Yakutistan

Saha (Yakut) Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu'nu oluşturan idari birimler arasında en geniş yüzölçümüne sahip olan ve bütünüyle Asya kıtasında yer alan bir Türk devletidir. Rusya Federasyonu topraklarının yaklaşık %22'sini kapsayan bu devasa bölge, kuzey yönünden Kuzey Buz Okyanusu'nun kolları olan Laptev ve Doğu Sibirya denizleri ile çevrelenmektedir,. Ülke topraklarının yaklaşık üçte ikisini dağlık alanlar ve platolar, üçte birlik kısmını ise ovalar ve düzlükler oluşturmaktadır. Cumhuriyetin en yüksek noktası, Çerski sıradağları üzerinde bulunan 3147 metre yüksekliğindeki Pobeda zirvesidir.

Bölgenin fiziki coğrafyasının en belirgin özelliği, toprakların tamamına yakınının "permafrost" olarak adlandırılan sürekli donmuş araziler kuşağında yer almasıdır; bu donmuş tabakanın derinliği Vilyuy havzasında 1500 metreye kadar inebilmektedir. Cumhuriyet, hidrolojik açıdan oldukça zengin olup 700 binden fazla akarsu ve 800 binden fazla gölü barındırmaktadır. Sularını Kuzey Buz Okyanusu'na boşaltan Lena, Vilyuy, Aldan, Kolima, İndigirka, Olekma, Anabar ve Yana bölgenin en büyük nehirleridir. İklimsel açıdan arktik, subarktik ve sert karasal iklimin egemen olduğu cumhuriyette, Verhoyansk ve Oymyakon bölgelerinde sıcaklıkların -70°C'ye kadar düşmesiyle kuzey yarımkürenin en düşük sıcaklık değerleri ölçülmektedir. Ülke topraklarının neredeyse yarısı (%46,7) tayga ormanlarıyla kaplıyken, geri kalan kısımlar tundra ve arktik buzul çölleri formundadır.

Saha halkının tarihsel kökenlerinin, Orhun Yazıtları ve Çin yıllıklarında adları geçen ve 5. ile 10. yüzyıllar arasında Baykal Gölü kıyılarında yaşayan "Üç Kurıkanlar" topluluğuna dayandığı arkeolojik ve tarihi belgelerle desteklenmektedir. Tarihçiler, bu toplulukların 10. ve 12. yüzyıllar arasında Moğol boylarının baskısı sonucunda kuzeye, bugünkü Yakutistan coğrafyasına göç ettiklerini belirtmektedir. Saha halkının sözlü geleneğindeki türeyiş efsanelerine göre ise güneyden, Baykal civarından yola çıkıp bir kütük üzerinde bölgeye ulaşan Elley Bootur, buradaki Omoğoy Bay'ın kızıyla evlenerek bugünkü Sahaların atası olmuştur. Efsaneye göre halka hayvan beslemeyi, kımız yapımını ve geleneksel Isıah bayramını Elley Bootur öğretmiştir.

Bölgenin Rus idaresi altına girmesi, 1632 yılında P. Beketov liderliğindeki Yenisey Kazaklarının Lena Kalesi'ni (daha sonraki adıyla Yakutsk) inşa etmesiyle başlamış ve 1650'li yıllara kadar tüm coğrafya kontrol altına alınmıştır,,. Çarlık Rusyası döneminde zengin kürk ve maden ticareti merkezlerinden biri olan bölge, aynı zamanda siyasi muhalifler için bir sürgün yeri olarak da kullanılmıştır,. 1922 yılında Saha (Yakutistan) Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edilerek Sovyet dönemi başlamıştır,. Sovyet yönetimi altında 1929 yılından itibaren toprak reformları uygulanmış, geleneksel tarım ve hayvancılık terk edilerek Kolhoz ve Sovhoz adı verilen kamusal kolektif çiftlik sistemlerine geçiş yapılmıştır,.

Yakutistan, yüzölçümü bakımından son derece büyük olmasına rağmen aritmetik nüfus yoğunluğu açısından (kilometrekareye 0,3 kişi) Rusya'nın en seyrek nüfuslu birimidir. 2008 yılı verilerine göre cumhuriyetin toplam nüfusu 951.400 kişidir. Sovyetler Birliği döneminde bölgedeki madenleri işletmek amacıyla uygulanan göç politikaları sonucunda Rus ve diğer Slav topluluklarının bölgedeki oranı artırılmış olsa da, Sovyet sonrası dönemde yaşanan dış göçler etnik yapıyı değiştirmiştir; 2002 nüfus sayımına göre etnik Yakutların oranı %45,5'e, Rusların oranı ise %41,1'e gerilemiştir,. Dini inanç bakımından nüfusun yaklaşık %66'sı Ortodoks Hristiyan, %23'ü ise Şamanizm ve yerel inanç mensubudur.

