Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu

Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu, 18 Ocak 1954 tarihinde kabul edilen ve 23 Ocak 1954 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 6224 sayılı kanundur. Demokrat Parti (DP) iktidarının Türk ekonomisini dışa açma ve rekabetçi bir dış ticaret gücü oluşturma hedefinin bir parçası olarak hayata geçirilen bu kanun, yabancı sermayenin Türkiye’ye çekilmesini teşvik etmeyi amaçlamıştır. İkinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası ekonomik iş birliği ağında Türkiye’nin yerini güçlendirmek için çıkarılan kanun, 1951 tarihli 5821 sayılı kanunun eksiklerini gidermek üzere hazırlanmış ve 2003 yılında 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. Kanun, yabancı sermayenin ülkeye girişini kolaylaştırmak, yerli özel sektörü desteklemek ve ekonomik kalkınmayı hızlandırmak için önemli düzenlemeler getirmiştir.

Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu, DP’nin 1950’li yıllarda izlediği liberal ekonomi politikalarının bir ürünüdür. İkinci Dünya Savaşı sonrası, ABD öncülüğünde artan uluslararası iş birliği ve ekonomik kalkınma modelleri Türkiye’yi etkilemiş, ülke hakkında hazırlanan raporlar ve programlar DP tarafından uygulamaya konulmuştur. DP’nin sanayileşme politikaları, özel sektörün güçlendirilmesi, yabancı sermayenin çekilmesi ve kamunun yatırımları yoluyla sanayi gelişimini hedeflemiştir. Ancak 1953’ten itibaren özel sektöre geçişteki zorluklar ve iktisadi politikalarda istenen başarının sağlanamaması nedeniyle kamu yatırımları artmıştır.

Bu dönemde, yabancı sermayeyi çekmek için daha önce çıkarılan 3 Mart 1950 tarihli 5583 sayılı Hazinece Özel Teşebbüslere Kefalet Edilmesine ve Döviz Taahhüdünde Bulunulmasına Dair Kanun ile 1 Ağustos 1951 tarihli 5821 sayılı Yabancı Sermaye Yatırımlarını Teşvik Kanunu yeterli başarıyı sağlayamamıştır. 1951 Kanunu, yabancı sermayenin faaliyet alanlarını sınırlamış ve kâr transferinde kısıtlamalar getirmiştir. Bu eksiklikleri gidermek amacıyla 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu hazırlanmış ve 1954’te yürürlüğe girmiştir. Kanun, yabancı sermayeye daha geniş yetkiler tanımış, faaliyet alanlarını genişletmiş ve kâr transferindeki kısıtlamaları kaldırmıştır.

6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu, 14 madde ve ilgili fıkralardan oluşmaktadır. Kanunun temel düzenlemeleri şunlardır:

• Birinci Madde: Yabancı sermaye yatırımlarının ülkenin iktisadi gelişimine katkı sağlaması, Türk özel teşebbüslerine açık alanlarda faaliyet göstermesi ve tekel veya özel imtiyaz oluşturmaması şartlarını belirler. Yatırımların uygunluğunu değerlendirmek için Yabancı Sermayeyi Teşvik Komitesi kurulmuştur. Komite, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Genel Müdürü’nün başkanlığında, Hazine Genel Müdürü, İç Ticaret Genel Müdürü, Sanayi İşleri Genel Müdürü, İşletmeler Vekâleti Etüt ve Plan Dairesi Başkanı ve Türkiye Ticaret ve Sanayi Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği Genel Kâtibi’nden oluşur. Komite, başvuruları 15 gün içinde değerlendirir ve kararlarına 30 gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz mercii, Maliye, Ekonomi ve Ticaret ile İşletme Bakanlıklarıdır.
• İkinci Madde: Yabancı sermayenin tanımını yapar, tamamlayıcı parça, yedek parça, ham madde ve teknik hizmetlerin sermaye olarak kabul edilmesini sağlar.
• Üçüncü ve Dördüncü Maddeler: Kârların ve ana sermayenin değerlendirilme usullerini düzenler.
• Beşinci Madde: Hisselerin transferini kolaylaştırır ve Maliye Bakanlığı’nın hisse senedi veya muvakkat makbuzların temettü ve satış hasılatının transferine kefil olabileceğini belirtir.
• Altıncı Madde: Dış borçlanmanın bir milyar Türk Lirası’nı geçmemek kaydıyla Maliye Bakanlığı kefaletinde olabileceğini düzenler.
• Yedinci Madde: Yabancıların istihdamını tanımlar.
• Dokuzuncu Madde: Kanunun uygulanmasından Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı’nı sorumlu tutar.
• Diğer Maddeler: Kanunun yürütülmesiyle ilgili hükümleri içerir.

1995’te 4105 sayılı Kanun ile 6224 sayılı Kanun’un birinci maddesine, yabancı sermayenin tekel teşkil edecek kuruluşlarda çoğunluk hissesine sahip olamayacağına dair bir ekleme yapılmıştır.

