Yeni Camii (Selanik)

^{Yeni Camii} (AA)

Yeni Camii (Hamidiye Camii, Hürriyet Camii) Yunanistan'ın Selanik kentinde yaşayan ve Yahudilikten İslamiyet'e geçen "dönme cemaati" (avdeti) tarafından inşa ettirilerek 1902 yılında ibadete açılmış tarihî bir Osmanlı ibadethanesidir.^【1】İtalyan mimar Vitaliano Poselli tarafından eklektik bir mimari üslupla tasarlanan bu yapı; geç Osmanlı, oryantalist, neogotik, Endülüs ve Yahudi mimarisi gibi birbirinden farklı tarzların izlerini bir arada taşımaktadır.

Osmanlı Devleti, ihtida eden bu cemaate karşı şüphe duymuştur. Şüphe duyulmasının temelinde, cemaatin öncüsü kabul edilen Sabatay Sevi'nin 1666 yılındaki ihtidası ve sonrasında yaşanan gelişmeler yatmaktadır. 17. yüzyılda ortaya çıkarak kendisini "Mesih" ilan eden ve etrafında büyük bir kitle toplayan Sabatay Sevi, Yahudi cemaati içinde ciddi bölünmelere ve kargaşaya yol açınca bu durum Osmanlı idaresi için toplumsal bir tehdit algısı oluşturmuş ve Sevi tutuklanmıştır. Padişah IV. Mehmet'in gözetiminde Mesihliğini ispat etmesi istenen Sevi; esasında sıradan bir haham olduğunu, bu yola yalnızca Yahudileri kandırmak maksadıyla girdiğini itiraf etmiş ve Saray hekimi Hayatizade'nin de yönlendirmesiyle 23 Eylül 1666 tarihinde İslamiyet'i kabul etmiştir.^【2】Fakat eski diniyle bağlantısını gizli biçimde devam ettirmiştir.^【3】 Ancak onun bu hamlesi, sadık müritleri tarafından bir yenilgi olarak değil; aksine, mistik mesajının ve mehdilik görevinin tamamlanması için atılmış ilahi bir adım olarak yorumlanmıştır.^【4】 Bu inançla onu takip ederek kitlesel olarak İslam'a geçen cemaat üyelerinin, ihtida sonrasında da eski inançlarına ve ritüellerine gizlice bağlı kalmaya devam etmeleri toplumun ve devletin dikkatini çekmiştir.

Görünüşte Müslüman olmalarına karşın eski dinleriyle olan bu bağların sürdürülmesi, Osmanlı idaresinin bu din değişiminin samimiyetinden derin bir kuşku duymasına neden olmuştur. Bu şüpheci yaklaşımın bir tezahürü olarak devlet, bu topluluğu tanımlarken İslamiyet'i yeni kabul edenler için kullanılan "mühtedi" kavramı yerine, arka planında ricat (dönüş) anlamı barındıran "avdeti" veya "dönme" ifadelerini kullanmayı tercih etmiştir.^【5】Zamanla Osmanlı toplumsal yapısında bu sözcüklerin kapsayıcılığı daralmış, "avdetilik" veya "dönmelik" ifadeleri tamamen Selanik Yahudilerinin İslam'a geçiş sürecini tanımlayan özel bir isimlendirmeye dönüşmüştür.^【6】

Dönme (avdeti) cemaati, Müslüman toplumun ve Osmanlı idaresinin kendi inançlarına yönelik taşıdığı derin şüpheleri ortadan kaldırmak amacıyla tarihsel süreç içerisinde çeşitli stratejiler geliştirmiştir. 1683 yılında gerçekleştirilen bir istişare toplantısında, bu kuşkuları izale etmeye yönelik bir dizi karar alınmıştır. Bu kararlar kapsamında; cemaat liderlerinin öğle ve ikindi namazlarını kalabalık çarşı ve pazar camilerinde kılması, her hac mevsiminde cemaatin varlıklı üyelerinden üç ila beş kişinin hacca gönderilmesi öngörülmüştür. Ayrıca mevlit gecelerinde cami ve tekkelerin avdetiler tarafından doldurulması ile cenaze merasimleri sırasında Selanik caddelerinin tekbir sesleriyle inletilmesi planlanmıştır.^【7】

Ancak alınan bu kararlar büyük oranda teoride kalmış ve tam anlamıyla pratiğe dökülememiştir. Örneğin, hacca gitme kararının alınmasına rağmen yedi yıl boyunca bu yönde hiçbir eyleme geçilmemiş; ayrıca kimlerin camiye veya dinî merasimlere katıldığını denetlemek de cemaatin kapasitesini aşan bir durum olmuştur.^【8】

