Bazen insanın zihnine aynı düşünce tekrar tekrar gelir. “Ya yanlış yaptıysam?”, “Ya eksik kaldıysa?”, “Ya kötü bir şey olursa?” Kişi bu düşüncelerin mantıksız olduğunu kısmen fark etse bile içindeki huzursuzluk kolay kolay geçmez. İşte halk arasında sıkça “vesvese” diye adlandırılan durum çoğu zaman böyle yaşanır. Vesvese, yalnızca bir düşünce değil, düşünceye eşlik eden kaygı ve kontrol etme ihtiyacıdır. Bu yüzden insanı yoran şey, akla bir fikrin gelmesi değil, o fikrin peşine takılıp kalmaktır.
Vesvese, zihinde istemsiz biçimde beliren şüphe, kuruntu, tekrar eden kaygı düşünceleri ve bunlara karşı gelişen zihinsel uğraşlar olarak tanımlanabilir. Kişi çoğu zaman rahatlamak için düşünceyi çözmeye, bastırmaya, kontrol etmeye ya da tekrar tekrar doğrulamaya çalışır.
Burada kritik nokta şudur: Vesveseyi büyüten şey çoğu zaman düşüncenin içeriği değil, düşünceye verilen önemdir. Zihin bir ihtimali tehdit olarak işaretlediğinde, kişi onun etrafında dönmeye başlar.
Çünkü vesvese netlik istemez, kesinlik ister. Oysa hayatın birçok alanında yüzde yüz kesinlik mümkün değildir. Zihin “tam emin olana kadar” düşünmeyi sürdürmek ister. Bu da bir döngüye dönüşür:
Bu döngü tekrar ettikçe vesvese daha güçlü görünür. Kişi de “demek ki önemli bir şey” diye düşünmeye başlayabilir.
Vesvese tek bir konuda ortaya çıkmaz. Farklı alanlarda kendini gösterebilir:
Konu değişse de mekanizma benzerdir. Zihin tehdit algılar, kişi rahatlamak için kontrol etmeye yönelir.
Her insan şüphe duyar, hata yapmaktan çekinir, bazen endişelenir. Bu normaldir. Vesvesede fark, düşüncenin yoğunluğu, tekrar etmesi ve işlevselliği bozmasıdır.
Şu işaretler varsa vesvese daha belirgin olabilir:
Tek bir nedeni yoktur. Genellikle birkaç etken birlikte rol oynar:
Bazı insanlar belirsizliğe daha düşük tolerans gösterir. Zihin hızlıca risk taramasına geçer.
“Hatasız olmalıyım” düşüncesi, küçük bir ihtimali bile büyütebilir.
“Kötü bir şey olursa benim yüzümden olur” düşüncesi zihni sürekli tetikte tutar.
Bazı düşüncelerin akla gelmesi bile kişiyi rahatsız eder. Oysa akla düşünce gelmesi, kişinin onu istediği anlamına gelmez.
Uyku düzensizliği, yoğun stres, duygusal yükler vesveseyi artırabilir. Zihin yorgunken daha çok döngüye girer.
İyi niyetle yapılan bazı davranışlar döngüyü güçlendirebilir:
Bunlar kısa süreli rahatlatır, ama uzun vadede zihne şu mesajı verir: “Bu düşünce önemli ve tehlikeli.”
Aklına gelen her şey gerçek, doğru ya da anlamlı değildir. Zihin bazen sadece olasılık üretir. Şu cümle yardımcı olabilir:
“Bu bir düşünce. Gerçek olmak zorunda değil.”
Vesvesenin yakıtı çoğu zaman “tam emin olmalıyım” düşüncesidir. Bunun yerine daha gerçekçi bir yaklaşım benimsenebilir:
“Yeterince değerlendirdim. Yüzde yüz emin olamasam da devam edebilirim.”
Düşünce geldiğinde onunla saatlerce tartışmak yerine, fark edip dikkati mevcut işe döndürmek daha işlevsel olabilir. Amaç düşünceyi zorla kovmak değil, onunla yaşamayı öğrenmektir.
Tekrar tekrar kontrol etmek, sormak, doğrulamak döngüyü besler. Küçük adımlarla azaltmak etkili olabilir. Örneğin bir şeyi üç kez kontrol ediyorsan ikiye düşürmek gibi.
Vesvese sadece zihinsel değildir. Kaygı bedende de yaşanır. Düzenli uyku, yürüyüş, nefes egzersizi, ekran süresini azaltma ve günlük rutinler zihni toparlamaya yardımcı olur.
“Niye böyleyim?” diye kendini azarlamak vesveseyi artırabilir. Daha yapıcı bir iç ses işe yarar:
“Şu an kaygı yükseldi. Döngüye girmeden sakin kalmaya çalışacağım.”
Dini konulardaki vesveseler kişide yoğun suçluluk ve korku oluşturabilir. Bu durumlarda kişi hem manevi açıdan hem psikolojik açıdan zorlanabilir. Burada önemli olan, düşüncenin akla gelmesi ile niyetin aynı şey olmadığını hatırlamaktır. İstem dışı gelen düşünceler kişiliğin veya inancın doğrudan göstergesi değildir. Eğer bu tür düşünceler günlük yaşamı ciddi biçimde zorluyorsa, hem güvenilir dini danışmanlık hem de psikolojik destek birlikte düşünülebilir.
Aşağıdaki durumlarda profesyonel destek almak faydalı olur:
Bu durumlar “zayıflık” göstergesi değildir. Tam tersine, sorunu ciddiye almak ve destek aramak güçlü bir adımdır.
Vesvese, çoğu zaman düşünceden çok düşünceye verilen alarm tepkisidir. Düşünceyi tamamen yok etmeye çalışmak yerine, onunla ilişkiyi değiştirmek daha etkili olur. Zihin bazen gereksiz alarm verir. Önemli olan her alarma koşmak değil, hangisinin gerçekten dikkate değer olduğunu ayırt etmeyi öğrenmektir.
Vesvese Neden Bu Kadar Yorucu Olur?
Vesvese Hangi Alanlarda Görülür?
Vesvese ile Normal Düşünce Arasındaki Fark Nedir?
Vesvese Neden Oluşur?
1) Kaygıya Yatkınlık
2) Mükemmeliyetçilik
3) Aşırı Sorumluluk Hissi
4) Suçluluk ve Utanç
5) Stres ve Yorgunluk
Vesvese ile Baş Etmeye Çalışırken Yapılan Yaygın Hatalar
Vesvese ile Baş Etmek için Daha Sağlıklı Yollar
1) Düşünceyi Gerçek Sanma, Düşünce Olarak Gör
2) Kesinlik Arayışını Fark Et
3) Zihinsel Tartışmayı Yzatma
4) Kontrol Davranışlarını Azalt
5) Bedeni Sakinleştir
6) Kendine Sert Değil, Net Davran
Ne Zaman Profesyonel Destek Almak Gerekir?
Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.