Yunanseverlik (Filhelenizm)

Yunanseverlik (Filhelenizm), Çağdaş Yunancadaki filos (dost) ve Ellinas (Hellen/Yunan) kelimelerinin birleşimiyle oluşan filellin sözcüğünden türemiş olup Türkçe literatürde "Yunan dostu", "Yunanperver" ya da "Yunanseverlik" olarak adlandırılmaktadır.^【1】 Kavram; Yunan ulusuna, kültürüne ve Yunanlıkla bağlantılı olan her şeye bağlılık duyan, sempati ve ilgi besleyen kişileri ya da bu doğrultuda gelişen siyasi, felsefi ve kültürel eğilimleri tanımlamaktadır.

Tarihsel süreçte Hellen terimi ilk zamanlarda yalnızca Kuzey Yunanistan'ı tanımlamak için kullanılırken zamanla bütün Yunanistan'ı ifade eden bir kavrama dönüşmüş; Doğu-Batı karşıtlığında "barbar" teriminin zıddı olarak konumlandırılmıştır.^【2】 Birinci yüzyıldan itibaren ise Doğu Akdeniz havzasındaki Grek ve Roma (Bizans) topraklarında yaşayan, ortak dil, kültür ve geçmişe sahip toplulukları nitelemek için tercih edilmiştir.

Kavramın kökleri milattan önceki devirlere dayanmaktadır. Antik Çağ'da Filhelen nitelemesi, yalnızca Yunan kültürüne ilgi duyan vatansever Yunanların kendileri için değil; Yunan kültürünün tesirinde kalan veya bu kültüre dostane yaklaşan yabancılar ve krallar için de kullanılmıştır. Tarihte benzer biçimde Filopersis (Persperver), Filomakedon (Makedonperver), Filolakon (Spartaperver), Filoromeos (Romaperver), Filorosos (Rusperver) ve Filoturkos (Türkperver) gibi kavramlar türetilmişse de hiçbiri Yunanseverlik kadar geniş bir etki alanına ulaşamamıştır.

^{Yunanseverlik (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Tarihçi Heredot, bu kelimeyi ilk kez Yunan soyundan gelmeyen bir yabancı olan Mısır Firavunu Amasis'i "Yunan dostu ve hamisi" olarak tanımlamak için kullanmış; ayrıca Pers Kralı Kyros'un da Antik Yunan kültürüne hayran bir Filhelen olduğunu aktarmıştır.^【3】

Antik dönem hatiplerinden Atinalı İsokratis Panigiriko, Panathinaiko ve Evagoras eserlerinde Atinalıları ve Fenikelileri; Platon (Eflatun) ise Yunan şehir devletlerinin bir arada bulunma gerekliliğini tanımlarken bu ruha atıfta bulunmuştur. Helenistik dönemde Mısır ve Asya'daki bazı krallar, bastırdıkları sikkelerin üzerine prestij ve üstünlük göstergesi olarak büyük harflerle "ΦΙΛΕΛΛΗΝ" (FİLELLİN) ifadesini kazıtmışlardır.^【4】

Antik düşünürlerin ardından kavram uzun süre arka planda kalmış; 1781 yılında Iosipos Moisiodakas'ın Viyana'da yayımlanan Theoriatis Geografias (Coğrafya Teorisi) adlı eserinde İngiliz tüccarların Yunanlılarla yaptığı ticari ilişkiler bağlamında tekrar metinlere girmiştir. 18. yüzyıldan itibaren siyasi bir boyut kazanmaya başlayan kavram, özellikle 1821 Yunan İsyanı sürecinde ve sonrasında Yunanistan'ın bağımsızlığını destekleyen siyasi, askerî ve kültürel hareketleri tanımlayan ana kavrama dönüşmüştür. Sosyolojik ve politik açıdan Yunanseverlik, Avrupa merkezciliğin ve Oryantalizmin bir uzantısı olarak Batı'nın Doğu üzerindeki nüfuz ve denetim çabalarına meşruiyet sağlayan bir zemin olarak da değerlendirilmektedir.^【5】

