Çernobil Faciası

Çernobil Faciası, 26 Nisan 1986’da Ukrayna’daki Çernobil Nükleer Santrali’nin dördüncü reaktör ünitesinde meydana gelen nükleer kaza ve bu kazanın yol açtığı geniş ölçekli radyolojik, çevresel, toplumsal ve sağlık sonuçlarının genel adıdır. Kaza, hatalı reaktör tasarımı, güvenlik sistemlerinin devre dışı bırakıldığı bir deney süreci ve işletme hatalarının birleşmesiyle ortaya çıkmış; patlama ve yangın sonucu reaktör çekirdeğindeki radyoaktif maddelerin önemli bir bölümü atmosfere yayılmıştır.

Facia sonrasında radyoaktif bulut başta Ukrayna, Belarus ve Rusya olmak üzere Avrupa’nın geniş kesimlerine ve Kuzey Yarım Küre’nin birçok bölgesine taşınmıştır. Olay, nükleer güç endüstrisinde meydana gelen en ciddi kazalardan biri ve ticari nükleer enerji tarihinde radyasyona bağlı ölümlerin görüldüğü tek kaza olarak tanımlanmıştır.

Çernobil Nükleer Santrali

Çernobil Nükleer Santrali, Ukrayna’da Kiev’in kuzeyinde, Belarus sınırına yakın bir alanda, Pripyat Nehri havzası ve yapay bir göl çevresinde kurulmuş bir nükleer enerji kompleksidir.

Santral, her biri 1000 megavat gücünde dört reaktörden oluşmaktaydı. Bu reaktörler RBMK-1000 tipindedir. Bu reaktörler grafit moderatörlü ve basınç tüplü yapıdadır. Yakıt olarak hafif zenginleştirilmiş uranyum dioksit kullanılır. Su hem soğutucu işlevi görür hem de türbinleri çalıştıran buharın elde edilmesini sağlar. Reaktör gücü ve tepkime düzeyi denetim çubuklarıyla kontrol edilir. Acil çekirdek soğutma sistemi gibi güvenlik düzenekleri de tasarımın parçasıdır.^【1】

Çernobil Faciası (Anadolu Ajansı)

Santral sahasının yakınında işçiler için kurulan Pripyat kenti yer almaktaydı. Pripyat, santrale yaklaşık 3 kilometre uzaklıkta bulunur ve yaklaşık 49.000 nüfusa sahiptir.^【2】 Eski Çernobil kasabası ise daha güneydoğuda yer almaktadır. Santral çevresindeki 30 kilometrelik alan içinde yaşayan toplam nüfus 115.000 ile 135.000 arasındadır.

Çernobil Nükleer Santrali, 26 Nisan 1986’da 4 numaralı reaktörde meydana gelen kaza ile dünya çapında tanınmıştır. Bu olaydan sonra santral yalnızca bir enerji üretim tesisi değil, nükleer güvenlik, radyolojik kirlenme, tahliye, uzun dönemli sağlık izlemi ve uluslararası işbirliği tartışmalarının merkezindeki başlıca simgelerden biri hâline gelmiştir.

Kazanın Meydana Gelişi

Çernobil Faciası, 25 Nisan 1986’da 4 numaralı reaktörde planlanan bir deney süreci sırasında gelişen teknik ve işletme kaynaklı müdahalelerin ardından, 26 Nisan 1986 günü saat 01.23’te meydana gelen patlamalarla ortaya çıktı. Deneyin amacı, ana elektrik gücü kaybı sonrasında türbinlerin bir süre daha dönerek ana sirkülasyon pompalarına enerji sağlayıp sağlayamayacağını sınamaktı.^【3】

Deney öncesinde reaktörün gücü önce yarıya düşürüldü. Ardından acil soğutma sistemi ile tehlike anında devreye girmesi gereken güvenlik sistemi kapatıldı. Denetim çubuklarının büyük bölümü çekildi; 215 denetim çubuğundan yalnızca sekizi reaktörde bırakıldı. Gücün 700 MW düzeyinde tutulması gerekirken 200 MW’a kadar düştüğü belirtildi. Soğutma sistemi kullanılmadı, daha fazla buhar sağlamak amacıyla sekiz pompa birlikte çalıştırıldı. Reaktör gücünün çok düşük düzeye inmesiyle buhar basıncı azaldı ve buhar ayırma tamburlarındaki su seviyesi güvenlik sınırının altına indi.

