Zorla Kaybetme

Zorla kaybetme, uluslararası hukukun en ağır ve karmaşık insan hakları ihlallerinden biri olarak kabul edilmekte olup bir kişinin hem hukuki hem de fiziksel varlığının devlet destekli bir mekanizma tarafından yok sayılması durumunu ifade etmektedir. Bu eylem; devlet görevlileri veya devletin yetkilendirmesi, desteği ya da göz yummasıyla hareket eden kişi veya gruplar tarafından kişilerin gözaltına alınması, tutuklanması, kaçırılması veya herhangi bir şekilde özgürlüklerinden yoksun bırakılması şeklinde başlamaktadır. Eylemin devamında, kişinin özgürlüğünden yoksun bırakıldığının resmî makamlarca reddedilmesi veya akıbetinin ya da bulunduğu yerin gizlenmesi suretiyle kişi, hukukun koruması dışına çıkarılmaktadır.

Uluslararası hukukta bu suçun, birbirini tamamlayan üç temel unsurun bir araya gelmesiyle oluştuğu kabul edilmektedir:

• Kişinin iradesi dışında özgürlüğünden mahrum bırakılması.
• Devlet yetkililerinin (en azından zımni rıza veya göz yumma yoluyla) eyleme dâhil olması.
• Kişinin özgürlüğünden yoksun bırakıldığının inkar edilmesi veya akıbetinin/nerede olduğunun gizlenmesi.^【1】

Zorla kaybetme olgusunun, "çifte felç edici" (doubly paralysing) bir etki yarattığı belirtilmektedir; bir yanda hukukun korumasından çıkarılan, işkenceye maruz kalan ve sürekli ölüm korkusu yaşayan mağdur bulunurken, diğer yanda sevdiklerinin akıbetini bilmeden umut ve umutsuzluk arasında yıllarca beklemeye mahkûm edilen aileler bulunmaktadır.^【2】

Zorla kaybetmelerin sistematik bir şekilde devlet politikası olarak uygulanması, II. Dünya Savaşı dönemine dayanmaktadır. Nazi Almanyası tarafından 1941 yılında yürürlüğe konan Gece ve Sis Kararnamesi (Nacht und Nebel), bu suçun ilk kurumsal örneği olarak saptanmıştır.^【3】Kararnamenin amacı, işgal edilen bölgelerdeki direnişçileri idam ederek onları kahramanlaştırmak yerine, gizlice Almanya'ya nakledip ailelerini akıbetleri hakkında bilgisiz bırakarak toplumda derin bir korku ve panik yaratmaktır.

1960'ların sonları ile 1970'li ve 1980'li yıllarda bu stratejinin, Latin Amerika'daki askerî diktatörlükler (Guatemala, Şili, Uruguay, Arjantin vb.) tarafından, muhalifleri "iç düşman" kabul eden ulusal güvenlik doktrinleri kapsamında yoğun olarak kullanıldığı görülmektedir. 1990'lı yıllara gelindiğinde ise zorla kaybetmeler dünyanın pek çok farklı bölgesine yayılarak küresel bir boyuta ulaşmıştır.^【4】

Zorla kaybetme olgusu, uluslararası hukukta üç ana disiplinin kesişim noktasında yer almaktadır:

Zorla kaybetme tek bir hakkın değil; yaşama hakkı, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, işkence ve kötü muameleye maruz kalmama hakkı ile kanun önünde kişi olarak tanınma hakkının kümülatif ve sürekli ihlali niteliğini taşımaktadır. Ayrıca olayların aydınlatılmasını ve soruşturmanın ilerleyişini öğrenmeyi kapsayan "hakikati bilme hakkı" mutlak bir hak olarak kabul edilmektedir.^【5】

1949 Cenevre Sözleşmeleri ve Ek Protokolleri doğrudan bu terimi kullanmasa da silahlı çatışma ortamlarında keyfi gözaltı, işkence ve insan öldürme eylemleri açıkça yasaklanmakta ve ailelerin kayıp yakınlarının akıbetini bilme hakkı güvence altına alınmaktadır.^【6】Uluslararası Kızılhaç Komitesi öncülüğünde derlenen teamül hukuku kurallarının da (Kural 98) bu eylemi yasakladığı ifade edilmektedir.^【7】