Bu teorik kararların fiili bir ispat çabasına dönüşmesi, 1690 yılında Yakup Çelebi'nin dönmeler cemaatini temsilen hacca gitmesiyle somutlaşmıştır. Yüzyıllara yayılan tüm bu tedrici çabalara rağmen Müslüman toplumun itikadi şüphelerinin tam olarak silinememesi üzerine cemaat, muhataplarını ikna etmek ve kendilerine yöneltilen kuşkuları bertaraf etmek için en görünür hamlelerinden birini yapmış ve 1902 yılında Hamidiye Camii'ni inşa ettirmiştir.^【9】

^{Yeni Camii} (AA)

Hamidiye Camii ve Hürriyet Camii isimleriyle de bilinen bu yapı, kentin doğu surlarının dışında gelişen ve yalılarıyla ünlü olan Hamidiye (Kırlar) Mahallesi'nde konumlanmaktadır.^【10】 1901 yılında inşasına başlanan cami, on bir aylık bir sürecin ardından 1902 yılında (Hicri 1319) ibadete açılmış olup Selanik'te Osmanlı idaresi döneminde inşa edilen son cami olma özelliğini taşımaktadır.^【11】

Yapının banisi, Yahudilikten İslam'a geçen Dönme (Sabetaycı) cemaatinin "Kapancılar" (Papular) koluna mensup zengin fes tüccarı Ahmet Kapancı'dır.^【12】

Osmanlı idaresi, camiyi inşa ettiren dönme cemaatinin kitlesel ihtidasına duyduğu bu derin kuşkuyu caminin taç kapısındaki kitabeye kalıcı bir şekilde yansıtmıştır. Kitabede Tevbe Suresi'nin 19. ayeti

"Siz hacılara su dağıtmayı ve Mescid-i Haram'ın bakım ve onarımını Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihad eden kimse(lerin ameli) gibi mi tuttunuz?"

bilerek tercih edilmiştir. Bu seçimle, sadece fiziki bir mabet inşa etmenin, Allah'a iman edip cihat etmekle eş değer tutulamayacağı vurgulanmış ve banilerin samimiyeti devlet eliyle sorgulanmıştır.^【13】

Mimari açıdan Yeni Camii, geç Osmanlı döneminin eklektik (seçmeci) üslubunun en belirgin örneklerinden biridir. Mimar Poselli yapının tasarımında oryantalist, neogotik, Endülüs, Hristiyan ve Yahudi mimari ögelerini bir arada kullanmıştır. Ana giriş bölümü olan taç kapı, Endülüs mimarisinin etkilerini yansıtan at nalı kemer formundadır ve bu kemerin oturduğu sütunların Yahudi inancındaki Hz. Süleyman Tapınağı'nın girişinde bulunan Boaz ve Jachin sütunlarını sembolize ettiği öne sürülmektedir.^【14】

Dış cephe tasarımlarında, Hristiyanlıktaki teslis (üçleme) inancına ve "altın oran" olarak bilinen 2/3 oranına gönderme yapan üçlü pencere düzenekleri uygulanmıştır.^【15】 Yapının dış ve iç mimarisinde, parapetlerde ve kemer kilit taşlarında sıkça altı köşeli Davut Yıldızı (Mühr-i Süleyman) motifleri göze çarpmaktadır.^【16】

İç mekân kurgusu, dört duvar üzerine oturan tek bir kubbe ile örtülü kare planlı harim (ana ibadet alanı), son cemaat yeri ve iki katlı Hünkâr Dairesi'nden oluşmaktadır. Harim kısmının zemini, İbrani geleneği ve Mason localarındaki sembolizmle ilişkili olabileceği ileri sürülen siyah-beyaz renkteki kare taşlarla döşelidir.^【17】 Koyu renkli mermer şeritlerle süslenen mihrabın kavsara kısmında, Yahudi inancındaki yedi kollu şamdanı (menora) andıran sarmal oyma desenler yer almaktadır.^【18】

^{Yeni Camii} (AA)