Bu işlemler sonucunda reaktör dengesiz bir çalışma durumuna girdi. Otomatik kapatma mekanizmalarının devre dışı bırakılması da bu dengesizliği artırdı. Operatör reaktörü kapatma yönünde girişimde bulunduğu sırada, denetim çubuklarının tasarımındaki özellik nedeniyle reaktörde ani ve çok yüksek bir güç artışı yaşandı.^【4】

26 Nisan 1986 saat 01.23’te ilk patlama meydana geldi. Birkaç saniye sonra ikinci patlama gerçekleşti. Çok sıcak yakıtın soğutma suyuyla etkileşmesi yakıt parçalanmasına, hızlı buhar oluşumuna ve basınç artışına yol açtı. Bu aşamada reaktörün üst kapağı yerinden koptu, yakıt kanalları parçalandı ve denetim çubukları sıkıştı. Ardından tüm çekirdeğe yayılan yoğun buhar üretimi büyük bir patlamaya neden oldu. İkinci patlamanın yakıt kanallarından ve sıcak grafitten kopan parçaları dışarı fırlattığı, ayrıca zirkonyum ile yüksek sıcaklıktaki buharın tepkimesi sonucu oluşan hidrojenin de bu süreçte etkili olduğu belirtildi.^【5】

Patlamalar sonucunda 4 numaralı reaktör çekirdeği büyük ölçüde tahrip oldu ve reaktör binasının önemli bir bölümü hasar gördü. Grafit moderatör tutuştu, yangın başladı ve radyoaktif yakıt ile başka radyoaktif maddeler atmosfere yayıldı. Reaktörden yayılan radyasyonun önemli bir bölümü ilk anda çevreyi etkiledi. Yangın günlerce sürdü ve kazanın ilk evresinde santral çalışanları ile ilk müdahale ekipleri çok yüksek dozlarda radyasyona maruz kaldı.^【6】

İlk Müdahale ve Acil Durum Çalışmaları

Kazanın hemen ardından santral çalışanları ile Pripyat ve Çernobil’den gelen itfaiyeciler ilk müdahale ekiplerini oluşturdu. Patlamadan sonra çıkan yangınlara müdahale edildi ve türbin binasının çatısındaki yangınların birkaç saat içinde söndürüldüğü belirtildi. İlk aşamada müdahalede bulunanlar çok yüksek dozlarda radyasyona maruz kaldı; özellikle santral sahasındaki acil durum çalışanları ile personel en yüksek dozları alan grup oldu. Sayıları yaklaşık 1000’i bulan bu ilk acil durum personeli içinde öldürücü dozlara maruz kalanlar bulundu.^【7】

Kazanın ilk saatlerinde ve izleyen günlerde radyasyon hasarı gören personel tıbbi izleme alındı. Olay yerinde bulunan 600 çalışandan 134 kişide yüksek dozlara bağlı radyasyon hastalığı doğrulandı. İlk üç ay içinde 28 kişi hayatını kaybetti. Patlama gecesinde iki santral çalışanının öldüğü, daha sonraki haftalarda akut radyasyon sendromuna bağlı ölümlerin gerçekleştiği de belirtildi.^【8】

Çernobil Faciası (Anadolu Ajansı)

Acil durum çalışmaları yalnızca yangın söndürme ile sınırlı kalmadı. Hasarlı reaktörün kalan bölümüne yardımcı besleme suyu pompalarıyla saatte 200-300 ton su verildi, ancak bunun 1 ve 2 numaralı üniteleri su altında bırakma tehlikesi doğurması nedeniyle bu işlem yarım gün sonra durduruldu. Kazadan sonraki ikinci günden onuncu güne kadar yanan çekirdeğin üzerine helikopterlerle yaklaşık 5000 ton bor, dolomit, kum, kil ve kurşun bırakıldı. Bu işlem, yangını bastırmak ve radyoaktif parçacıkların yayılımını sınırlamak amacıyla yapıldı.

