Yöresel Ahşap Ev Kültürü

Karadeniz bölgesinde gözlemlenen geleneksel ahşap ev kültürü, bölgenin zorlu coğrafi koşulları, rutubetli iklim şartları ve çevreden elde edilmesi kolay olan yapı malzemelerinin bir araya gelmesiyle biçimlenmiş köklü bir mimari formdur. Arkeolojik veriler ışığında, bu kültürün kökenleri oldukça eskiye dayanmaktadır; örneğin Samsun'da bulunan İkiztepe yerleşimindeki kazı çalışmaları, bölgede ahşap malzemenin konut inşasında kullanımının yaklaşık 2500 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu doğrulamaktadır. Yöresel konutlar, temelde insanların estetik kaygılarından ziyade doğrudan barınma ve korunma ihtiyaçlarını karşılamak üzere inşa edilmiş olsalar da yüzlerce yıl boyunca uygulanan ve sınanan teknikler neticesinde kusursuzlaşarak doğal bir estetik yapıya bürünmüşlerdir. Karadeniz sahil şeridinin yağışlı iklimi ahşap yapılaşmayı zorunlu kılarken, bölgenin iç kesimlerine doğru gidildikçe kış şartlarının ağırlaşmasıyla ahşabın taş ve kerpiç gibi malzemelerle bir arada kullanıldığı melez yapı sistemleri tercih edilmiştir.

Yöresel Ahşap Ev(/www.aa.com.tr)

Geleneksel ahşap mimaride kullanılacak ağaç türleri, bulunulan coğrafyanın orman ekosistemine ve hedeflenen kullanım ömrüne göre özenle seçilmiştir. Trabzon ve çevresinde, doğa şartlarına karşı yüksek dayanıklılığı sebebiyle dış cephe kaplamalarında, ahşap doğramalarda ve çatı iskeletlerinde özellikle kestane ağacı kullanılmıştır. Yapısal sağlamlığı maksimize etmek adına inşaatta kullanılacak kestane ağaçları kesildikten sonra ormanda iki ile üç yıl arasında bekletilerek neminden arındırılır ve bu bekleme süreci tamamlandıktan sonra ihtiyaca göre biçilerek kullanıma sunulurdu. Rakımın çok yüksek olduğu ormanlık köylerde ise kestane ağacının yerini çoğunlukla çıralı çam ağacı almıştır. Konutlardaki işlemeli veya yüke binen ince detaylarda kullanılan ahşabın seçimine de dikkat edilmiş, duvarlarda kurumuş sarı çam tercih edilirken ince işçilik gerektiren sert noktalarda gürgen ağacı kullanılmıştır. Yapının zaman içerisinde eğilip şekil değiştirmesini önlemek için ahşabın ıslak kullanılmamasına büyük önem verilmiştir.

Bölgedeki ahşap mimari, kullanılan bölgesel tekniklerin isimlendirildiği çok çeşitli taşıyıcı sistemlerden meydana gelmektedir. Taşıyıcı sistem olarak ahşap dikme ve kirişlerin kullanıldığı, ortaya çıkan gözlerin taş kırıklarıyla doldurulduğu sisteme "ahşap iskeletli çatma duvar" adı verilir. Bu sistemlerde ahşap kirişler kare şeklinde oluşturulmuşsa "göz dolma", üçgen formunda oluşturulmuşsa "muska dolma" teknikleri olarak adlandırılmakta olup, bu kısımlar dış cephede boyanarak dekoratif bir görünüme de kavuşturulabilmektedir. Samsun'un güneyindeki Bafra köylerinde "çantı" veya "çandı" (kandil ev) ismiyle bilinen ve ahşapların birbirine geçirilmesi mantığına dayanan yapım teknikleri görülür. Çatı örtülerinde ise yine ahşap kullanımına devam edilmiş, özellikle yüksek rakımlı köylerdeki yığma evlerde "hartama" adı verilen enli tahtalarla çatılar kaplanmıştır. Bu tür ahşap evleri ve çatıları inşa eden ustalara ise literatürde "hartama ustası" denilmektedir.

