Zelandiya

Zelandiya, Güneybatı Pasifik Okyanusu'nda yer alan, Yeni Zelanda ve Yeni Kaledonya adalarını içeren, 4.9 ila 5.37 milyon kilometrekarelik geniş bir yüzölçümüne sahip sular altında kalmış bir kıtadır. Kıta kütlesinin yaklaşık %94-95'i deniz seviyesinin altındadır. Dünyanın sekizinci kıtası olarak nitelendirilen Zelandiya, geçmiş jeolojik devirlerde Gondvana süperkıtasının güney kutbu kenarında yer almış, sonrasında Avustralya-Antarktika marjından koparak bağımsız bir kıta halini almıştır.^【1】

Bölgedeki kıtasal kabukların varlığı uzun yıllardır bilinse de, "Zelandiya" terimi ilk kez 1995 yılında Luyendyk tarafından Yeni Zelanda ve çevre denizaltı platolarını topluca tanımlamak için kullanılmıştır. Akademisyen Manuka Henare tarafından önerilen Māori-Pasifika kökenli "Te Riu-a-Māui" ismi, efsanevi kaşif Māui'nin vadileri ve ovaları ile bir teknenin gövdesi (riu) anlamlarını taşımaktadır.^【2】

^{Zelandiya'nın Batimetrik Haritası (}mapasmilhaud.com⁾

Zelandiya'nın varlığı kanıtlanmadan önce, 1977'de Nur ve Ben-Avraham, ardından 1980'de Kamp tarafından Pasifik Okyanusu'nda parçalanıp yanal olarak dağılmış "Pasifika" (Pacifica) adında hipotetik bir kıta öne sürülmüştür. 1980'li yıllarda elde edilen veriler ışığında, Pasifik Okyanusu sırtlarının kıtasal değil kalınlaşmış okyanusal kabuk olduğu saptanmış ve Pasifika teorisi bilimsel geçerliliğini kaybetmiştir.^【3】

Bir yapının kıta kabul edilebilmesi için gereken ana özelliklerin tamamı Zelandiya'da mevcuttur. Bu kriterler; çevredeki okyanusal kabuğa göre belirgin bir yükseklik, silisli kıtasal kayaçların geniş çeşitliliği, okyanusal tabana kıyasla kalın ve düşük sismik hızlı bir kabuk yapısı ile 1 milyon kilometrekareyi aşan tanımlı fiziki sınırlardır.^【4】

Kıtanın sular altında kalan büyük kısmının ortalama modal yüksekliği yaklaşık -1100 metredir. Zelandiya'nın en yüksek zirvesi ise deniz seviyesinden 3724 metre yukarıdaki Aoraki/Mount Cook'tur. Kıtasal kabuğun kalınlığı genellikle 10 ile 30 kilometre arasında olmakla birlikte (çoğunlukla 20-25 kilometre), Güney Adası (South Island) gibi belirli bölgelerin altında bu kalınlık 40 kilometreyi geçmektedir. Sismik hız verilerinde P-dalgası hızı genel olarak 7.0 km/s'nin altındadır.^【5】

Zelandiya kabuğunun günümüzde yüzeyleyen en eski kısımları yaklaşık 500 milyon yıla uzanmaktadır. Ancak litosferik manto ksenolitleri ile detritik zirkonlarda yapılan incelemelerde 1200 milyon yıl ila 3526 milyon yıl aralığında Prekambriyen döneme ait materyaller elde edilmiştir.

Temel kayaçlar, Phanerozoik devir boyunca Gondvana kenarında meydana gelen epizodik dalma-batma ve yığışım süreçleri neticesinde teşekkül etmiştir. Yaklaşık 105 milyon yıl önce, Hikurangi okyanusal platosunun Gondvana kıta kenarına çarpması ve manto içine batamaması sonucunda uzun süreli dalma-batma rejimi sonlanmış ve genişleme tektoniği rejimi başlamıştır. Zelandiya, 80 ila 60 milyon yıl öncesinde Gondvana'dan yavaş yavaş ayrışmış ve yaklaşık 55 milyon yıl önce tamamen kopmuştur.^【6】

Güncel tektonik konfigürasyonda kıta litosferi, Pasifik ve Avustralya levha sınırları tarafından kesilmektedir. Kuzeyde Pasifik levhasının batıya doğru daldığı Hikurangi yitim zonu bulunurken , güney Fiordland bölgesinde Avustralya levhası doğuya dalarak Puysegur yitim zonunu oluşturmaktadır. Bu iki yitim bölgesini birbirine bağlayan Alpine Fayı, yılda 28 mm sağ yanal atımlı kayma ile eğik bir kıta-kıta çarpışması sergilemekte ve Güney Alpler'in yılda 6-9 mm hızla dikey yönde yükselmesine sebep olmaktadır.^【7】

Zelandiya'nın yüzey jeolojisi iki ana strüktürel gruba ayrılmaktadır: 540-105 milyon yıl aralığında oluşmuş kıvrımlanmış kristalin temel ve bunun üzerine uyumsuzlukla oturan 105-0 milyon yıl yaş aralığındaki tabakalı Zelandiya Megasekansı (Zealandia Megasequence) örtü birimleri.^【8】