Antik Çağ'da Pers saldırılarına karşı M.Ö. 479 yılında gerçekleşen Plataea Savaşı'nda Makedonya, Thrak ve Sikelia krallarının Yunan şehir devletlerine yardımda bulunması, tarihteki ilk somut Yunansever eylemler arasında kabul edilmektedir.^【6】 Yunan coğrafyası Roma işgaline uğramış olsa da Marcus Aurelius gibi Roma imparatorları Yunan felsefesi ve eğitimiyle yetişerek Antik kültürün koruyuculuğunu üstlenmişlerdir.

Orta Çağ'da Hristiyanlığın kabulüyle birlikte paganist unsurlar taşıyan Antik Yunan kültürü gözden düşmüş, Bizans İmparatorluğu döneminde Yunanseverlik, etkisini büyük ölçüde kaybetmiştir. Bu dönemde Ortodoks Kilisesi pagan anlayışı simgeleyen "Helen" kimliği yerine "Hristiyan" aidiyetini öne çıkarmıştır. Nitekim 15. yüzyılda Patrik Genadios Skholaris "Ben Helen değil Hristiyanım" diyerek bu dinsel tutumu özetlemiştir.^【7】 Hristiyanlık ile birlikte Antik Yunan ruhunun güç kaybetmesi ve Roma döneminde Filhelenizmin zayıflaması, 1453 İstanbul kuşatması sırasında Katolik Avrupalıların Hellen kültürünün ağırlıkta olduğu Ortodoks Doğu Roma'ya beklenen desteği sağlamamasının sebeplerinden biri olmuştur.^【8】

İstanbul'un fethinin ardından İtalya ve Kıta Avrupası'na kaçan Romalı bilginlerin Antik el yazmalarını Batı'ya taşıması, Avrupa'da Rönesans ve Reform süreçlerinin fitilini ateşleyen en önemli etkenlerden biri olmuştur. Skolastik düşüncenin çöküşüyle birlikte Batı dünyası kendi medeniyet soyağacını Antik Yunan, Roma ve Aydınlanma çizgisine oturtmuştur.^【9】 18. yüzyıldan itibaren Avrupalı aydınlar, tüccarlar ve seyyahlar Doğu Akdeniz'e yaptıkları geziler aracılığıyla Antik yıkıntıları keşfetmiş; Osmanlı yönetimi altındaki dönemi "Turkokratia" (Türk Egemenliği) olarak tanımlayarak buradaki nüfusu Antik ataların doğrudan mirasçıları olarak görmeye başlamışlardır.^【10】 1789 Fransız Devrimi'nin getirdiği özgürlük, eşitlik ve uluslaşma ilkeleri ile birleşen bu kültürel birikim; Batı kamuoyunda Yunanları despotik sayılan Osmanlı yönetiminden kurtarma ve Antik uygarlığa "ahde vefa borcunu" ödeme düşüncesini egemen kılarak 19. yüzyıl Yunanseverlik hareketinin tarihsel zeminini hazırlamıştır.^【11】

1821 yılı Mart ayında Mora Yarımadası'nda patlak veren Yunan İsyanı, Aydınlanma Çağı'nın akılcı ilkeleri ile 19. yüzyılın başında Avrupa'da egemen olan Romantizm akımının kesiştiği bir tarihsel konjonktürde gelişmiştir. Klasisizmin katı kurallarına bir tepki olarak doğan ve bireysel özgürlük, coşku, tutku ile adalet kavramlarını merkeze alan Romantizm; Yunan isyanını basit bir asayiş sorunu veya iç çatışma olarak değil, "özgürlük ile despotizm arasındaki kutsal bir mücadele" şeklinde kurgulamıştır. Batılı Romantikler, isyan eden Yunanları Miltiadis, Leonidas ve Perikles gibi Antik kahramanların doğrudan devamı saymış; Osmanlı Devleti'ni ise Doğu oryantalizminin kalıpları içinde "despotik ve öteki" olarak konumlandırmışlardır.