Nüremberg Yargılamaları ile başlayan uluslararası ceza yargılamaları pratiği,^【8】Eski Yugoslavya (EYUCM) ve Ruanda (RUCM) mahkemeleriyle gelişmiş^【9】ve Roma Statüsü ile somutlaşmıştır.^【10】Roma Statüsü'nün 7. maddesi uyarınca, zorla kaybetme eyleminin "herhangi bir sivil nüfusa karşı yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak" işlenmesi, insanlığa karşı suç teşkil etmektedir.^【11】

• BM Zorla veya İrade Dışı Kaybetmeler Çalışma Grubu (WGEID): 1980 yılında kurulan WGEID, insani bir misyon üstlenerek kayıp yakınları ile ilgili hükümetler arasında bir iletişim kanalı kurmaktadır. Grubun temel işlevi, kişinin nerede olduğu tespit edilene kadar vakaları açık tutmak ve devletlerden soruşturma başlatmalarını talep etmektir.
• BM Herkesin Zorla Kaybetmelere Karşı Korunmasına Dair Bildiri (1992): Bu belge, evrensel düzeyde zorla kaybetmeyi tanımlayan ve eylemin önlenmesi, soruşturulması ve cezalandırılması için tüm devletlere asgari ölçütler getiren bağlayıcı olmayan ilk uluslararası metin konumundadır.
• Amerikalılar Arası Zorla Kaybetmeler Üzerine Sözleşme (1994): Zorla kaybetmeyi bağlayıcı bir yasal metinde özel olarak ele alan ve tanımlayan ilk bölgesel sözleşme niteliğini taşımaktadır.^【12】
• Herkesin Zorla Kaybetmelere Karşı Korunmasına Dair Sözleşme (ICPED): 2006 yılında kabul edilip 2010'da yürürlüğe giren bu antlaşma, zorla kaybetmeyi evrensel ve özerk bir suç olarak kodifiye etmiştir. Sözleşme ile "Zorla Kaybetmeler Komitesi" (CED) kurulmuştur.

Uluslararası sözleşmeler ve BM raporları, zorla kaybetmeler karşısında cezasızlığı önlemek maksadıyla devletlere katı yükümlülükler getirmektedir:

Zorla kaybetme eyleminin, kişinin alıkonulmasıyla başladığı; failler veya devlet tarafından kişinin akıbeti veya nerede olduğuna dair bilgilerin resmî olarak açıklanmasına kadar devam ettiği kabul edilmektedir.

Cezasızlıkla mücadelenin temel gerekliliklerinden biri olarak, faillerin yargılanmasını engelleyecek af yasalarının zorla kaybetmeler için uygulanamayacağı hüküm altına alınmaktadır. Suçun kesintisiz doğası gereği, eğer bir zaman aşımı öngörülecekse, bu sürenin ancak kişinin akıbeti aydınlatıldıktan (suç sona erdikten) sonra işlemeye başlayabileceği belirtilmektedir.^【13】

Askerî veya sivil hiçbir amirin emri, savaş, siyasi istikrarsızlık veya herhangi bir olağanüstü hâl durumunun zorla kaybetmeyi meşru gösteremeyeceği ve bu emre uymama hakkının bulunduğu vurgulanmaktadır.

Bu suçla itham edilen kişilerin askerî mahkemelerde değil, bağımsızlığı güvence altına alınmış olağan sivil mahkemelerde yargılanması gerektiği; askerî yargının bu suçta yetkisiz olduğu bildirilmektedir. Ayrıca devletlerin bu suçun yargılanmasında evrensel yargı yetkisi (universal jurisdiction) ve "ya iade et ya yargıla" (aut dedere aut judicare) ilkelerini iç hukuklarında tesis etmeleri yükümlülüğü bulunmaktadır.^【14】

Herkesin yalnızca resmî olarak kabul edilen yerlerde tutulabileceği, bu kişilerin kimlikleri, sağlık durumları ile özgürlükten yoksun bırakıldıkları yerleri gösteren güncel ve merkezî kayıtların oluşturularak erişime açık tutulması gerektiği şart koşulmaktadır. Gizli gözaltı mutlak suretle yasaklanmıştır.^【15】

Zorla kaybedilen kişilerin yanı sıra bu eylemden zarar gören yakınlarının da hukuken mağdur statüsünde değerlendirildiği; dolayısıyla maddi-manevi tazminat, itibarın iadesi ve rehabilitasyon hakkına sahip oldukları belirtilmektedir.^【16】Ayrıca kaybedilen ebeveynlerin çocuklarının yasa dışı evlatlık verilmesinin engellenmesi ve bu çocukların gerçek kimliklerinin saptanarak ailelerine teslim edilmesi gerektiği bildirilmektedir.^【17】