Kristalin temel birimleri batıdan doğuya doğru üç geniş bölgeye ayrılır:

^{Haritalandırılmış Zelandiya Kıtası (}GNS Science⁾

• Batı Eyaleti Teranları (Western Province): Erken Ordovisiyen kıta kenarı türbidit yelpazelerinden oluşan Buller Teranı ile Erken-Orta Kambriyen dönemine ait subduksiyon magmatizması kalıntıları ve tortullarını barındıran Takaka Teranı'nı içerir.
• Orta Ark Teranları (Central Arc): Magmatik yay ve yitim süreçleriyle bağlantılı birimlerdir. Erken Permiyen volkanik yay kalıntısı olan Brook Street Teranı , fosil bakımından zengin tortul istifler içeren Murihiku Teranı ve Erken Permiyen yaşlı ofiyolitik dizi olan Dun Mountain Ophiolite Belt (DMOB) kütlesini barındıran Maitai Teranı bu bölümde bulunur. DMOB ofiyolit kuşağı, "Junction Magnetic Anomaly" (JMA) olarak bilinen ve kıta boyunca net biçimde izlenebilen çok belirgin manyetik anomalinin kaynağıdır.
• Doğu Yığışım Teranları (Eastern Accretionary): Okyanusal çukurluklarda kırıntılı kayaçların yığışmasıyla oluşmuş Caples, Waipapa ve Torlesse kompozit teranlarını kapsar. Bu bölgedeki grovak ve arjillit matriksli yapı, Haast Şist (Haast Schist) adı verilen ve Kretase öncesi olayları temsil eden geniş çaplı bölgesel metamorfik kuşak tarafından kısmen örtülmüştür. Kıta genelinde ayrıca, temel kayaçları kesen ve 4000 kilometrelik bir yayılım sergileyen Median Batoliti (Median Batholith) başta olmak üzere masif plütonik kütleler gözlenmektedir.

Kretase sonrası döneme ait örtü birimleri beş ana süpergrup altında sınıflandırılmaktadır:

• Momotu Süpergrubu (~105-80 Ma): Gondvana'nın riftleşmesi esnasında depolanan, genel olarak denizel ve karasal çökeller ile kırıntılı kayaç dizilerini kapsar.
• Haerenga Süpergrubu (~80-35 Ma): Kıtanın kıta kayması fazını yansıtan ve genel hatlarıyla deniz ilerlemesi (transgresyon) gösteren çökel istifidir.
• Waka Süpergrubu (~35-25 Ma): Zelandiya'nın deniz seviyesine maksimum oranda gömüldüğü Oligosen dönemini temsil eden, kireçtaşı ağırlıklı sekansları barındırır.
• Māui Süpergrubu (~25-5 Ma): Miyosen dönemi itibarıyla deniz gerilemesi (regresyon) ile kara yüzeylerinin yeniden genişlemeye başladığı evrede teşekkül eden karasal ve sığ denizel çökellerdir.
• Pākihi Süpergrubu (5-0 Ma): Pliyosen ve Holosen döneminde deniz gerilemesinin zirveye ulaştığı, tektonik yükselme ve buzullaşma süreçlerinin de etkisiyle oluşan çakıl, alüvyon ve gevşek örtü malzemeleridir. Megasekans dahilinde sedimanter katmanlara ek olarak güncel Taupo Volkanik Zonu (TVZ) gibi dalma-batma zonu ile alakalı aktif volkanik merkezler de bulunmaktadır.

Kıtasal termal yapının araştırılmasında "manyetik kaynakların taban derinliği" (DBMS) metodu yoğun biçimde kullanılmaktadır. Analitik DBMS derinliği, kabuk içindeki kayaların manyetizmasını yitirdiği Curie noktası sıcaklığını göstermekte olup, bu sınır genel manyetit referans değerine (580°C) işaret etmektedir.

Zelandiya üzerinde yapılan spektral haritalama sonuçlarına göre, manyetik taban derinlikleri bölgeden bölgeye 8.9 kilometre ile 28.5 kilometre arasında ölçülmektedir. Güney Adası'nın alt bölgelerinde bu sınır 28.5 kilometreye inerken, manyetik açıdan daha sakin alanlarda 26-28 kilometre derinlikte saptanmıştır. Magmatik riftingin ve ince kabuk yapısının hakim olduğu Taupo Volkanik Zonu'nda (TVZ) termal gradyan çok daha yüksek olup DBMS derinliği sığlaşarak 8.9 ile 12 kilometre seviyelerine çıkmaktadır. Plütonik kayaçların hakim konumda olduğu sahalarda ısı akışı (heat flow) analizi verilerinin jeotermal kuyu ölçümleriyle uyumsuzluk göstermesi, plütonlardaki titanomanyetit kimyasının Curie bozunma sıcaklığını (yaklaşık 500°C) varsayılanın daha altına indirmesinden kaynaklandığı şeklinde analiz edilmiştir.^【9】