Yeşilova Höyüğü, İzmir’in Bornova Ovası’nın orta kesiminde, Manda Çayı ile Gökdere’nin oluşturduğu alüvyal dolgular üzerinde yer alan ve kentin tarih öncesi geçmişini günümüzden en az 8.500 yıl öncesine taşıyan en eski yerleşim alanıdır. Yassıtepe ve İpeklikuyu höyükleriyle birlikte "İzmir’in Prehistorik Yerleşim Alanı"nı oluşturan höyük, Batı Anadolu’nun kıyı kesimindeki Neolitik yaşam biçimini ve mimari geleneklerini yansıtması açısından kilit bir öneme sahiptir.

Tabakalanma

Höyük, Bornova Ovası’nın deniz seviyesinden yaklaşık 14 metre yüksekliğindeki bir düzlemine kurulmuştur; ancak bölgedeki yoğun alüvyon birikimi nedeniyle kültür katmanları günümüz ova yüzeyinin 3-4 metre altında başlamaktadır. Yeşilova Höyüğü'nde yürütülen kazı çalışmaları sonucunda, yüzeyden ana toprağa kadar dört ana kültür katı tespit edilmiştir. Bu katmanlar, Roma Dönemi'nden Neolitik Çağ'a kadar uzanan bir kronolojiyi kapsamaktadır.

I. Kat: Roma Dönemi

Höyüğün en üst tabakasını oluşturan bu katman, Roma Dönemi'ne tarihlenmektedir. Bu dönemde alanda mimari bir yerleşime rastlanmamış olmakla birlikte, dönemi temsil eden temel buluntular, mezarlar ve çanak çömlek parçalarıdır. Ayrıca mimari ile bağlantılı olabilecek pişmiş toprak künk sistemine ait kalıntılar da bu katta tespit edilmiştir.

II. Kat: Tunç Çağı

Roma tabakasının altında yer alan II. Kat, Erken Tunç Çağı I dönemine aittir. Bu katta da belirgin bir mimari yapılaşmaya rastlanmamıştır. Dönem, daha çok geniş bir alana yayılmış çanak çömlek parçaları ve höyüğün merkezinde (I No’lu alan) yoğunlaşan mezarlık alanı ile temsil edilir. Bu mezarlıkta, ölülerin yakılmadan küpler içine gömüldüğü (pithos gömü) bir gelenek görülmektedir.

III. Kat: Kalkolitik Çağ

Neolitik yerleşimin M.Ö. 5700 civarında son bulmasından yaklaşık 500 yıl sonra başlayan bu süreç, Kalkolitik Çağ (Bakır Taş Çağı) olarak adlandırılır (III.1 ve III.2 tabakaları). Bölgeye gelen yeni topluluklar, önceki dönemden farklı bir kültürel yapı sergilemiştir. Bu katmanın karakteristik özellikleri arasında oval planlı çukur evler (ilkel kulübeler) ve koyu renkli çanak çömlekler yer almaktadır.

IV. Kat: Neolitik Çağ

Höyüğün en kalın ve en uzun süreli yerleşim evresini oluşturan IV. Kat, Neolitik Çağ'a (Cilalı Taş Çağı) tarihlenmektedir. Günümüzden en az 8.500 yıl öncesine uzanan bu katman, kendi içinde 8 farklı tabakaya (1a-c ve 2-8) ayrılır.

• Geç Neolitik Evre (IV.1a-c): M.Ö. 6.000-5.700 yılları arasına tarihlenen bu evrede, taş temelli, dökme kerpiç (mühre) duvarlı ve dörtgen planlı kalıcı konutlar inşa edilmiştir.

• Erken Evreler (IV.2 ve altı): Daha eski evrelerde saz ve ağaç dallarından yapılmış, yuvarlak planlı kulübe türü barınaklar görülmektedir. Bu katman, organize bir köy yaşantısının, zanaat üretiminin (çanak çömlek, taş alet, dokuma) ve mimari gelişimin en yoğun izlendiği dönemdir.

Paleocoğrafya ve Çevresel Değişimler

Jeoarkeolojik veriler, Yeşilova Höyüğü’nün yerleşim tarihi boyunca dinamik bir çevresel değişim sürecine tanıklık ettiğini ortaya koymaktadır. Erken Holosen döneminde (günümüzden 8.500 yıl önce) deniz seviyesinin günümüze göre daha alçak olması nedeniyle yerleşim kıyıdan oldukça içeride yer almıştır. Ancak Orta Holosen döneminde (günümüzden 5.500 yıl önce) gerçekleşen deniz seviyesi yükselmesiyle (transgresyon) deniz suları Bornova Ovası’nın içlerine kadar ilerlemiş ve kıyı çizgisi höyüğe yaklaşık 2,5 kilometre mesafeye kadar yaklaşmıştır.