Şehirleşme oranının düşük olduğu cumhuriyette, başkent Yakutsk idari, ekonomik ve kültürel merkez olarak ön plana çıkmaktadır ve ülke nüfusunun yaklaşık %30'unu barındırmaktadır,. Nüfusu elli bini aşan diğer tek büyük kent ise madencilik ve modern mimarisiyle öne çıkan Nerüngi'dir,. Mirniy, Aldan ve Lensk gibi diğer orta ölçekli kentler de büyük oranda elmas çıkarımı, madencilik faaliyetleri ve nehir limanı özellikleri etrafında şekillenmiştir,,.

Yakutistan ekonomisinin temelini yeraltı kaynakları madenciliği ile ormancılık oluşturmaktadır. Rusya Federasyonu'nda üretilen elmasın %90'ı ve altının %24'ü bu cumhuriyet sınırları içerisinden elde edilmektedir. Elmas üretiminde Mirniy şehri ve bu şehirde konumlanmış olan "ALROSA" gibi şirketler küresel ölçekte büyük bir pazar payına sahiptir,. Ayrıca, Güney Yakutistan ve Lena havzasındaki zengin taş kömürü ve linyit yatakları, bölgenin bir enerji merkezi olmasını sağlamıştır.

Geleneksel iktisadi faaliyetler ise coğrafyanın sert iklim koşulları doğrultusunda gelişmiştir. Bitkisel tarımın sadece %0,5 oranında dar bir ekilebilir arazide sınırlı kalması nedeniyle, kırsal kesimde ren geyiği besiciliği, avcılık, balıkçılık ve kürkçülük öncelikli geçim kaynaklarıdır. Sovyet döneminde kurulan kolektif çiftlikler (Kolhoz ve Sovhozlar) uzun yıllar boyunca kuzey bölgelerinde balıkçılık ve ren geyiği yetiştiriciliğini organize etmiş, merkez ve batı bölgelerinde ise sınırlı ölçüde tahıl, patates ve sebze üretimine odaklanmıştır,,.

Saha ve Sibirya Türklerinin kültürel belkemiğini Türk Şamanizmi ve doğa ile bütünleşik kadim inanç sistemleri oluşturmaktadır. Saha şaman geleneğinde şamanların, bedenlerini koruyan bir ruhun yanı sıra gökyüzüne ya da yeraltına seyahat edebilen ikinci bir ruha (çifte ruh sistemine) sahip olduklarına inanılmaktadır. Bu ruhsal seyahatler esnasında şamanlara, demir tüylü bir kuş, ayı veya geyik formunda tasvir edilen "Hayvan Ana" adında koruyucu bir ruhun rehberlik ettiği kabul edilir,. Şaman ritüellerinin en önemli aracı olan davullar, ruhlar aleminde yön tayin etmek için kullanılırken, davulun kasnağının kutsal Hayat Ağacı'ndan yapıldığına ve üzerindeki sembollerin ulu ruhları temsil ettiğine inanılır,. Şaman cübbelerinin sırt kısımları karanlık dünyada yol göstermesi inancıyla metalden ay ve güneş diskleriyle bezenmekte, başlıkları ise şamanın gücünü aldığı hayvanı sembolize eden boynuz ve tüylerle donatılmaktadır.

Saha halkının doğa ile kurduğu ilişkinin en güçlü dışavurumu olan Isıah Bayramı, geleneksel olarak haziran ayında Lena nehri kıyılarında kutlanan bir yaz dönümü ve bereket şenliğidir. Bu kutlamalarda Göktanrı'ya kurbanlar adanmakta, ateşe ilk kımız sunularak ateş ruhu doyurulmakta ve "osuohay" adı verilen dairesel danslar icra edilmektedir,. Saha Türklerinin bu zengin anlatı ve ritüel geleneği, 19. yüzyılda sürgün olarak bölgeye gelen Dekabrist subay ve yazar Aleksandr Alekseyeviç Bestujev-Marlinskiy'in eserlerine de konu olmuştur,. Bestujev-Marlinskiy, "Saatır" adlı anlatı şiirinde ve kaleme aldığı etnografik makalelerde Saha yaşamını, şaman şifa ritüellerini, osuohay dansını ve Isıah bayramındaki kımız sunma törenlerini kayıt altına alarak Yakut kültürünü Rus edebiyatına taşıyan önemli kaynaklardan biri olmuştur.