Bu dönemde Avrupa kamuoyunda oluşan kolektif bilinçte Yunanistan, "medeniyetin beşiği" kabul edildiğinden, Yunanların bağımsızlık mücadelesine destek vermek Batı dünyası için hem vicdani bir "ahde vefa borcu" hem de Hristiyanlık dayanışmasının bir gereği olarak görülmüştür. Amerikan Başkanı James Monroe'nun meclis konuşmalarından Fransız diplomat Chateaubriand'ın söylevlerine, Rus yazar Puşkin'in mektuplarından Bavyera Kralı I. Ludovikos'un şiirlerine kadar geniş bir yelpazede bu romantik söylem yeniden üretilmiştir.^【12】

Romantizm akımının sunduğu bu elverişli ortam, 1821 yılında Tripoliçe kentinin düşmesiyle Müslüman ve Yahudi sivil nüfusa yönelik gerçekleştirilen kitlesel katliamın dahi Batı kamuoyunda göz ardı edilmesine veya "yüzyıllık baskıya verilen doğal bir tepki" olarak meşrulaştırılmasına yol açmıştır.^【13】 Buna karşılık 1822 yılı Nisan ayında Sakız Adası'ndaki isyanın bastırılması, Eugène Delacroix'nın ünlü tablosu ve Victor Hugo'nun şiirleri aracılığıyla Avrupa'da büyük bir infiale dönüştürülmüş ve Yunanseverlik duygularını zirveye taşımıştır. İngiliz şair Lord Byron'ın 1824 yılında Mesolongi'ye bizzat gelerek kendi imkânlarıyla bir birlik kurması ve burada hastalanarak ölmesi ise hareketin romantik bir efsaneye dönüşmesini sağlamıştır.^【14】

1821 İsyanı'nın başlamasıyla birlikte Fransa, İngiltere, Almanya, İsviçre, Hollanda, Amerika Birleşik Devletleri ve hatta Hindistan gibi coğrafyalarda Yunan isyanına organizeli maddi ve manevi destek sağlamak amacıyla "Filhelen Komiteleri" kurulmuştur. Londra'da kurulan Yunan Komitesi'nin 85 üyesinden 37'sinin İngiliz Parlamentosu üyesi olması, hareketin Batı'daki siyasi nüfuzunu açıkça göstermektedir.^【15】 Fransa'da kurulan Philanthropiki Yper ton Ellinon (Yunanları Destekleyen Yardımseverler) komitesi 1,6 milyon frangı aşkın nakdi yardım toplarken, Bavyera Kralı I. Ludovikos kişisel servetinden 2 milyon frank bağışta bulunmuş; Hollanda, İsviçre ve Alman şehirlerindeki komiteler de önemli miktarda fon aktarmışlardır.^【16】

Komitelerin faaliyetleri yalnızca para ve askerî malzeme teminiyle sınırlı kalmamış; insani yardım, sağlık ve eğitim alanlarında da kurumsallaşmıştır. İsyan bölgesine tıbbi malzemeler, doktorlar, matbaa makineleri ve ders kitapları gönderilmiş; sahra hastaneleri açılmıştır. Ayrıca önde gelen çete reislerinin (Kanaris, Botsaris, Miaoulis) çocukları Avrupa'ya götürülerek İsviçre, Fransa, İngiltere ve Almanya'da burslu olarak eğitilmiş; bu süreç aynı zamanda Batı kentlerinde kamuoyu desteğini canlı tutan etkili bir propaganda aracı olarak kullanılmıştır.^【17】