Kanunun temel amacı, Türkiye’nin ekonomik kalkınmasını hızlandırmak için yabancı sermayeyi çekmek ve yerli özel sektörle iş birliğini teşvik etmektir. Kanun, yabancı sermayenin ülkeye girişini kolaylaştırmak için şu yenilikleri getirmiştir:

• Faaliyet Alanlarının Genişletilmesi: 1951 Kanunu’nda yabancı sermayenin faaliyet alanları sınırlıyken, 1954 Kanunu bu sınırlamaları kaldırmış, ülkenin iktisadi gelişimine katkı sağlayan ve Türk özel sektörüne açık tüm alanları yabancı sermayeye açmıştır.
• Kâr ve Sermaye Transferi: Eski kanunda kâr ve ana sermaye transferinde kısıtlamalar bulunurken, yeni kanun bu kısıtlamaları kaldırmış, 31 Aralık 1953 sonrası kârların, tasfiye edilen hisselerin, satış hasılatının ve dış borçların faiz ve itfa bedellerinin serbestçe transferine olanak tanımıştır. Maliye Bakanlığı ve Yabancı Sermayeyi Teşvik Komitesi, transferlerin uygunluğunu denetler.
• Yerli ve Yabancı Sermaye Eşitliği: Yabancı sermaye, yerli sermaye ile eşit muameleye tabi tutulmuş, 2007 ve 2818 sayılı kanunların yabancı sermayeye getirdiği kısıtlamalar kaldırılmıştır.
• Teknik ve Maddi Sermaye: Kanun, sermaye tanımını genişletmiş, tamamlayıcı parça, yedek parça, ham madde ve teknik hizmetleri sermaye olarak kabul etmiştir. Ayrıca kanundan önce ülkeye giren yabancı sermayenin de aynı hükümlerden faydalanması sağlanmıştır.

Kanun, yerli hammaddelerin kullanıldığı sanayi yatırımlarını teşvik ederek döviz tasarrufu sağlamayı, ihracatı artırmayı, ileri teknik bilgiyi ülkeye taşımayı ve yeni istihdam alanları yaratarak millî geliri artırmayı hedeflemiştir.

Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu’nun kabulü, Türkiye’nin ekonomik kalkınma sürecinde önemli bir adım olarak değerlendirilmiştir. 1954 yılında yapılan bir değerlendirmeye göre, Türkiye’de her yıl çalışma çağına giren 150 bin kişinin istihdam edilmesi için ortalama 3 bin liralık yatırım gerektiği ve bunun için yıllık 450 milyon liralık yatırım yapılması gerektiği hesaplanmıştır. 1954 bütçesinde devletin yatırım giderleri 596 milyon lira olarak belirlenmiş, ancak bu miktarın yeni tesislerin kurulması için yeterli olmadığı ve yabancı sermayeye ihtiyaç duyulduğu belirtilmiştir.

Kanunun yürürlüğe girmesinden sonra ülkeye gelen ilk yatırımlar arasında şunlar yer almıştır:

• İngiliz bir şirketin dikiş ve nakış ipliği fabrikasına 67.500 sterlin,
• Amerikan Poset Kibritleri Fabrikası’nın kibrit fabrikasına 75.000 dolar,
• Fransız bir şirketin kimya sanayisi fabrikasına 50.000 dolar,
• Amerikan Ekspress Company Inc.’in seyahat ve turizm bürosuna 10.000 dolar,
• İsviçre merkezli Migros’un mağaza yatırımları,
• Sakarya’da yerli ve yabancı sermaye ortaklığıyla kurulan bir kibrit fabrikası.

1951 Kanunu sonrası Türkiye’ye yatırım için 42 başvuru yapılmış, 17’si reddedilmiş, 15’i kabul edilmiş ve 10’u inceleme aşamasında kalmıştır. Kabul edilen başvurularla ülkeye yaklaşık 15 milyon liralık yabancı sermaye girişi sağlanmıştır. 1954 Kanunu’nun daha geniş imkânlar sunmasıyla yabancı yatırım taleplerinin artması beklenmiştir.

Kanun, liberal yapısıyla dönemin uluslararası ekonomik iş birliği ağına uyum sağlamış, ancak bazı eksiklikleri ve eleştirileri de beraberinde getirmiştir. Ulus gazetesi, Kanun’un ülkeye çektiği sermaye miktarını İsrail ile kıyaslayarak eleştirmiş, Türkiye’ye 29 milyon liralık yatırım gelirken İsrail’e benzer bir kanunla 1 milyar liralık yatırım geldiğini belirtmiştir. Gazeteye göre, Türkiye’ye başvuran 36 firmanın çoğu lüks veya teferruat sayılabilecek ürünler üreten firmalardan oluşmakta, ekonomik kalkınmaya doğrudan katkı sağlayan yatırımlar sınırlı kalmaktadır.

Kanun’un bazı maddeleri, sermaye girişini kısıtlayıcı olarak değerlendirilmiştir. Yalnızca “teşebbüs” niteliğindeki yatırımların değerlendirmeye alınması ve yabancı sermaye kavramının dar bir çerçevede ele alınması eleştirilmiştir. Ayrıca, yabancı sermayenin ziraat ve ticaret gibi alanlara girişine izin verilmesi, Türk köylüsünün ve yerli ticaretin zarar görebileceği endişesi yaratmıştır. Filistin örneği üzerinden, yabancı sermayenin kontrolsüz girişinin siyasi ve sosyal riskler doğurabileceği öne sürülmüştür. Ancak, Kanun’un Yabancı Sermayeyi Teşvik Komitesi aracılığıyla yatırımları kontrol altına alması, bu endişeleri bir ölçüde gidermiştir.

6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu, uzun yıllar Türkiye’nin yabancı yatırım politikasının temelini oluşturmuştur. 1995’te 4105 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle, yabancı sermayenin tekel oluşturacak kuruluşlarda çoğunluk hissesine sahip olması yasaklanmıştır. Kanun, 2003 yılında 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. Yeni kanun, daha modern bir çerçeve sunarak yabancı yatırımları düzenlemeye devam etmiştir.