Yıllar Nereye Gidiyor?

Zamanın yaşla birlikte hızlandığını herkes bilir; bilinmeyen, bu hızlanmanın sonsuza dek sürmediğidir. Çocukken yaz tatili bitmek bilmezdi. Üç ay, neredeyse bir ömür gibi görünürdü. Şimdi ise yıllar geçiyor ve geriye dönüp baktığınızda zamanın nereye gittiğini anlamakta zorlanıyorsunuz. Bir şey değişti; peki ne?

^{Kum Saati (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur.)}

Bu his coğrafyadan ve kültürden bağımsızdır: Japon büyükanneler de bunu anlatır, Norveçli dedeler de.14 ile 94 yaş arasında 499 kişiyle yapılan kapsamlı bir araştırma, bu hissin yalnızca kişisel bir izlenim olmadığını göstermiştir.^【1】 Araştırma, yaş ile zaman algısı arasındaki ilişkinin her zaman diliminde belirgin olmadığını ortaya koymuştur. Etki, özellikle geride kalan yıllar ve on yıllar söz konusu olduğunda güçlenmiş; "son on yılınız ne kadar hızlı geçti?" sorusuna verilen yanıtlarda yaş ilerledikçe artan hızlanma eğilimi gözlemlenmiştir.

Bu hissi açıklamaya yönelik ilk yaklaşımlardan biri Fransız filozof Paul Janet'ye kadar uzanır. Janet'nin 1877 yılında ortaya koyduğu görüş oldukça basittir: On yaşındaki bir çocuk için bir yıl, yaşamının onda biridir. Elli yaşındaki biri için ise aynı süre yaşamının yalnızca ellide birine karşılık gelir. Süre değişmez; ancak yaşam içindeki ağırlığı değişir.^【2】

^{Janet'nin 1877 Orantı Teorisini Gösteren İnfografik (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur.)}

William James, 1890 yılında yayımladığı The Principles of Psychology adlı eserinde Janet'nin bu görüşünü aktarmış ve tartışmıştır. James'e göre orantı formülü olguyu kabaca ifade etse de temel bir psikolojik yasa sayılamaz. James kendi açıklamasını ekler: Yıllar, geriye dönüp bakıldığında, bellekteki içerikleri azaldıkça ve tekdüzeleştikçe de kısalır.^【3】 James'in gözlemi bugün de dikkat çekicidir. Gençlikte her şey yenidir; dikkat sürekli uyanık kalır ve anılar yoğun biçimde kaydedilir. Yaş ilerledikçe alışkanlıklar baskın hâle gelir. Aynı işe gitmek, aynı güzergâhı kullanmak, benzer günleri tekrar etmek... Beyin tekrar eden deneyimleri daha az ayrıntıyla işlemeye başlar. Geriye dönüp bakıldığında ise iz bırakmayan dönemler daha kısa geçmiş gibi görünür.

Marc Wittmann ve Sandra Lehnhoff'un araştırmasının dikkat çekici sonuçlarından biri, yaş etkisinin kısa zaman dilimlerinde belirgin olmamasıdır. İnsanlar bir haftayı, bir ayı veya bir yılı değerlendirirken benzer algılar gösterebilmektedir. Fark, özellikle yıllar ve on yıllar gibi uzun dönemler söz konusu olduğunda ortaya çıkmaktadır. Üstelik bu hızlanma sonsuza dek sürmez: Araştırmaya göre algılanan hızlanma 50-60 yaş civarında bir platoya ulaşır ve sonrasında artmaz.^【4】Yani zaman yaşlandıkça hızlanır ama bir yerde sabitlenir. Bu durum önemli bir noktaya işaret eder: Zamanın hızlı ya da yavaş geçtiği hissi, yalnızca yaşanan anla ilgili değildir. Asıl belirleyici olan, o dönemin bellekte ne kadar yer kapladığıdır.

^{Rutin ve Yeniliklerle Dolu Bir Ayın Bellekte Kapladığı Yer Farkını Gösteren Karşılaştırma (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur.)}

Psikoloji araştırmaları, yeni deneyimlerin zaman algısını etkileyebileceğini göstermektedir. Daha önce gitmediğiniz bir şehri ziyaret ettiğinizde, yeni bir beceri öğrendiğinizde ya da alışılmış rutinin dışına çıktığınızda beyin daha fazla ayrıntı kaydeder. Bu yoğun kayıt süreci, geriye dönüp bakıldığında geçen zamanın daha uzun hissedilmesine katkıda bulunur.

Zaman algısının yalnızca gündelik deneyimlerle sınırlı olmadığı da bilinmektedir. Bahadırlı ve çalışma arkadaşlarının yaptığı derleme, depresyon, anksiyete bozuklukları ve dikkat sorunları gibi psikiyatrik durumlarda zaman algısının sistematik biçimde değişebildiğini göstermektedir.^【5】 Dolayısıyla, zamanı nasıl hissettiğimiz çoğu zaman zihinsel durumumuzla da yakından ilişkilidir.

Çocuklukta neredeyse her deneyim bir ilktir. İlk okul günü, ilk arkadaşlık, ilk seyahat, ilk başarı ya da ilk hayal kırıklığı... Beyin sürekli yeni bilgilerle karşılaşır ve bunları ayrıntılı biçimde kaydeder. Bu nedenle çocukluk yılları geriye dönüp bakıldığında son derece geniş ve dolu görünür.

Belki de bazı anıların yaşam boyu unutulmamasının nedeni budur. İlk kez yaşanan deneyimler bellekte daha güçlü izler bırakır. Bu izler yalnızca anıları değil, zamanın uzunluğu hissini de şekillendirir.

Bilimin bu konuda sunduğu öneri oldukça basittir: Yenilik arayın. Her zaman kullandığınız yol yerine farklı bir güzergâh seçmek, yeni bir dil öğrenmek, hiç gitmediğiniz bir yere seyahat etmek veya yeni bir hobi edinmek yalnızca keyifli etkinlikler değildir. Aynı zamanda beynin daha fazla bilgi işlemesini sağlayarak zamanın daha yoğun yaşanmasına katkıda bulunabilir.

Elbette zamanı fiziksel olarak yavaşlatmak mümkün değildir. Ancak zamanın nasıl deneyimlendiği, dikkat ve bellekle yakından ilişkilidir. Yeni deneyimler bu ilişkinin en güçlü bileşenlerinden biridir.