İngiltere ve ABD merkezli mali girişimler kapsamında, Yunan geçici hükümetinin Londra bankalarından yüksek faizli tahvillerle büyük miktarda borçlanması (2,5 milyon sterlin borç anlaşması) sağlanmış; bu kaynaklarla ABD'de fırkateynler ve İngiltere'de buharlı savaş gemileri (Karteria) inşa ettirilmiştir. Ancak gemi yapımı, aracı komisyonları ve fon yönetimi süreçlerinde ortaya çıkan rüşvet ve aşırı maliyet artışları, dönemin etkili İngiliz gazetelerinde (The Morning Chronicle) ve kamuoyunda ciddi yolsuzluk tartışmalarına yol açmıştır.^【18】

1821 yılında başlayan isyana, askerî destek vermek amacıyla Avrupa'dan gelen gönüllüler (büyük bölümü Napolyon Savaşları sonrası terhis edilmiş veya işsiz kalmış subaylar), ilk olarak Dimitris İpsilantis ve Albay Thomas Gordon önderliğinde gruplar hâlinde Yunan coğrafyasına ulaşmışlardır. Batı tarzı düzenli savaşı Yunanistan'a getirmeyi hedefleyen bu kuvvetler, 29 Nisan 1822 tarihinde Korint'te geçici hükümet başkanı Aleksandros Mavrokordatos'un kararnamesiyle "Filhelen Taburu" (Tagma ton Filellinon) adı altında resmen bir araya getirilmiştir.^【19】 Komutanlığını İtalyan Yarbay Andrea Dania'nın, kurmay başkanlığını Alman General Karl von Norman-Ehrenfels'in üstlendiği yaklaşık 350-400 kişilik bu birlik; Fransız-İtalyan ve Alman-Polonyalı olmak üzere iki ana bölük ile bir topçu birliğinden teşekkül etmiştir. Maddi imkânsızlıklar nedeniyle tek tip üniforma yerine her askerin kendi ülkesinin üniformasını giydiği taburda, ayırt edici unsur olarak kırmızı kuşak kullanılmıştır.

^{Filhelen Taburu (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Taburun düzenli ordu disiplini, tören yürüyüşü ve açık arazide süngü hücumuna dayalı Napolyon tarzı savaş konsepti; Theodoros Kolokotronis ve Kaptan Gogo gibi geleneksel vur kaç ve siper/pusu taktiğini savunan yerel Yunan çete reisleri tarafından küçümsenmiş ve iki taraf arasında güvensizlik doğurmuştur. Mavrokordatos, Batı Yunanistan'da Arta ve Epir bölgesini ele geçirip prestij kazanmak amacıyla kuvvetlerini Peta köyü civarında konuşlandırmıştır. 16 Temmuz 1822 sabahı gerçekleşen Peta Muharebesi'nde Kütahyalı Mehmet Reşit Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, açık arazide çembere alınan Filhelen Taburu'nu ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Aya Nikola Kilisesi harabesinde direnen Polonyalı müfreze de dâhil olmak üzere tabur mevcudunun büyük kısmı (yaklaşık 60 ölü ve çok sayıda yaralı/esir) imha olmuştur.^【20】

Peta yenilgisi ve General Norman'ın hastalanarak ölmesiyle birlikte ilk Filhelen Taburu tamamen dağılmış; bu başarısızlık Yunanistan'da merkezî hükümet ile düzenli ordu kurma fikirlerine ağır bir darbe vurarak çete savaşını savunan gelenekselci kanadı güçlendirmiştir. Daha sonra 1825 yılında Fransız General Charles Nicolas Fabvier önderliğinde ikinci bir Filhelen Taburu kurulmuşsa da bu birlik de Mayıs 1827'de gerçekleşen Faliro Muharebesi'nde yok olmuştur. İsyan boyunca Yunan coğrafyasına gelip savaşan toplam 940 Filhelen askerden 313'ü muharebelerde veya hastalıklardan ötürü hayatını kaybetmiştir.^【21】 Ancak daha sonra Peta ve Faliro olayları, modern Yunan tarih yazımında ulus inşası gayesiyle tarihsel boyutunun ötesinde simgeleştirilmiş; özellikle 1970'lerdeki Askerî Cunta döneminde rejim tarafından milliyetçi propaganda malzemesi olarak yeniden kurgulanmıştır.