İlk müdahalenin ardından daha geniş kapsamlı acil durum ve temizleme çalışmaları başlatıldı. 26 Nisan 1986’da idari komisyon kuruldu. İzleyen dönemde temizlik ve kurtarma için görevlendirilen personel sayısı zamanla çok arttı; 1986-1990 yılları arasında yaklaşık 600.000 kişinin, başka bir değerlendirmede ise 1986-1989 arasında 850.000’den fazla temizlik işçisinin ciddi radyasyon maruziyetiyle ilişkilendirildiği belirtildi. Bu personel farklı adlarla anıldı; temizlik işçileri, likidatörler, acil işçiler ve iyileştirme operasyonu işçileri bunlar arasındaydı. Sahanın bazı bölümlerinde yüksek radyasyon nedeniyle robotlar yerine insan “biyorobotlar” kullanıldı.

Kazanın Duyulması

Radyoaktif bulutun İskandinavya’ya ulaşmasıyla normalin üzerindeki radyasyon düzeyleri ilk olarak İsveçli uzmanlar tarafından saptandı. Böylece büyük bir nükleer kazanın varlığı dünyaya ilk kez İsveç’ten duyuruldu.^【9】

Kazanın dünya tarafından öğrenilmesi hemen gerçekleşmedi. Olayın tüm dünya tarafından öğrenilmesi kazadan günler sonra oldu ve 30 Nisan 1986’yı buldu. Bu gecikmede, patlamanın ardından yetkililerce açık ve zamanında bilgi verilmemesi etkili oldu.

Kazanın ilk döneminde uzun süre resmi açıklama yapılmadı. Sovyet yetkilileri, kazanın boyutu ve niteliği konusunda sessiz kaldı. Bu sessizlik, yabancı radyo yayınları, eksik bilgiler, yanlış haberler ve halk arasında yayılan söylentilerle birlikte korku ve paniği artırdı. Bilgilerin gizli tutulması ve açıklamaların gecikmesi, halk arasında dedikodu ve belirsizlik ortamı doğurdu.^【10】

Kazanın duyulması yalnızca Sovyetler Birliği ile sınırlı bir gelişme olmadı. Avrupa’da da ilk günlerde durumun etkileri konusunda iyimser ve yetersiz değerlendirmeler yapıldı. Buna karşın yükselen radyasyon ölçümleri ve radyoaktif bulutun izlediği rota, olayın yerel değil uluslararası boyutta bir nükleer kaza olduğunu açık biçimde ortaya koydu.^【11】

Radyoaktif Yayılım ve Etkilenen Bölgeler

Kazanın ardından atmosfere büyük miktarda radyoaktif madde salındı ve radyoaktivite kuzeye doğru esen rüzgârlarla geniş bir alana taşındı. Radyoaktif bulut 28 Nisan 1986’da İskandinavya’ya ulaştı; normalin üzerindeki radyasyon düzeyleri ilk olarak İsveçli uzmanlar tarafından saptandı. İlk aşamada en çok Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği etkilendi; bunun dışında Polonya, İskandinavya, Avusturya, Kuzey İtalya, Güney Almanya, Romanya, Bulgaristan ve Yunanistan etkilenen ülkeler arasında sayıldı.^【12】

Radyoaktif saçılım öncelikle Ukrayna, Belarus ve Rusya Federasyonu’nda yoğunlaştı. En çok etkilenen üç bölgedeki bulaşlı alanın yaklaşık 150.000 km² olduğu, topraktaki Cs-137 yoğunluğunun 37 kBq/m²’nin üzerinde bulunduğu belirtildi. Sıkı kontrol altındaki alanlarda yoğunluğun 555 kBq/m²’nin üzerine çıktığı ve yaklaşık 10.300 km²’lik alanın bu kapsamda değerlendirildiği bilgisi verildi. Başka bir değerlendirmede, Belarus, Rusya ve Ukrayna’da yaklaşık beş milyon kişinin 37 kBq/m²’nin üzerindeki kirlenmiş alanlarda, yaklaşık 400.000 kişinin ise 555 kBq/m²’nin üzerindeki daha ağır kirlenmiş alanlarda yaşadığı ifade edildi.^【13】