Saha (Yakut) Türkçesi, Türk lehçelerinin kuzey öbeğine bağlı olup Genel Türkçeden belirgin yönlerle ayrılan bir dildir. Bu lehçeyi diğer Türk lehçelerinden farklı kılan temel dil özellikleri ve söz varlığı unsurları şunlardır:

Türk lehçelerinin tasnifi yapılırken Saha Türkçesi, Çuvaş Türkçesi ile birlikte diğer lehçelerden tamamen farklı bir kol olarak sınıflandırılmaktadır. Reşit Rahmeti Arat gibi araştırmacılar bu yapısal farklılığı, Yakut ve Çuvaş Türkçelerinin Ana Türkçeden diğer lehçelere kıyasla çok daha eski bir zamanda ayrılmış olmasıyla açıklamaktadır. Bu erken ayrılış, dilin kendine has özellikler geliştirerek ayrı bir grubu temsil etmesine yol açmıştır.

Saha Türkçesinde, günlük yaşamda kullanılan kelime kadrosu ile epik anlatılarda (destanlarda) kullanılan kelimeler birbirinden oldukça farklıdır.

Sahaların geçmişte ağırlıklı olarak hayvancılıkla uğraşmalarının ve balıkçılığa sonradan yönelmelerinin bir yansıması olarak, dildeki balıkçılıkla ilgili kelimelerin büyük bir çoğunluğu başka dillerden alınmıştır.

Dilde kullanılan hayvan isimleri ve takvimdeki ay isimlerinin, Sahaların şu an yaşadıkları kuzey coğrafyasına ait olmadığı ve bu kelimelerin güneydeki eski yerleşim yerlerinden kuzeye taşındığı düşünülmektedir.

Saha Türkçesi, Genel Türkçeden yapısal olarak erken dönemde ayrılmış olsa da Sahaların kullandığı oymak ve boy isimleri, Oğuz-Kıpçak boy ve oymak isimleriyle çok ciddi anlamda benzerlikler taşımaktadır.

Isıah Bayramı, Saha (Yakut) halkının doğa ile kurduğu ilişkinin, inanç sisteminin ve toplumsal dayanışmasının en güçlü dışavurumlarından biri olarak Sibirya Türklerinin kültürel özünü ve toplumsal varlığını yansıtan temel bir yapıtaşıdır.

Saha halkının türeyiş efsanelerine göre bu bayramın kökeni, güneyden Baykal Gölü civarından gelerek bugünkü Sahaların atası olan Elley Bootur'a dayanmaktadır. Halka hayvan beslemeyi, kımız yapımını ve bahar/yaz dönümü bayramı olan Isıah'ı kutlamayı öğreten kişi efsanevi ata Elley Bootur olarak kabul edilir.

Isıah Bayramı'nın Saha kültürü ve toplumsal yapısındaki temel özellikleri ve önemi şu şekilde özetlenebilir:

Isıah, geleneksel olarak Göktanrı'ya kurbanların adandığı ve bereketin kutsandığı bir şenliktir. Törenlerin açılışı geleneksel olarak şamanlar tarafından yapılır. Şamanlar, ruhların sürülere zarar vermemesi, salgın hastalık ve yıkım getirmemesi için dualar ederler. Bu törenlerin en önemli ritüellerinden biri **"ateşi doyurmak"**tır; şamanlar büyük ağaç kaplardan aldıkları kımızı ve kesilen kurban etinin en yağlı kısımlarını ateşe sunarak ateş ruhunu kutsarlar.

Tarihsel süreçte 10-20 Mayıs tarihleri arasında kutlanan bu bayram, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra da yaşatılmış ve her yıl 21 Haziran'da (yaz dönümü) Uluhan Örüs (Lena) Nehri kıyılarında dini maksatlı büyük şenlikler eşliğinde kutlanmaya devam etmiştir.

İklim ve zorlu coğrafya koşulları nedeniyle yıl boyu birbirinden çok uzak köy ve kasabalarda yaşamak zorunda kalan Saha halkı için Isıah, hayati bir buluşma noktasıdır. Bayram, evlenme çağına gelmiş genç kız ve erkeklerin bir araya gelip birbirlerini görmelerine ve eş seçmelerine olanak tanıyarak toplumsal devamlılık ve aile kurumunun inşasında son derece kritik bir sosyolojik rol oynar.

