Xanthos Antik Kenti

Xanthos, Türkiye’nin güneybatısında, Fethiye-Kaş karayolu üzerinde, Kınık Köyü sınırlarında yer alan önemli bir antik kenttir. Likya’nın en büyük idari merkezi olan Xanthos, Eşen Çayı (antik adıyla Xanthos Nehri) kenarındaki ovaya hâkim iki tepe üzerinde kurulmuştur. Bunlardan biri Likya akropolü, diğeri ise Roma akropolüdür.

Xanthos Antik Kenti (ROMAN ODINTSOV, https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/mimari-kule-rock-kaya-6342319/)

Xanthos'un Tarihçesi

Kentin tarihi M.Ö. 8. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Homeros’un anlatımlarına göre, Sarpedon’un yönetimindeki Xanthoslular, Troya Savaşı’na katılmıştır. Ancak arkeolojik kazılar, kentin bu dönemde bir yerleşim merkezi olup olmadığına dair kesin kanıtlar sunmamaktadır.

Xanthos, tarih boyunca birçok kez saldırıya uğramış ve yıkıma maruz kalmıştır. M.Ö. 545–546 yıllarında Pers generali Harpagos’un kuşatması sırasında, Xanthoslular yoğun bir direniş göstermiş; ancak yenilgi kaçınılmaz hale geldiğinde kadın ve çocuklarını öldürerek, kenti ateşe verip topluca intihar etmişlerdir. Bu olaydan kurtulan az sayıdaki aile, şehri yeniden inşa etmiştir. Bunun dışında M.Ö. 475–450 yıllarında Xanthos, büyük bir yangın felaketiyle de karşılaşmıştır.

Xanthos Antik Kenti (Gülcan Acar, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/antalya/gezilecekyer/xanthos)

Büyük İskender’in M.Ö. 334’te bölgeyi ele geçirmesiyle Xanthos, Makedonya egemenliği altına girmiştir. İskender’in ölümünden sonra şehir, M.Ö. 309’dan itibaren Ptolemaios Hanedanı’nın, ardından Suriye Kralı III. Antiokhos’un kontrolüne girmiştir. M.Ö. 2. yüzyılda Likya Birliği’nin başkenti olan Xanthos, M.Ö. 42’de Romalı komutan Brutus tarafından yerle bir edilmiştir. Ancak kısa süre sonra Marcus Antonius’un çabalarıyla yeniden inşa edilecektir.

Roma İmparatorluğu döneminde kent, önemli bir yerleşim merkezi olarak gelişmeye devam etmiştir. İmparator Vespasianus döneminde kente birçok yeni yapı eklenmiştir. Bizans döneminde piskoposluk merkezi olarak işlev gören Xanthos, 7. yüzyıldaki Arap akınlarının ardından önemini yitirmiştir. Kent, 1838 yılında Charles Fellows tarafından yeniden keşfedilmiş, bazı kalıntılar British Museum’a taşınmıştır.

Xanthos’un Mimari Yapıları

Xanthos; Likya, Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerine ait önemli mimari kalıntılar barındırmaktadır. Kentin dikkat çeken yapıları şunlardır:

• Likya Akropolü: Kentin en eski yerleşim alanı olup M.Ö. 4. yüzyılda inşa edilen poligonal örgü teknikli surlarla çevrilidir.

• Roma Akropolü: Daha geniş bir alana yayılan bu akropol, Helenistik ve Roma dönemine ait yapıların bulunduğu bölgedir.

• Roma Tiyatrosu: Akropolisin kuzeyinde yer alan tiyatro, Roma dönemine ait önemli yapılar arasındadır.

• Harpy Anıtı: M.Ö. 5. yüzyıla tarihlenen anıt mezar, üzerindeki mitolojik figürleriyle dikkat çeker. Orijinal kabartmaları British Museum’da sergilenmektedir.

• Likya Lahitleri: Tiyatro çevresinde birçok kaideli Likya lahdi bulunmaktadır.

• Kherei Anıt Mezarı: Likya ve Grek dillerinde yazılmış en uzun kitabelerden birine sahiptir.

• Roma Agorası: Roma dönemine ait ticaret ve sosyal hayatın merkezi konumundaki agoradır.

• Nereidler Anıtı: M.Ö. 4. yüzyıla tarihlenen bu tapınak planlı anıt, British Museum’a taşınmıştır.

• Bizans Dönemi Yapıları: Xanthos, Bizans döneminde piskoposluk merkezi olmuş ve birçok yeni yapı inşa edilmiştir. Kentin surları ve kiliseleri bu döneme aittir.

Xanthos'un UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne Girişi

Xanthos ve Letoon, 1988 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Kent, Likya Uygarlığı’nın tarihsel, kültürel ve mimari mirasını koruyan önemli bir alan olarak kabul edilmektedir. Özellikle Likya dilindeki en uzun kitabelerin burada bulunması, Xanthos’un yazılı tarih açısından büyük önem taşıdığını göstermektedir.

Ancak Xanthos’un korunmasıyla ilgili bazı sorunlar bulunmaktadır. Kentin içinden geçen asfalt yol, tarihi dokuyu olumsuz etkileyen unsurlardan biri olarak değerlendirilmiş ve 2010 yılında kapatılması kararlaştırılmıştır. Ayrıca, Letoon’daki su seviyesi yükselmeleri ve çevresindeki seraların oluşturduğu görsel kirlilik, kentin korunmasına yönelik alınması gereken ek önlemler arasında yer almaktadır.