Yayılım yalnızca yakın çevreyle sınırlı kalmadı. Radyoaktif bulutların 2 Mayıs’ta Japonya’da, 4 Mayıs’ta Çin’de, 5-6 Mayıs’ta ise Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’da belirlendiği; böylece kazanın tüm Kuzey Yarımküre’yi düşük yoğunluklu radyasyonla etkilediği aktarıldı. Bulut kütlesi 11 gün boyunca farklı hava akımlarıyla özellikle Orta ve Kuzey Avrupa üzerinden geçti. Çapı 2 mikrometreden küçük Cs-134, Cs-137 ve I-131 parçacıkları uzun mesafelere taşındı.^【14】

Radyoaktif maddelerin çevredeki dağılımı her yerde aynı düzeyde gerçekleşmedi. Yağış alan bölgelerde birikim arttı. İngiltere’de Kuzey Wales, Kuzey İngiltere ve İskoçya’nın bazı kesimlerinde yoğun yağışlar sonucu Cs-134, Cs-137 ve I-131 birikiminin arttığı, toprağın normale göre üç kat fazla bulaş gösterdiği ve radyoaktif maddelerin besin zincirine geçtiği belirtildi. Benzer biçimde Türkiye’de radyoaktif bulutların geçtiği sırada Trakya ve Doğu Karadeniz’de, özellikle fındık, tütün ve çay üretim alanlarında yağış görülmesinin bulaşı artırdığı ifade edildi.^【15】

Radyoaktif yayılımın çevresel etkileri tarım alanları, ormanlar, su kaynakları ve besin zinciri üzerinde görüldü. Ovalar, hayvan otlakları ve tarım arazileri radyoaktif bulut ve yağışlarla kirlenirken, uzun dönemde ormanlar ve orman ürünleri önemli kirlenme alanları hâline geldi. Reaktör çevresinde ağaçların doğrudan radyasyon nedeniyle öldüğü alan “Kırmızı Orman” olarak adlandırıldı. Mantar, yabani meyveler, süt, et, balık ve öteki yerel ürünler radyoaktif bulaş açısından önem taşıyan başlıca unsurlar arasında yer aldı.^【16】

Kazadan sonra insan yerleşimi açısından uygun görülmeyen bölgeler tanımlandı. 1480 kBq/m²’nin üzerinde radyasyon saptanan alanlar insan yaşamı için uygun olmayan alan kabul edildi ve nüfus boşaltıldı. 37-555 kBq/m² aralığındaki alanlarda periyodik sağlık kontrolleri yapıldı; 555-1480 kBq/m² aralığındaki alanlarda ise daha sıkı denetim ve yerel yiyeceklere kısıtlama uygulandı. Böylece radyoaktif yayılım, yalnızca çevresel bir kirlenme değil, aynı zamanda geniş bir coğrafyada nüfus hareketlerine ve uzun süreli denetim bölgelerine yol açan bir süreç hâline geldi.^【17】

Çevresel Sonuçlar

Çernobil Faciası sonrasında radyoaktif çekirdekler atmosfere yayılarak çevresel yaşam alanlarını değişen düzeylerde kirletti. Kısa dönemde ovalar, hayvan otlakları ve tarım arazileri radyoaktif bulut ve yağışlar aracılığıyla bulaşlı hâle geldi; et, süt ve benzeri ürünler üzerinden radyoaktif maddeler besin zincirine geçti. Uzun dönemde ise ormanlar ve orman ürünleri kirlenmenin başlıca taşıyıcı alanlarından biri durumuna geldi.^【18】

Radyoaktif bulaş yalnızca santral çevresiyle sınırlı kalmadı. Yarı doğal ve doğal ekosistemler ile özellikle tarım alanları Cs-137, Cs-134 ve I-131 ile kirlenmiş hâle geldi. Bu radionüklidlerin biyoyararlanımı ve hareketliliği yüksek bulunduğundan, çevredeki dolaşımları besin zinciri boyunca sürdü. Topraktaki birikim yerden yere değişti; yağış alan bölgelerde bulaş artarken, kırsal alanlardaki birikim tarımsal üretim ve yerel yaşam üzerinde daha ağır sonuçlar doğurdu.