Yunanseverlik, Batı dünyasında felsefe, edebiyat, resim ve müzik gibi alanlarda geniş yankı bulup Oryantalizm anlayışıyla iç içe geçerek köklü bir zihinsel dönüşüm yaratmıştır. Batı düşüncesinde Doğu "durağan, akıl dışı ve barbar", Batı ise "dinamik, akılcı ve uygar" olarak ötekileştirilirken; Antik Yunan mirası Batı medeniyetinin kurucu unsuru sayılmış ve Osmanlı yönetimi altındaki Yunanlar bu köklü mirasın özgürleştirilmesi gereken temsilcileri olarak görülmüştür. Voltaire, Kant, Hegel, Marx ve Charles Darwin gibi dönemin önde gelen düşünür ve bilim insanlarının metinlerinde Türklerin "uygarlık karşıtı veya tarihsel gelişimde geriletici bir unsur" olarak konumlandırılması, Yunanseverlik söylemine düşünsel bir zemin kazandırmıştır.^【22】

Edebiyat alanında Yunanseverlik coşkusu, Romantizm akımı temsilcilerinin eserlerinde merkezî bir tema hâline gelmiştir. Fransız edebiyatının önde gelen ismi Victor Hugo, 1829 yılında yayımladığı Les Orientales (Doğulular) derlemesinde yer alan şiirleriyle Yunan davasını Fransız kamuoyuna taşımıştır. Hugo, Sakız Adası olaylarının ardından kaleme aldığı "Çocuk" (L'enfant / Mavi Gözlü Yunan Çocuk) başlıklı ünlü şiirinde, yıkım ortasında kalan bir çocuğun tasvirini şu dizelerle aktarmıştır:

"Çocuk, Türkler geçtiler, arkalarında harabe ve matem bırakarak

Sakız (chio), şarapların adası, artık kararmış bir taş yığınından fazlası değil...

Her yer çöle dönmüş. Ama hayır. Kararmış duvarın yanında, mavi gözlü bir çocuk, Yunan çocuk, yalnız başına oturmakta,

Aşağılanmış, boynunu bükmüş hâlde...

Ne istersin? Sana ne vermeliyiz çocuk?

Neşeni geri döndürmek ve seni mutlu etmek için?

'Arkadaşım' dedi mavi gözlü Yunan çocuk

Ben kurşun ve barut istiyorum.^【23】

Hugo, Osmanlı donanmasının yakıldığı Navarin Deniz Savaşı'nın ardından yazdığı "Navarin" başlıklı uzun şiirinde ise müdahaleyi olumlayarak Batı dünyasının müdahalesini şu dizelerle kaleme almıştır:

"Avrupa bir söz söyledi,

Paramparça etti zalimliği."^【24】

"Fransa savaşırsa, dönmek zorundadır senin yazgın,

Fransa'nın öç alan elleri,

Güvenilirdir,

Hellas, sevin, iyisin!

Kucaklasın Byron'ın ve Homer'in ülkesi,

Şarkılarıyla bacısını, anasını ve bizi,

Çok güzeldin, derin acılar çektin."^【25】

Hugo'nun yanı sıra Bavyera Kralı I. Ludovikos da kaleme aldığı "Mesolongi Alınmadı" şiirinde Yunan direnişini övmüştür:

"Mesolongi yenilmezliğiyle dimdik ayakta,

Bu güzel duyguyla zevk alayım,

Bu hazla sarhoş olayım,

Yıldırımdan kurtulan Mesolongi."^【26】

Ayrıca Shakespeare (Othello), Molière (Kibarlık Budalası), Lord Byron, Edgar Allan Poe, Pierre de Ronsard, Cervantes ve ilerleyen dönemlerde Nikos Kazancakis (Kaptan Mihalis) ile Dido Sotiriyu (Kanlı Topraklar) gibi edebiyatçıların eserlerinde de Yunan davası, Türk karşıtlığı veya Doğulu öteki teması işlenmiştir.^【27】

Plastik sanatlarda Fransız ressam Eugène Delacroix'nın Sakız Adası Katliamı (Sfagi tis Chiou) ve Mesolongi Yıkıntılarında Yunanistan (Ellada sta eripia tu Mesologgiu) tabloları ile Yunan ressam Theodoros Vryzakis'in Aya Lavra'da Yemin ve Mesolongi'nin Saldırısı eserleri, Batı kamuoyunu etkileyen temel görsel ikonografiler olmuştur.

