Lala Mustafa Paşa Camii (Erzurum)

Lala Mustafa Paşa Camii, Erzurum ilinin Yakutiye ilçesinde, Cumhuriyet Caddesi ile Menderes Caddesi’nin kesişim noktasında yer alan 16. yüzyıl Osmanlı dönemine ait tarihi bir yapıdır. Osmanlı Devleti’nin Erzurum’daki hâkimiyeti döneminde inşa edilen ilk cami olma özelliğini taşıyan yapı,^【1】 bölgede inşa edilen diğer Osmanlı camilerine de model teşkil etmiştir.

Kanuni Sultan Süleyman’ın komutanlarından, Kıbrıs fatihi Sadrazam Lala Mustafa Paşa tarafından, Erzurum Beylerbeyi olarak görev yaptığı dönemde, 1562 yılında yaptırılmıştır.^【2】 Mimarisi Mimar Sinan’a ait olan eser, tarihi kayıtlara göre İstanbul’da tasarlanmış ve inşası için şehre bir ekip gönderilmiştir; ancak Mimar Sinan’ın yapım sürecine bizzat katılmadığı belirtilmektedir.

Cami, başlangıçta saray (Paşa Sarayı), hamam, şadırvan ve sübyan mektebinden oluşan bir külliye bünyesinde inşa edilmiştir. Bu yapılardan saray ve sübyan mektebi günümüze ulaşamamıştır. Külliyenin hamamı, caminin doğusunda yer alan ve günümüzde Lala Paşa Hamamı olarak adlandırılan yapıdır. 1836-1839 yılları arasında bir muvakkithane ilave edilmişse de bu yapı da günümüze ulaşmamıştır.

Yapının son cemaat yerindeki batı mihrabiyesi üzerinde, 1670 yılında Sultan IV. Mehmed tarafından yazdırılmış mermer levhalar üzerinde bir ferman bulunmaktadır.^【3】 Bu ferman, Erzurum halkına çeşitli vergi muafiyetleri getirildiğini anlatmaktadır. Aktif bir deprem bölgesinde yer alan yapı, tarihi süreçte dokuz farklı onarım ve tadilattan geçmiştir.

^{Lala Mustafa Paşa Camii}(Türkiye Kültür Portalı)

Lala Mustafa Paşa Camii, merkezi kubbeli ve kare planlı camiler grubu içerisinde yer almaktadır. Mimari üslup bakımından İstanbul’daki Şehzade ve Sultan Ahmet camileri gibi eserlerde uygulanan plan tipinin daha küçük bir ölçeği olarak değerlendirilir.^【4】

Caminin ana duvar kalınlığı yaklaşık 180 cm’dir. Kuzey cephesinde, mukarnas başlıklı sütunlara oturtulmuş, sivri kemerli ve beş küçük kubbeyle örtülü bir son cemaat yeri bulunur. Caminin minaresi yuvarlak gövdeli ve tek şerefelidir; beyaz taştan inşa edilen minare, kırmızı taşlı bileziklerle süslenmiştir.

Yapının merkezi kubbesi, iç mekânda yer alan sekizgen kesitli dört adet taş kolon (paye) üzerine oturmaktadır. Yaklaşık 13 metre çapında ve 17,45 metre yüksekliğindeki ana kubbe,^【5】 dört yanda sivri kemerlerle desteklenen yarım çapraz tonozlar ve köşelerdeki dört küçük kubbe ile desteklenmiştir. İç mekân, toplam 28 pencere ile aydınlatılmaktadır.^【6】 Pencere alınlıklarında bulunan çiniler, Rus işgalleri sırasında atılan kurşunlarla zarar görmüştür. Harim kısmının doğu duvarında, Hattat Suûd’ul-Mevlevî tarafından rık'a yazısı ile yazılmış, Lala Mustafa Paşa'nın hayatını anlatan bir levha asılıdır.

^{Lala Mustafa Paşa Camii} (Türkiye Kültür Portalı)

Vakıflar Genel Müdürlüğü sorumluluğunda bulunan cami, günümüzde yaklaşık 2.500 kişilik cemaat kapasitesine sahiptir. Yapı, inanç turizmi açısından önemli bir merkez olarak Ramazan aylarında itikafa girenleri ağırlamakta ve toplu dini programlara ev sahipliği yapmaktadır.