Ana YazarMuhammet Fatih CANBAZ13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-4711-3489

Yer altı kaynakları; yer kabuğunda doğal süreçlerle oluşan ekonomik, endüstriyel ya da enerji üretiminde kullanılan mineraller, metaller, taşlar ve fosil yakıtları ifade etmektedir. Filistin toprakları sahip olduğu yer altı kaynaklarıyla hem ekonomik kalkınma potansiyeline hem de jeopolitik gerilimlerin odak noktası olma niteliğine sahiptir. Filistin doğal kaynaklarını işgal ve kısıtlamalar nedeniyle etkin bir biçimde kullanamamaktadır. İsrail’in 1967’den bu yana süregelen işgali altında Filistin topraklarında bulunan; hidrokarbon【1】, mineral ve su kaynakları ya doğrudan İsrail tarafından işletilmiş ya da Filistinlilerin erişimine kapatılmıştır (Duqmaq & Abu Ja’far, 2021: 214–216).Filistin’in en önemli yer altı kaynakları arasında Akdeniz kıyısında yer alan Gazze Marine doğal gaz sahası öne çıkmaktadır. Bu saha, 1999 yılında Filistin Yönetimi ile British Gas (BG Group) arasında imzalanan bir anlaşma sonucu keşfedilmiş, ancak 2007 sonrası uygulanan Gazze ablukası ile birlikte İsrail tarafından kontrol altına alınmıştır. British Gas şirketi bu tarihten sonra Filistin Yönetimi’ni sürecin dışına iterek İsrail ile doğrudan müzakere etmeye başlamıştır. Buna rağmen sahada ticari anlamda hâlen üretim yapılamamıştır (Elkhafif, 2021). UNCTAD verilerine göre, Levant Havzası’ndaki doğal gaz rezervleri 122 trilyon ft³ (kübik feet) ve çıkarılabilir petrol rezervleri 1,7 milyar varil olarak tahmin edilmektedir. Bu potansiyelin ekonomik değeri 500 milyar dolar civarındadır (UNCTAD, 2019).Doğal gazın yanı sıra Batı Şeria’da yer alan Rantis bölgesi gibi kara alanlarında da petrol ve doğal gaz rezervlerinin varlığı ortaya konulmuştur. 2011 yılında yapılan keşifler yaklaşık 2,5 milyar varillik petrol ve 182 milyar m³ doğal gaz rezervini işaret etmektedir. Bu sahaların yaklaşık yüzde 85’i Filistin topraklarında yer almasına rağmen, üretim tamamen İsrail tarafından yapılmakta, elde edilen ekonomik getiriler Filistin halkına yansıtılmamaktadır (PENGON–Friends of the Earth Palestine, 2021).Öte yandan, çeşitli uluslararası analizler de bu durumu teyit etmektedir. Al-Shabaka politika brifingleri, Gazze açıklarındaki Gaza Marine sahasının yanı sıra Rantis bölgesinde de sondaj faaliyetlerine dair bulgular ve “flaring” gözlemlerini aktarmakta; bu kaynakların Filistin’in enerji ihtiyacını karşılayabilecek potansiyele sahip olmasına rağmen, İsrail’in siyasi ve askeri engellemeleri nedeniyle Filistinlilerin bu zenginliklerden mahrum bırakıldığını vurgulamaktadır (Kattan, 2012; Kattan, 2015).Mineral kaynaklar bakımından Ölü Deniz havzası, özellikle kozmetik ve kimya sanayiinde kullanılan çamur ve mineraller açısından zengin bir bölgedir. Bu bölgede faaliyet gösteren İsrailli Ahava Dead Sea Laboratories şirketi, ürünlerini işgal altındaki Filistin topraklarından çıkardığı minerallerle üretmektedir. Uluslararası raporlar, bu faaliyetlerden elde edilen ekonomik getirilerin Filistin halkına hiçbir şekilde yansımadığını, aksine İsrail ekonomisine ve gaspçı yerleşimcilere aktarıldığını vurgulamaktadır (Al-Haq, 2012: 12–15; EcoPeace Middle East, 2012; Friends of the Earth International, 2021). Bu durum, uluslararası hukuka göre “işgal altındaki doğal kaynakların sömürüsü” olarak değerlendirilmekte ve savaş suçu kapsamına girmektedir (Duqmaq & Abu Ja’far, 2021: 222). Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Raportörüne göre, İsrail’in Filistin doğal kaynaklarını sistematik olarak kullanması yalnızca ekonomik sömürü değil, aynı zamanda ciddi bir insan hakları ihlalidir (OHCHR, 2023). Benzer şekilde, Al-Haq’ın 2012 tarihli raporunda da İsrail’in Filistin doğal kaynaklarını uzun süredir ve sistematik biçimde sömürmesi ekonomik yağma ve uluslararası insani hukukun ihlali anlamına geldiğinin altı çizilmektedir (Al-Haq, 2012: 21-22).Filistin topraklarında maden çıkarmaya uygun kalker, çakıl ve kum gibi inşaat hammaddeleri de mevcuttur. Bu kaynakların büyük bölümü, Batı Şeria’nın yaklaşık yüzde 61’ini oluşturan ve Oslo Anlaşması uyarınca tamamen İsrail’in sivil ve askeri kontrolü altındaki C Bölgesi’nde yer almaktadır. Bu bölge; Filistinlilerin inşaat yapmasının, altyapı kurmasının ve doğal kaynakları işlemesinin büyük ölçüde yasaklandığı veya ciddi biçimde engellendiği bir alandır. C Bölgesi’nde faaliyet gösteren taş ocaklarının üretiminin yaklaşık yüzde 75’i İsrail pazarına yönlendirilmekte, Filistinlilerin ruhsat alma süreci ise ya tamamen reddedilmekte ya da yüksek maliyetli ve karmaşık prosedürlerle engellenmektedir【2】 (B’Tselem, 2022; World Bank, 2013: 13–15).Filistin’in su kaynakları da yer altı kaynakları kapsamında değerlendirilmektedir. Batı Şeria’daki dağ akifer sistemleri ülkenin ana tatlı su rezervlerini oluşturmasına rağmen, bu kaynakların büyük bir bölümü İsrail’in kontrolündedir【3】. Gazze’de ise mevcut su kaynaklarının yaklaşık yüzde 97’si içme suyu standartlarının altındadır ve ciddi bir su krizi yaşanmaktadır (Fanack Water, 2021a; Fanack Water, 2021b). Bu durum, özellikle tarım alanlarının verimliliğini düşürmekte ve yerel ekonominin sürdürülebilirliğini tehdit etmektedir【4】.İsrail’in deniz yetki alanlarında da hak ihlallerine başvurduğu gözlemlenmektedir. 2024 yılı itibarıyla İsrail yönetimi, Filistin’e ait münhasır ekonomik bölge sınırları içinde yer alan 11 numaralı deniz bloğunda doğal gaz arama ruhsatı vermiştir. Bu durum, uluslararası hukukta açıkça tanınan kıyı devletlerinin kaynaklar üzerindeki egemenliğine aykırıdır ve Filistin’in doğal kaynaklar üzerindeki kendi kaderini tayin hakkının ihlali olarak değerlendirilmektedir (Temizer, 2024).Filistin’in sahip olduğu yer altı kaynakları büyük bir kalkınma potansiyeli taşımasına rağmen; işgal, abluka ve dış müdahaleler nedeniyle bu potansiyel hayata geçirilememektedir. Doğal kaynakların sistematik şekilde sömürülmesi yalnızca ekonomik kayıp yaratmakla kalmayıp, aynı zamanda halkın kalkınma hakkını da ihlal etmektedir. İsrail’in 2023 yılında şiddetlendirdiği ve 2025 itibarıyla hâlen süren yoğun saldırıları uluslararası hukuk açısından soykırım olarak nitelendirilmekte; yalnızca can kayıplarıyla değil, aynı zamanda doğal kaynakların tahribiyle de Filistin halkının geleceğini hedef almaktadır. İşgalin sona ermesi ve özgürleşmesi hâlinde Filistin, sahip olduğu zengin yer altı kaynakları sayesinde sürdürülebilir, âdil ve bağımsız bir kalkınma süreci başlatma potansiyeline sahiptir.