Bu süreçte yerleşimciler sadece deniz seviyesi değişimleriyle değil, aynı zamanda Manda Çayı ve kollarının neden olduğu taşkınlarla da mücadele etmek zorunda kalmıştır; nitekim stratigrafik kesitlerde kültür katmanlarının zaman zaman taşkın sedimanlarıyla kesintiye uğradığı ve yerleşimin seller nedeniyle dönem dönem terk edildiği anlaşılmaktadır.

Mimari Gelişim ve Yerleşim Düzeni

Yeşilova Höyüğü’nün mimarisi, İç Batı Anadolu’dan farklılaşan ve "Kıyı Ege Kültürü" olarak tanımlanan özgün karakteriyle dikkat çeker. Neolitik Çağ’ın erken evrelerinde (IV.2 tabakası), çapları 1,5 ila 2 metre arasında değişen, taş temelli ve yuvarlak planlı kulübeler inşa edilmiştir.^【1】 

Zamanla nüfus artışı ve sosyal organizasyonun gelişmesiyle birlikte IV.1 evresinde mimari planda köklü bir değişikliğe gidilmiş; 5x6 ve 6x8 metre boyutlarında, taş temelli, dörtgen planlı ve "mühre" (dökme kerpiç) tekniğiyle duvarları örülen daha büyük konutlara geçilmiştir. Bu yapılar, bitişik nizam yerine birbirinden ayrı (ayrık nizam) inşa edilmiş ve ortak bir avluya bakacak şekilde radyal bir düzen içinde konumlandırılmıştır. Kazılarda bulunan pişmiş toprak ev modeli, bu yapıların düz damlı İç Anadolu geleneğinin aksine, yağışlı kıyı iklimine uygun olarak ağaç dikmelerle taşınan kırma çatılara sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Ekonomi, Teknoloji ve Sosyal Yaşam

Yeşilova toplumu, avcı-toplayıcı gelenekleri sürdürmekle birlikte yerleşik tarım ve hayvancılığa dayalı üretici bir ekonomi geliştirmiştir. Yerleşimde tespit edilen çok sayıdaki taş ve kemik alet işliği, dokuma atölyeleri ve çanak çömlek üretim alanları, hane halkı üretiminin ötesinde organize bir zanaat faaliyetine işaret etmektedir.

Özellikle IV.1c tabakasında, işlevini yitirmiş yüzlerce öğütme taşının yapı duvarlarında devşirme malzeme olarak kullanılması, hem malzemenin geri dönüştürüldüğünü hem de yoğun bir tahıl işleme faaliyetinin varlığını gösterir. Ayrıca, kazılarda ele geçen çok miktardaki deniz kabuklusu kalıntısı ve balık ağı ağırlıkları, toplumun beslenme rejiminde deniz ürünlerinin önemli bir yer tuttuğunu ve kıyı olanaklarından aktif biçimde yararlandıklarını belgelemektedir.

Kazı Tarihçesi ve Güncel Çalışmalar

Yeşilova Höyüğü, 2003 yılında keşfedilerek İzmir’in kent merkezi içindeki bilinen en eski yerleşim alanı olarak literatüre girmiştir. Bu keşiften önce İzmir’in geçmişinin en fazla 5.000 yıl eskiye gittiği düşünülürken, höyükte yapılan çalışmalar kentin tarihini günümüzden 8.500 yıl öncesine çekmiştir. Höyükteki ilk bilimsel kazı çalışmaları 2005 yılında İzmir Arkeoloji Müzesi iş birliği ile başlatılmış, 2008 yılından itibaren ise T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Ege Üniversitesi adına Doç. Dr. Zafer Derin başkanlığında yürütülmeye başlanmıştır.^【2】 

Günümüzde sürdürülen kazı çalışmaları, sadece Yeşilova Höyüğü ile sınırlı kalmayıp, yaklaşık 1.200 metre çapındaki bir alanı kapsayan "İzmir’in Prehistorik Yerleşim Alanı Projesi" dahilinde Yassıtepe ve İpeklikuyu höyüklerini de içine alacak şekilde genişletilmiştir. 2005 yılından bu yana devam eden bu uzun soluklu projede, sadece arkeolojik dolgular değil, yerleşimin paleocoğrafyasını ve çevresel değişimlerini anlamaya yönelik jeoarkeolojik sondaj çalışmaları da gerçekleştirilmiştir. Ayrıca kazı alanında, elde edilen bilimsel verilerin ve buluntuların ziyaretçilerle paylaşıldığı interaktif atölyeler ve eğitim alanları oluşturularak, arkeolojik bilginin toplumla bütünleşmesi sağlanmıştır.