Yayla Kültürü

Yayla kültürü, coğrafi şartlara bağlı olarak şekillenen, temelinde hayvancılık faaliyetlerinin yer aldığı ve yaylak ile kışlak alanları arasında mevsimlik olarak gerçekleştirilen göç hareketine dayanan geleneksel bir yaşam biçimidir. Anadolu göçer kültürünün yaşayan bir alt-kültür geleneği olarak kabul edilen bu olgu, toplumun ekonomik, sosyal ve kültürel yapısıyla iç içe geçmiş bir yapı sergilemektedir.

Anadolu coğrafyasında yaylacılık, göçer kültürünün yaşayan en önemli alt-kültür geleneklerinden birini temsil etmektedir. Konar-göçerlik kavramı, başıboş ve rotası belirsiz bir hareketlilikten ziyade, kuralları, güzergâhları ve menzilleri son derece belirgin olan, düzenli bir gidiş-geliş eylemini ifade eder. Göçer topluluklar, hayvancılığa dayalı bir ekonomik yapı etrafında şekillenmiş ve yarı-göçer veya tam göçer olarak tanımlanan çeşitli gruplar halinde varlıklarını asırlar boyu sürdürmüşlerdir.

Doğu Anadolu'da Türkmenler, Batı ve Güney Anadolu'da ise Yörükler olarak bilinen topluluklar, bu konar-göçer yaşam tarzının asıl taşıyıcıları ve yaşatıcıları olmuşlardır. Bu grupların temel barınağı, doğa şartlarına uyum sağlayabilen, pratik bir şekilde sökülüp kurulabilen karaçadır, alayçık, derim evi veya keçe ev (ak ev) gibi yapılardır.

Barınma mimarisi tamamen hareketlilik ve doğaya uyum üzerine kurgulanmıştır. Söz konusu alt-kültür, beraberinde kendine özgü zengin bir mutfak kültürü de yaratmıştır. Özellikle etin büyük önem taşıdığı, etin kavurma ve kurutma yöntemleriyle uzun süre saklanarak tüketildiği, bunun yanı sıra süt ve süt ürünlerinin (peynir, çökelek, tereyağı) temel besin kaynağı olduğu bu beslenme düzeni, zorlu yayla şartlarına adaptasyonun somut bir göstergesidir.

Göçebelik ve yaylacılık faaliyetlerinin kökenleri, güncel arkeolojik bulguların da teyit ettiği üzere insanlık tarihinin çok erken dönemlerine kadar uzanmaktadır. Doğu Anadolu arkeolojisine dair elde edilen verilerle, bu bölgede göçebelik ve yaylacılık kültürünün milattan önce de varlık gösterdiği anlaşılmaktadır.

Eski çağlardan günümüze kadar bu kültürde, sosyal tabakalaşma ve hiyerarşinin, yerleşik düzendeki toplumlara kıyasla çok daha az hissedildiği görülür. Daha eşitlikçi, kurumsal yapılardan ziyade doğrudan akrabalık bağlarına dayalı kabile yapılarının egemen olduğu bir sosyal sistem inşa edilmiştir. Sürekli bir mekânsal hareketliliğin söz konusu olması, büyük ve kalıcı servet birikimini fiziksel olarak engellemiş; bunun yerine sosyal statünün, gruba ait sahip olunan hayvan sayısına göre belirlendiği pragmatik bir düzen yaratmıştır.

Konar-göçerliğin doğası gereği, sürekli kullanılan kalıcı mezarlık alanlarının bulunmaması ve dinî ritüellerin doğanın içerisinde, sabit ve kapalı bir kutsal mekâna bağlı kalmaksızın icra edilmesi, bu dönemin ve bahsi geçen yaşam tarzının en karakteristik özelliklerindendir.

^{Kırgız Yaylası (}AA⁾

Geleneksel yaylacılığın yapı taşını oluşturan yaylak ve kışlak yerleşimleri, döngüsel göçün karşılıklı iki ana durağıdır. Kışlaklar; iklimin zorlayıcı etkilerinden, sert don olaylarından ve rüzgârın yıkıcı şiddetinden korunan, hayvanların kışı güvenle geçirmesine olanak tanıyan nispeten alçak, ağaçlık veya korunaklı vadi içlerinde kurulan yerleşimlerdir. Buna karşın yaylaklar; yaz aylarının kavurucu sıcağından ve hastalıklardan uzaklaşmak, temiz havanın hâkim olduğu yükseltilere çıkmak ve en önemlisi hayvan sürüleri için verimli, gür otlak alanları bulmak maksadıyla tercih edilen, genellikle göl veya akarsu kaynaklarının etrafında konumlanan geniş ve serin alanlardır.