Kırsal alanlarda görülen kirlenme geniş ölçekli kısıtlamalara yol açtı. Yaklaşık 23 bin km² alanın bulaşlı hâle geldiği, bunun sonucunda tarımsal faaliyetlerde büyük ölçekli sınırlamalar ile kırsal ve kentsel boşaltımların uygulandığı belirtildi. Bazı alanlar daha sonra da “özel bölge” olarak kaldı. Radyasyon düzeyine göre sınıflandırılan bölgelerde sağlık izlemi, gıda kısıtlaması, ormancılık ve tarımda sınırlama, su ve arazi yönetimi gibi önlemler uygulandı. 1480 kBq/m²’nin üzerindeki alanlar insan yaşamı için uygun olmayan alan kabul edildi.^【19】

Orman ekosistemleri kazanın en belirgin çevresel etkilerinden birini gösterdi. Reaktöre yakın bölgede doğrudan radyasyon nedeniyle ağaçlar öldü ve bu alan “Kırmızı Orman” olarak adlandırıldı. Bu bölgede daha sonra anormal hızlı büyüyen çam ve meşe ağaçları gözlendi. Orman ve bozkır yangınlarının, geniş alanların yeniden radyoaktif bulaş riski altına girmesine yol açtığı da belirtildi. Bu nedenle orman yönetimi, yangınların engellenmesi ve su kaynaklarının denetlenmesi çevresel önlemler arasında yer aldı.^【20】

Kazanın ilk döneminde tarım ürünleri, özellikle süt, çevresel bulaşın en önemli taşıyıcıları arasında yer aldı. Daha sonraki yıllarda bu durum değişti ve orman ürünleri daha belirgin hâle geldi. Mantar ve meyvelerdeki doz payının 1987’de %10-15 düzeyinde iken 1996’da %40-45’e yükseldiği belirtildi. Mantar, yabani meyveler ve ağaçlarda Cs-137’nin yüksek düzeyde bulunması, bu ürünleri kullanan topluluklarda kontaminasyonun artmasıyla ilişkilendirildi.

Çevresel etkiler yalnızca kirlilik ve kısıtlama ile sınırlı kalmadı. Yerel gıda tüketimi, vahşi hayvan ve balık tüketimi, süt ve et gibi yerel ürünlerin kullanımı, dışarıda geçirilen süre, yüzey sularının kullanımı ve ısınmada odun tüketimi maruziyeti etkileyen başlıca çevresel etkenler arasında sayıldı. Böylece çevresel sonuçlar, toprak, su, orman, tarım, hayvancılık ve insanın günlük yaşam çevresi arasında süreklilik gösteren bir ilişki ağı oluşturdu.^【21】

Daha sonraki değerlendirmelerde, insan yerleşiminin çekildiği alanlarda yaban hayatının güçlendiği de belirtildi. 2015’te yayımlanan büyük bir bilimsel çalışmada dışlama bölgesindeki memeli popülasyonunun geliştiği, uzun dönemli verilerin radyasyonun memeli bolluğu üzerinde olumsuz bir etki gösterdiğine dair kanıt sunmadığı ifade edildi. Başka değerlendirmelerde de insan yokluğunun bölgeyi yaban hayatı için özel bir sığınak hâline getirdiği belirtildi.

Uluslararası Değerlendirmeler

Çernobil Faciası sonrasında yapılan uluslararası değerlendirmeler, kazanın sağlık, çevre, sosyal yaşam ve ekonomi üzerindeki etkilerini birlikte ele almıştır. Birleşmiş Milletler düzeyinde 1990’da uluslararası işbirliği çağrısı yapılmış, aynı yıl Çernobil’e ilişkin işbirliği süreci başlatılmıştır. 1991’de Çernobil Trust Fund kurulmuş, daha sonra sağlık, nükleer güvenlik, çevre, temiz gıda üretimi, rehabilitasyon ve bilgi alanlarında çok sayıda araştırma ve yardım projesi yürütülmüştür. 2002’de yaklaşım insani yardımdan uzun dönemli kalkınma çizgisine kaydırılmış, 2009’da sürdürülebilir kalkınmayı desteklemek amacıyla International Chernobyl Research and Information Network oluşturulmuştur. 2016’da 26 Nisan, Uluslararası Çernobil Felaketi Anma Günü olarak kabul edilmiştir.^【22】

