Sınırlı Ehliyetsizler

Türk Medeni Hukuku sisteminde fiil ehliyeti yönünden yapılan ayrımda sınırlı ehliyetsizler; ayırt etme gücüne sahip olmakla birlikte, ya ergin olmayanları ya da haklarında kısıtlılık kararı verilmiş olan kişileri ifade eder. Bu kişiler, akla uygun biçimde davranma yeteneğine sahip olmaları yönüyle tam ehliyetsizlerden ayrılırken; yaş küçüklüğü veya kısıtlılık hali sebebiyle tam ehliyetli grubuna dahil edilemezler.

Sınırlı ehliyetsizler grubunu oluşturan temel öznelerden ilki; ayırt etme gücü bulunan ancak on sekiz yaşını doldurmamış ve evlenme veya yargısal karar gibi yollarla ergin kılınmamış küçüklerdir. İkinci grup ise ergin olmasına rağmen; akıl hastalığı, akıl zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşam tarzı, kötü yönetim veya bir yıl ve daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkumiyet gibi sebeplerle kısıtlanan ve kendisine vasi atanan bireylerdir.

^{Sınırlı Ehliyetsiz temsili görsel (Bu görsel yapay zeka ile oluşturulmuştur.)}

Sınırlı ehliyetsizler için hukuk düzeninde kabul edilen temel kural ehliyetsizlik, istisna ise ehliyetli olma durumudur. Bu kişiler, kural olarak yasal temsilcilerinin rızası olmaksızın kendi işlemleriyle borç altına giremezler. Sınırlı ehliyetsizin yasal temsilcisi; velayet altındaki küçükler için anne ve baba, vesayet altındaki kişiler için ise sulh hukuk mahkemesi tarafından atanan vasidir.

Borçlandırıcı bir işlemin geçerliliği; yasal temsilcinin işlemden önce verdiği izne veya işlemden sonra sunduğu onaya (icazet) bağlıdır. Temsilcinin onay vermediği işlemler kesin hükümsüzlükle sonuçlanır; ancak onay verilene kadar geçen süreçte işlemin diğer tarafı sözleşmeyle bağlı kalmaya devam eder. Öte yandan, yasal temsilcinin rızası olsa dahi sınırlı ehliyetsizlerin yapması kanunen yasaklanmış bazı işlemler mevcuttur. Bu kapsamda sınırlı ehliyetsizler; önemli bağışlamalarda bulunamaz, vakıf kuramaz ve kefil olamazlar.

Sınırlı ehliyetsizlerin belirli alanlarda yasal temsilcilerinin rızasına ihtiyaç duymadan hareket etme yetkileri bulunmaktadır:

• Kişiye Sıkı Sıkıya Bağlı Haklar: Bu hakları kullanırken temsilci rızasına ihtiyaç duymazlar. Kişinin manevi varlığını yakından ilgilendiren ve devredilemeyen bu hakların kullanımı, bizzat hak sahibinin iradesine bırakılmıştır.
• Karşılıksız Kazanımlar: Kendilerine herhangi bir yükümlülük getirmeyen kazanımları (bağış kabulü gibi) tek başlarına gerçekleştirebilirler.
• Haksız Fiil Sorumluluğu: Ayırt etme gücüne sahip oldukları için gerçekleştirdikleri haksız fiillerden hukuken bizzat sorumludurlar.
• Özel Malvarlığı Yönetimi: Yasal temsilci tarafından bir meslek veya sanatla uğraşması için kendisine bırakılan malvarlığı veya kendi kişisel kazancının yönetimi ve kullanımı hususunda da fiil ehliyetine sahip oldukları kabul edilmektedir.

Usul hukuku prensiplerine göre dava ehliyeti, medeni hakları kullanma ehliyetine göre belirlenir. Sınırlı ehliyetsizlerin kural olarak dava ehliyeti bulunmadığından, davada yasal temsilcileri tarafından temsil edilmeleri esastır. Ancak; sınırlı ehliyetsizin bizzat fiil ehliyetine sahip olduğu istisnai hallerde (kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar, mesleki faaliyetle ilgili olağan işlemler vb.), genel dava ehliyetine de sahip oldukları kabul edilmektedir.

İdari yargı mercileri, sınırlı ehliyetsizlerin bizzat dava açtığı hallerde dava ehliyeti eksikliğini doğrudan ret sebebi saymak yerine, mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde yasal temsilciye davaya icazet vermesi için uygun bir süre tanımalıdır. Sınırlı ehliyetsizlerin ehliyet sahibi olmadığı konularda yapılan tebligatlar ise ancak yasal temsilciye yapıldığında hukuki sonuç doğurur ve dava açma sürelerini başlatır.