Yöresel ahşap evlerde mekân kullanımı, geniş ve kalabalık aile yapısının ihtiyaçlarına göre tasarlanmış, alanların fonksiyonelliği ön planda tutulmuştur. Arazinin eğimli ve engebeli olduğu alanlarda evlerin toprakla temas eden zemin ve alt katları ahır ya da depo olarak kullanılmış, binayı toprak kaymasından ve subasmanından korumak için bu bölümler kalın taş duvarlarla örülmüştür. Evin iç kullanım düzeninde merkez nokta "hayat" adı verilen geniş koridor veya "sofa"lardır. Çoğunlukla iç sofalı ve karnıyarık tip planların tercih edildiği bu evlerde, sofa hem odalara geçişi sağlar hem de günlük yaşamın bir parçasıdır. Konutların zemin katında yer alan, içinde yerin oyulması suretiyle oluşturulmuş, tavanı dumandan ötürü bulunmayan mutfak bölümüne "aşhane" denilmektedir. Aşhane alanı ile yatak odalarının başladığı alan arasında ayakkabıların çıkarıldığı ve oturma alanı olarak da hizmet veren "badama" veya "tahtaüstü" denilen basamaklar bulunmaktadır. Ayrıca bu yapıların dış kısımlarında kurutmalık tarım ürünlerinin, özellikle tütünün asılması ve dışarıda zaman geçirilmesi için tasarlanmış "çardak" isimli kapalı ve parmaklıklı alanlar ev eklentileri arasında yer alır.

Ahşap mimaride konut binaları kadar tarım ürünlerini depolamak için geliştirilen müstakil eklentiler de büyük bir mimari değer taşımaktadır. Bunlar arasında en gelişmiş ve yaygın olanı, mısır gibi ürünleri kurutmak ve saklamak için dört ile sekiz direk üzerine kurulan "serender" (veya serenti, mâzı, nalya, ambar) yapılarıdır. Çivi kullanılmadan bütünüyle geçme ahşap yöntemiyle inşa edilen serenderlerin taşıyıcı direklerinin tepe kısımlarına yerleştirilen dairesel ahşap tekerlekler, kemirgen hayvanların depolanan ürünlere erişmesini imkânsız kılmak için tasarlanmış mühendislik çözümleridir. Bunun yanı sıra, tahta ızgaralar şeklinde yerden yüksekte kurulan "çeten" (çöten) ve basit formlu dört direkli "kalafina" gibi eklentiler mısır ve fasulye gibi ürünlerin hava alarak korunması için; yığma hartama ve ahşap kullanılarak inşa edilen "merek" isimli yapılar ise hayvansal yem ve otları depolamak için özel olarak üretilmişlerdir.

Gelişen ulaşım ağları, sosyoekonomik dönüşümler ve modern inşaat materyallerinin yaygınlaşması, geleneksel ahşap köy evlerinin varlığını ciddi anlamda tehdit etmektedir. Mevcut örneklerin önemli bir kısmı zamanla terk edilmiş, bazıları malzeme veya yakacak olarak kullanılmak maksadıyla sökülmüş; eski yapıların hemen yanına yeni ve betonarme konutlar inşa edilmesiyle ahşap mimari dokusu büyük hasar almıştır. Buna karşın, kaybolmaya yüz tutan bu mirası korumaya yönelik idari ve kültürel girişimler de bulunmaktadır. Örneğin Giresun Gölyanı Yaylası'nın doğal sit alanı ve kesin korunacak hassas alan statüsüne alınmasıyla, bölgedeki mevcut mimarinin değiştirilmesine yasak getirilerek hartama tarzı Karadeniz ahşap yapı sistemleri koruma altına alınmıştır. Fiziksel korumanın haricinde, geleneksel ölçü ve planlara sadık kalınarak kurutulmuş sarı çam veya gürgen gibi ahşaplardan inşa edilen ve taş ev, serender veya cami detaylarını sergileyen minyatür maket çalışmaları sayesinde bu yöresel mimarinin anatomik detayları gelecek kuşaklara bir envanter olarak aktarılmaktadır.