Müzik dünyasında ise Gioachino Rossini'nin Maometto II (II. Mehmet) operasına eklediği III. perde ile Yunan bağımsızlık propagandasını işlemesi, Wolfgang Amadeus Mozart'ın Saraydan Kız Kaçırma operası ve Ludwig van Beethoven'ın Atina Harabeleri (Die Ruinen von Athen) bestesi, Yunanseverlik ile Oryantalizmin sahne sanatlarındaki belirgin örnekleridir.

Yunanseverlik hareketi, 1821 Mora İsyanı'nın seyrini belirleyen en önemli dış etkenlerden biri olmuş; Batı kamuoyunu mobilize ederek büyük güçlerin (İngiltere, Fransa, Rusya) sürece askerî ve diplomatik müdahalesini hazırlamıştır. Nitekim Yunanistan, yalnızca kendi yerel imkânlarıyla veya Filhelenlerin askerî gücüyle başaramayacağı bağımsızlığını, 1827 yılındaki Navarin Deniz Savaşı müdahalesi neticesinde elde etmiştir. Yunanistan'ın kabul ettiği ilk anayasa olan 1822 Epidavros Anayasası'nın II. Bölüm 3. maddesinde, ülkeye gelip yerleşmek isteyen yabancılara (Filhelenlere) vatandaşlık hakkı tanınarak verilen desteğe hukuki ve siyasi bir karşılık vermişlerdir.^【28】

Bununla birlikte hareket, kendi içinde ciddi düşünsel ve pratik çelişkiler barındırmıştır. Batı'dan "Antik Helenlerin şanlı torunlarını bulma" ve kitaplardan okudukları romantik idealizmi yaşama hayaliyle bölgeye gelen Avrupalı gönüllülerin önemli bir kısmı, politik gerçeklerle karşılaşmışlardır. Antik atalarıyla dil, kültür ve ahlak bakımından bağ kuramadıkları yerel halk; yoksulluk, yağmacılıkla uğraşan çeteler (kleftler) ve disiplinsizlik ile karakterize edilmiştir.^【29】

Üstelik Tripoliçe ve Navarin gibi merkezlerde Müslüman ve Yahudi sivil nüfusa uygulanan toplu katliamlar ve esirlere yönelik muameleler, pek çok romantik Filhelen'in (örneğin Albay Thomas Gordon) isyandan desteğini çekerek ülkeyi terk etmesine neden olmuştur.^【30】 Tüm bu yaşananlar, dönemin tanınmış simgelerinin söylemlerine de yansımıştır. İsyanı destekleyen Lord Byron dahi bir mektubunda yerel çetelerin durumunu "Yunanları severim... Hergelelikte üstlerine yok. Türklerin cesareti haricinde tüm olumsuz taraflarını almışlar... Türklerden daha iyi olduklarına da inanmıyorum" sözleriyle eleştirmiş; Rus şair Puşkin bazı süreçlerde Yunanları "hırsız ve dönek", Fransız yazar Gabriel Vauthier ise "insanlığın en çirkin yüzü" olarak nitelemiştir.^【31】 Yunanseverlik; bir yandan Batı'nın Oryantalist ve Avrupa merkezci yaklaşımının Doğu'yu denetim altına alma aracına dönüşürken, diğer yandan modern Yunan devletinin doğuşunu ve Batı ittifakı içindeki konumunu şekillendiren temel tarihsel dinamik olmuştur.^【32】