Empirizim

Empirizm (deneycilik), insan bilgisinin temel kaynağının deney olduğunu ve tüm kavramların deneyim yoluyla edinildiğini savunan bilgi öğretisidir. Bu yaklaşıma göre zihin, doğuştan gelen hazır bilgilerle donatılmamıştır; aksine her türlü idenin kökeni duyumlar ve bu duyumlar üzerine gerçekleştirilen zihinsel işlemlerdir. Bilginin sınırlarını duyu verileriyle çizen empirizm, deneyden bağımsız a priori bilgiyi dışlayarak deneye dayalı a posteriori bilgiyi merkeze yerleştirir.

Empirizim (Deneycilik) Temsili Görsel. (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)

Geleneksel Empirizm

18. yüzyıl Aydınlanma Çağı'nda en güçlü formuna ulaşan geleneksel empirizm, bireyin deneyimlerine ve aklına duyulan güvenle karakterize edilir. Bu dönemde John Locke, George Berkeley ve David Hume gibi filozoflar akımın temel taşlarını döşemişlerdir.

John Locke ve Tabula Rasa

Locke'a göre insan zihni başlangıçta üzerinde hiçbir yazı bulunmayan beyaz bir kâğıt ya da "Tabula Rasa" (boş levha) gibidir. Zihinde doğuştan gelen teorik veya pratik ilkeler bulunmaz; bütün ideler duyum (sensation) ve düşünüm (reflection) kaynaklarından türetilir. Bilgi, iki ide arasındaki uyuşmanın veya uyuşmamanın algılanmasıdır.

George Berkeley ve İmmateryalizm

Berkeley, Locke'un empirist prensiplerini daha radikal bir noktaya taşıyarak nesnelerin varlığını algılanmış olmaya (esse est percipi) indirger. Ona göre dış dünyada maddesel bir töz yoktur; gerçeklik yalnızca algılayan zihinlerden ve zihindeki tasarımlardan (idealar) ibarettir. Nesneler, tasarım bağlantılarından başka bir şey değildir.

David Hume ve Tasarımlar

Hume, zihnin tüm algılarını "izlenimler" ve "tasarımlar" (ideler) olarak ikiye ayırır. İzlenimler canlı ve güçlü duyumlarken; tasarımlar bunların zihindeki soluk yansımalarıdır. Hume ayrıca nedensellik ilkesinin mantıksal bir zorunluluğa değil, olayların ardışık tekrarlanmasıyla oluşan bir "alışkanlık" duygusuna dayandığını ileri sürer.

Mantıksal Empirizm

20. yüzyılın başında Viyana Çevresi ile ortaya çıkan mantıksal empirizm (mantıkçı pozitivizm), felsefeyi dilin mantıksal analizine indirgeyen modern bir görünümdür. Bu akım, bilimsel dünya kavrayışını temele alarak metafizik dogmaları ve spekülasyonları tasfiye etmeyi amaçlar.

Doğrulama İlkesi

Mantıksal empirizmin temel ölçütü olan "doğrulama ilkesi"ne göre, bir önermenin anlamlı olabilmesi için ya analitik (totolojik) olması ya da empirik olarak doğrulanabilir olması gerekir. Bu ilke çerçevesinde, deneyle denetlenemeyen metafizik, ahlaki ve estetik ifadeler olgusal anlamdan yoksun kabul edilir. Carnap, Schlick ve Ayer gibi temsilciler, anlam ile doğrulama yöntemi arasında doğrudan bir ilişki kurarlar.

Analitik ve Sentetik Ayrımı

Bu akım, önermeleri kesin bir biçimde ikiye ayırır: mantıksal doğruları temsil eden "analitik önermeler" ve olgusal dünyayı betimleyen "sentetik önermeler". Mantıksal empiristler, Kant'ın savunduğu sentetik a priori önermelerin mümkün olmadığını, zira her türlü bilginin ya içeriksiz bir totoloji ya da deneye dayalı sentetik bir yargı olması gerektiğini savunurlar.

Empirizm Merceğinden Din Dili ve Ahlak

Empirist gelenek içinde dinî ifadelerin epistemolojik statüsü önemli bir tartışma konusudur. Mantıksal pozitivistler dinî ifadeleri genellikle anlamsız "sözde ifadeler" (pseudo statements) olarak nitelendirmişlerdir.

R. B. Braithwaite ve İşlevselci Yaklaşım

Braithwaite, din dilini anlamlı kılmak için gayri-bilişselci bir model önerir. Ona göre dinî ifadelerin bilimsel hipotezler gibi deneysel bir doğruluk değeri yoktur; ancak ahlaki ifadelerle benzer bir işlev görürler. Dinî bir iddia, aslında belirli bir davranış politikasını takip etme niyetinin beyanıdır. Bu sistemde dinî hikâyeler (kıssalar), inananın ahlaki tutumunu sürdürmesini kolaylaştıran psikolojik destek unsurlarıdır.

Eleştiriler

Empirizm, 20. yüzyılın ortalarından itibaren çeşitli yönlerden eleştirilmiştir. Max Horkheimer, empirizmin duyumları mutlaklaştırarak bilimsel değişimin ve toplumsal eleştirinin önünde engel oluşturduğunu ve insanı tek yönlü bir nesneye indirgediğini savunmuştur. Thomas Kuhn ise bilimsel teorilerin rasyonel yapısı ve paradigma değişimleri üzerinden mantıkçı empirizmin statik bilim anlayışına itiraz etmiştir.