1912'de Selanik'in Yunanistan idaresine geçmesinin ardından, kenti Helenleştirme politikaları kapsamında Osmanlı mirasına yönelik tahribatlar başlamıştır.^【19】 Yapının İslam kimliğini vurgulayan neogotik külahlı minaresi, zarif ahşap minberi, bahçesindeki beyaz mermer şadırvanı ve taç kapıyı örten demir camekân kasıtlı olarak yıkılmıştır.^【20】 İç mekândaki madalyonlarda yer alan Allah, Muhammed, Dört Halife ile Hasan ve Hüseyin isimlerinin yazılı olduğu altın yaldızlı hat sanatı eserleri kaldırılmıştır.^【21】

Cami, 1923-1924 yıllarında mübadiller için geçici bir barınma alanı olmuş, 1925'ten 1963'e kadar minaresi kırılarak Selanik Arkeoloji Müzesi olarak hizmet vermiştir. Müze döneminde avlusu lahit ve sütunların sergilendiği bir açık hava müzesi olarak kullanılmıştır. 1986'da restore edilen yapı, günümüzde Selanik Belediyesi'ne ait bir sergi salonudur ve mihrabın yanındaki orijinal pencereler sergi salonu ortamı oluşturmak amacıyla kapatılarak niş hâline getirilmiştir.^【22】

Günümüzde bölgedeki Türk toplumu, tarihî camilerin ibadete kapalı tutulması ve cenazelerini defnedebilecekleri bir mezarlık tahsis edilmemesi (cenazelerin 200 kilometreden fazla taşınarak İskeçe veya Gümülcine'ye götürülmek zorunda kalınması) gibi nedenlerle asli dinî haklarına erişimde sıkıntılar yaşamaktadır.

Yeni Camii, 90 yıl sonra ilk kez 2013 yılının Mart ayı sonunda öğle namazı için ibadete açılmıştır. Selanik Belediye Başkanı Yannis Butaris'in özel izniyle, Gümülcine Medrese-i Hayriye okulunun müdürü, öğretmenleri ve yaklaşık 50 öğrencisi camiyi ziyaret ederek öğle namazı kılmıştır. Bu olay, dönemin Selanik Başkonsolosu tarafından, mübadeleden bu yana bölgedeki camilerden birinde Müslümanların ibadet ettiği "tarihi bir gelişme" olarak nitelendirilmiştir.^【23】

^{Yeni Camii} (AA)

Yunanistan Din İşleri Genel Sekreterliği ve ilgili makamlar tarafından 2013, 2014, 2018 ve 2024 tarihlerinde bayram namazları için Yeni Camii kısa süreli olarak açılmıştır. Ancak bu durum namazı kıldıracak imamın kim olacağı konusunda Yunanistan makamları ile Batı Trakyalı Müslümanlar arasında yetki tartışmalarına ve ihtilaflara yol açmıştır. Yunan makamları, ibadetlere izin verirken devlet tarafından atanmış İskeçe Müftülüğünün görevlendireceği bir imamın namazı kıldırmasını şart koşmuştur.^【24】 Bölgedeki Türk azınlık ve sivil toplum kuruluşları ise bu durumu Lozan Antlaşması'nın azınlıklara tanıdığı seçilmiş müftülerin hak ve tasarruflarına bir müdahale olarak değerlendirmiş, ibadetlerin kendi seçtikleri müftünün atayacağı bir imam tarafından kıldırılmasını talep etmiştir.^【25】

İmam dayatması nedeniyle 2013 ve 2014 yıllarındaki bayram namazı tahsislerinde Selanik'te yaşayan Müslümanlar, atanmış imamın arkasında saf tutmayı reddederek durumu protesto etmiştir. Bunun bir yansıması olarak, 8 Ağustos 2013 tarihinde devletin atadığı imamla kılınan bayram namazına yalnızca imam, müezzin ve bir turist olmak üzere toplam üç kişi iştirak etmiştir.^【26】İhtilafın yanı sıra, yöredeki Müslümanların bir kısmı yapının dönmeler (avdetiler) tarafından inşa edilmiş olmasını gerekçe göstererek mekânı bir "cami" olarak benimseme konusunda itiraz etme gibi tutumlar da sergilemiştir.^【27】

2018 yılındaki Kurban Bayramı'nda ise şartların değişmesiyle istisnai bir gelişme yaşanmış; camideki bayram namazı ilk kez Batı Trakya'da seçilmiş müftülük tarafından görevlendirilen imam ve müezzin eşliğinde 200 kişinin katılımıyla eda edilmiştir.^【28】2024 yılında verilen bayram namazı tahsis kararında da Türk toplumu, atanmış imam uygulamasını kabul etmeyeceklerini ve 2018'deki emsal gibi kendi seçtikleri bir imamı talep ettiklerini yinelemiştir.^【29】