Bayram boyunca "dağlar gibi et yenilip, nehirler gibi kımız içildiği" görkemli ziyafetler düzenlenir. Toplumsal birlikteliğin en coşkulu anları, katılımcıların denizcilerin bağırışlarına benzeyen ritmik bir melodi eşliğinde el ele tutuşarak dairesel bir formda hareket ettikleri "osuohay" dansı ile icra edilir. Bu kutlamalarda halk, kırmızı çuha ile süslenmiş kısa yarım kaftanlar, ipek kuşaklar ve kırmızı keçe çizmeler gibi en güzel geleneksel kıyafetlerini giyerek kültürel estetiği ve kimliklerini dışa vururlar.

Sonuç olarak Isıah Bayramı, yalnızca bir mevsim dönümü kutlaması değil; Saha Türklerinin inanç dünyasını, sosyal hiyerarşisini, eş seçim pratiklerini ve mitolojik kökenlerini nesilden nesile aktaran bir köprüdür. Araştırmacıların da belirttiği üzere Sibirya Türkünü anlamak, sosyal yönünü ve kültürel varlığını keşfetmek için Isıah Bayramı'nın inceliklerinde gizlenen sırların çözülmesi gerekmektedir.

Saha (Yakut) şamanizminde dini ayinlerin en önemli aracı olan davullar ve onlara ait unsurlar, şamanın ruhlar alemindeki yolculuğunu yönlendiren derin sembolik anlamlar barındırır:

Davul, şamanın öte dünyaya ya da yeraltı dünyasına yaptığı ruhsal seyahatlerde üzerine binerek yol aldığı ve gökyüzüne uçuşunu sağlayan **"At"**ı sembolize eder. Şamanın davulu çalmak için kullandığı tokmak ise bu atı yönlendirdiği **"Kamçı"**sı olarak kabul edilir. Davulun sesi şaman için bir pusula niteliğindedir; bu ses kesilirse şamanın yolunu şaşırarak yeraltında kalabileceğine inanılır.

Davulun etrafında yer alan çıkıntıların sayısı, şamanın ruhsal gücünü ve ulaşmış olduğu "mertebeyi" gösterir. Örneğin, davulun kasnağında "dokuz" adet çıkıntının (tirin) bulunması, şamanın en yüksek şamanlık mertebesine eriştiğinin sembolüdür.

Davulun kasnağı ve tokmak, Saha Türkleri tarafından oldukça mukaddes bilinen "Hayat Ağacı"nın dallarından elde edilmektedir. Bu kasnağın üzerine gerilen deri ise, ruhsal seyahatlerinde şamana yardım etmek amacıyla hayvan şekline girmiş olan "Ulu Ruhlar"ı temsil etmektedir.

Şamanizm geleneğinde davullar ile gökyüzü arasında şekilsel ve anlamsal bir benzerlik kurulur. Davulların üzerinde ay, güneş ve yıldızlar gibi çeşitli gök cisimlerinin resimleri yer alabilir; bu sembollerin şamanın karanlık ruhani yolculuğunu aydınlattığına inanılır. Benzer bir aydınlatma sembolizmi Saha şamanlarının kıyafetlerinde de görülür; şamanların karanlık dünyadaki seyahatlerinde yollarına ışık tutması inancıyla sırtlarına metalden kesilmiş ay ve güneş diskleri dikilmektedir.

Saha (Yakut) Türkçesinde yer alan hayvan isimleri ve takvimdeki ay isimleri, halkın günümüzde yaşadığı kuzey coğrafyasına değil, geçmişteki eski yerleşim yerleri olan güney coğrafyasına dayanmaktadır.

Tarihsel bulgular ve araştırmacılar, Sahaların uzak geçmişte Baykal Gölü kıyılarında yaşadıklarını ve daha sonraki dönemlerde Moğol veya diğer Türk boylarının baskısıyla Sibirya'nın kuzeyine doğru göç ettiklerini göstermektedir. Bu doğrultuda, dildeki mevcut hayvan ve ay adlarının şu an yaşanılan sert iklimli kuzey bölgesinde dile girmiş olma ihtimali oldukça zayıf görülmektedir. Kabul edilen genel görüş, bu kelimelerin güneyden kuzeye doğru gerçekleşen bu tarihsel göç hareketi sırasında, eski güney yurtlarından günümüzdeki yerleşim alanlarına taşındığı yönündedir.