Yaylak alanlarının özenli seçimi, sadece hayvansal üretim ihtiyacıyla değil, aynı zamanda hem insanları hem de sürüleri zararlı haşerattan ve sıcaklık stresinden koruma gereksinimiyle de doğrudan ilişkilidir. Orta Asya'daki kadim atlı-göçer kültürden devralınan bu ikili ve mevsimsel sistem, zamanla yarı-göçebe veya yerleşik hayatla bütünleşik bir yapıya dönüşmüştür. Bilhassa geçmiş yüzyıllarda sadece hayvancılık maksadıyla geçici olarak kurulan kışlakların birçoğu zamanla büyüyerek kalıcı köylere, kasabalara ve hatta şehirlere dönüşürken; yaylaklar asli fonksiyonlarını daha uzun süre muhafaza etmiştir.

Geleneksel yaşamın en köklü ve belirgin unsuru olan göç olgusu ve yayla yaşamı, yöre insanının iç dünyasını, toplumsal belleğini ve estetik anlayışını derinden etkilemiş, bu durum yöresel edebî mahsullere doğrudan yansımıştır. Halk edebiyatında ve sözlü aktarım ürünlerinde, yaylacılığın sağladığı bolluk ve sevinç kadar, göçün yollarda yarattığı meşakkat, ayrılık ve hüzün de merkezi bir yer tutmaktadır.

Türk halk kültürünün vazgeçilmez bir estetik ifade biçimi olan âşık hikâyeleri, icra edildikleri coğrafyanın sosyo-kültürel gerçekliğini tüm çıplaklığıyla yansıtan önemli edebi aynalardır. Çukurova bölgesinde nesilden nesile anlatılan âşık hikâyelerinde yayla ve göç motifi sıklıkla kullanılmaktadır. Bilhassa Âşık Feymânî’nin anlattığı Çukurova âşık hikâyelerinde, yayla kültürü sadece basit bir mekân tasviri olarak kalmaz; kahramanların haletiruhiyesini, yöre halkının mevsimsel göç hareketlerini ve insanın doğayla kurduğu organik ilişkiyi anlatan yapısal bir zemin olarak işlenir. Yörüklerin ve Türkmen obalarının zorlu yayla göçleri; hikâyelerde filizlenen aşkların, dostlukların, kavuşmaların ve ayrılıkların asli arka planını oluşturur.

Malatya ve çevresi başta olmak üzere, Anadolu'nun farklı topoğrafyalarında söylenen türküler, göç olgusunun ve yayla yaşamının müzikal boyuttaki duygu yüklü ifadeleridir. Göçlerin zorlu yüzü öngörülemez doğa şartlarına karşı verilen yaşam mücadelesi ve fakirlik, doğrudan yayla türkülerine ve bilhassa ağıtlara sirayet etmiştir. Yöresel türkülerde, baharın gelişiyle birlikte kışlaktan yaylaya çıkarken duyulan kitlesel coşku ve umut ne kadar canlıysa; çeşitli sebeplerle terk edilen, artık kimsenin uğramadığı, ıssız ve "viran kalmış yaylalar" için duyulan derin hüzün de o kadar etkilidir.

Yaylaya göç esnasında kafilelerin gerçekleştirdiği geleneksel pratikler edebiyata da sızmıştır. Örneğin şifalı olduğuna inanılan ve yörede değerli olan "çavşır otu" ekseninde gelişen çavşır biçme geleneği gibi yerel kültürel unsurlar, bu türkülerin dizeleri arasına yerleşerek somut olmayan kültürel mirasın korunmasını ve aktarılmasını sağlamıştır.

^{III. Dünya Göçebe Oyunları (}AA⁾

Tarihsel süreçte yaşanan ekonomik devrimler, sosyal kırılmalar ve teknolojik gelişmeler, geleneksel yayla kültürünü derinden etkilemiş ve köklü yapısal değişimlere uğramasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Karadeniz Bölgesi başta olmak üzere birçok yörede, çok eski dönemlerde Orta Asya'dan taşınan göçebe yaşam kültürünün bölgenin son derece sarp ve zorlu fiziki coğrafyasıyla sentezlenmesi sonucunda kendine has bir yayla kültürü doğmuş olsa da, bu özgün kültür günümüzde hızla dönüşmektedir.

Geleneksel küçükbaş ve büyükbaş hayvancılık faaliyetlerinin eski cazibesini yitirmesi ve kırsaldan kentsel alanlara yönelik yoğun göç dalgaları, yaylaların sosyo-ekonomik işlevini değiştirmiştir. Bir zamanların hayati öneme sahip ekonomik üretim ve yaşam alanları olan yaylalar; giderek birer tüketim, dinlenme, festivallerin düzenlendiği turizm mekânlarına veya yazlık sayfiye yerine evrilmektedir.

Geleneksel anlamıyla salt doğa ile bir mücadele ve hayvan otlatma amacı taşıyan aylarca süren yaya göçler, yerini motorlu taşıtlarla yapılan çok kısa süreli seyahatlere bırakırken; geleneksel karaçadırlar ve alayçıklar da betonarme veya modern ahşap yapılara dönüşmektedir. Tüm bu başkalaşım sürecine rağmen, yayla kültürü, toplumun kadim geçmişiyle bağ kurduğu güçlü bir alt-kültür geleneği olarak yeni formlar altında varlığını ve işlevini sürdürmeye çabalamaktadır.