Çernobil Faciası (Anadolu Ajansı)

Dünya Sağlık Örgütü ile Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı çevresinde yürütülen değerlendirmelerde, yerel sağlık verilerinin sınırlılığı temel sorunlardan biri olarak görülmüştür. 1989’da çeşitli biyolojik ve sağlık etkilerinin yerel hekimler tarafından doğrudan radyasyona bağlandığı yönünde kaygı dile getirilmiş, bunun ardından Sovyet yönetiminin talebiyle seçilmiş ağır kirlenmiş bölgelerde uluslararası uzman incelemeleri yapılmıştır. Mart 1990 ile Haziran 1991 arasında 25 ülkeden 200 uzmanın katıldığı 50 saha görevi yürütülmüş, kontrol gruplarıyla karşılaştırmalı incelemeler yapılmış ve o aşamada saptanan önemli sağlık bozukluklarının radyasyonla ilişkili olduğuna dair sonuca varılmamıştır.^【23】

UNSCEAR, IAEA, WHO ve Çernobil Forumu çizgisindeki değerlendirmelerde, çocukluk ve ergenlik döneminde maruz kalanlarda tiroit kanseri artışı temel ve açık sağlık etkisi olarak öne çıkarılmıştır. 2005’te hazırlanan ve 2006’da gözden geçirilmiş Çernobil Forumu çalışması ile UNSCEAR değerlendirmelerinde, tiroit kanserindeki artış dışında radyasyona bağlanabilecek büyük çaplı bir genel halk sağlığı etkisine ilişkin kanıt bulunmadığı belirtilmiştir. Genel kanser insidansında, toplam kanser ölümlerinde ve malign olmayan hastalıklarda radyasyona bağlanabilir açık bir artış gösterilmediği; genel nüfusta lösemi artışının da belirgin görünmediği ifade edilmiştir. Aynı çizgide, kazadan etkilenen nüfusun büyük çoğunluğunun ciddi sağlık sonuçları yaşamasının beklenmediği değerlendirmesi yapılmıştır.^【24】

Bu değerlendirmelerde psikolojik ve sosyal sonuçlara özel bir ağırlık verilmiştir. Radyasyon korkusu, yanlış algılar, yer değiştirme, bağımlılık kültürü, sigara ve alkol kullanımı gibi etkenlerin sağlık üzerindeki yükünün, pek çok durumda doğrudan radyasyon dozlarından daha belirgin olduğu vurgulanmıştır. Tahliyelerin travmatik sonuçlar doğurduğu, yanlış bilgilendirme nedeniyle gebelik sonlandırmalarının arttığı ve sosyal kırılmanın kalıcı etkiler bıraktığı belirtilmiştir.

Buna karşılık bazı uluslararası ve yarı uluslararası değerlendirmelerde tiroit kanseri ile kazanın etkileri arasındaki nedensel bağ daha açık biçimde kurulmuştur. Hareketli Tanı Laboratuvarları, Uluslararası Kızılhaç Federasyonu ve Hilal Topluluğu, yüksek riskli bölgelerde gözlenen kanser artışı ile Çernobil arasında nedensel ilişki bulunduğunu belirtmiştir. Özellikle 10 yaşından küçük çocuklarda riskin arttığı ifade edilmiş, 1997’den sonra yürütülen taramalarda tiroit kanseri sayılarındaki yükseliş doğrudan kazanın etkisi olarak değerlendirilmiştir.

Uluslararası değerlendirmeler arasında yöntem tartışmaları da önemli yer tutmuştur. Hastalık kayıt sistemlerinin ülkeler arasında aynı düzeyde güvenilir bulunmaması, çok sayıda çalışmada ekolojik tasarım kullanılması, bireysel maruziyet bilgisinin eksikliği, istatistiksel yöntem sorunları ve ekonomik-sosyal çöküşün sağlık sonuçlarını radyasyondan ayırmanın güçlüğü, sonuçların yorumunu zorlaştıran başlıca nedenler arasında gösterilmiştir. Bu nedenle, güvenilir kanıt üretimi için uluslararası ölçekte, iyi tasarlanmış epidemiyolojik çalışmalar ve ortak kayıt altyapısı gereği vurgulanmıştır.