Zeugma Mozaika Muzeyi

Zeugma Mozaika Muzeyi, Qaziantepdə yerləşən və qədim Zeugma şəhərindən çıxarılmış mozaiklərin sərgiləndiyi əhəmiyyətli bir muzeydir. 2011-ci ildə açılmış bu muzey, 30.000 kvadratmetr sahəsi ilə Türkiyənin ən böyük mozaika muzeyidir. Muzeydə Roma və Erkən Antik Dövrə aid 2.448 kvadratmetr mozaika, 140 kvadratmetr divar rəsmi, 4 Roma dövrü fəvvarəsi, 20 sütun, 4 əhəngdaşı heykəl və 50 kvadratmetrlik məzar ilə ümumilikdə 2.815 kvadratmetrlik sərgi sahəsi mövcuddur.

^{Zeugma Mozaika Muzeyi (Foto: Rəsmi Türk Muzeyləri)}

Zeugma Qədim Şəhəri, Böyük İsgəndərin generallarından I Selevk Nikator tərəfindən inşa edilmişdir. Selevk Krallığına bağlı mühüm bir hərbi və ticarət mərkəzi kimi seçilmişdir. Bu strateji mövqeyinə görə şəhər, hərbi məqsədlərlə inşa olunmuş və bölgənin təhlükəsizliyi ilə ticarətinin idarəsində mühüm rol oynamışdır.

Şəhər, Qaziantep vilayətinin Nizip rayonunun sərhədlərində, Belkıs kəndinin qərbində, Fərat çayının iki sahilinə yayılmış yaşayış məkanı təşkil edir. Fəratın qərb sahilində yerləşən Selevka hissəsində aparılmış qazıntılar, Paleolit dövrə aid kəsici daş alətləri üzə çıxarmışdır ki, bu da bölgənin tarixdən əvvəlki dövrlərə qədər uzanan bir yaşayış keçmişinə malik olduğunu sübut edir. Bundan əlavə, Belkıs kəndinin şərqində yerləşən Tunc Dövrünə aid qəbiristanlıq (nekropol), burada eramızdan əvvəl 3000-ci ildən bəri yaşayışın olduğunu göstərir.

Zeugma Qədim Şəhərinin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri, qazıntılarla yalnız kiçik bir hissəsi üzə çıxarılmış Roma villaları və bu villaların döşəmələrini bəzəyən mozaikalardır. Türkiyə sərhədləri daxilində bənzərləri yalnız Efes Qədim Şəhərində görülən bu yamac villaları arxeoloji baxımdan böyük bir dəyər daşıyır. Yalnız “A Bölgəsi” qazıntılarında üzə çıxarılmış mozaiklərin ümumi sahəsinin 1.000 kvadratmetr olması, Zeugmanın sanki bir mozaika şəhəri olduğunu sübut edir.

Şəhərin ticarət yollarının kəsişmə nöqtəsində yerləşməsi və bir qarnizon şəhəri kimi strateji əhəmiyyətə malik olması dövrün sənətkarları üçün cazibəli bir mərkəzə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Təhlükəsiz və zəngin bir şəhər olması səbəbindən təqaüdçü əsgərlər belə bu bölgəyə yerləşməyə başlamış və dövrün ən istedadlı sənətkarları Zeugmaya axın etmişdir. Bu sənətkarlar, şəhərdə günümüzə qədər çatan mozaikalar, freskalar və heykəllər kimi dəyərli əsərlər buraxmışdır.

Zeugma, iqtisadi rifahının yanı sıra mədəniyyət və sənət sahəsindəki inkişafını da davam etdirmişdir. Şəhərin tam qarşı sahilində yerləşən Apameya, Helenistik dövrün sonunda Zeugma ilə rəqabət apara bilməmiş və tərk edilmişdir. Eramızın II əsrində Zeugma ilə Apameya arasında ağac kütüklərindən tikilmiş taxta bir körpünün olduğu məlumdur. Zeugmadakı villa tipli yaşayış məkanları bu körpüdən başlayaraq qərbdə təxminən 300-350 metr yüksəklikdəki Belkıs Təpəsinin ətəklərinə qədər uzanmışdır.

Şəhərin topoqrafik quruluşu yamac şəhəri görünüşündədir. Cənub və qərb yamaclarında nekropol (qəbiristanlıq), şərq və şimal-şərqində məhəllələr, şimal hissəsində isə inzibati binalar və legion bölgələri yerləşirdi. Belkıs Təpəsinin zirvəsində, Zeugma sikkələrində tez-tez rast gəlinən Tali və Qismət Tanrıçası Tixeyə həsr edilmiş bir məbəd var idi. Helenistik dövrdə başlayan villa ənənəsi, mənzərəli və yüksək sahələrin seçilməsi ilə diqqət çəkərkən, Roma dövründə bu sahələr nəcabətlərin yaşayış yeri kimi qəbul edilmişdir. Bu səbəbdən, şəhər və villalar təpələrə doğru terraslar şəklində yerləşdirilmişdir.

Zeugma qazıntılarının hələ geniş bir ictimaiyyət tərəfindən tanınmadığı 1992-ci ildə üzə çıxan bu mozaikadakı qadın fiquru, sirli baxışları ilə Zeugma və Qaziantepin simvolu halına gəlmişdir. İlk illərdə kimliyi haqqında dəqiq bir təyin edilməyən bu mozaika, fiqurundakı qadının çingənə qızlarını xatırlatması səbəbindən "Çingənə Qızı" adlandırılmışdır. Lakin bəzi mənbələrə görə, bu qadının yer tanrısı "Gaia" kimi təsvir edildiyi düşünülür.

Mozaikada, Çingənə Qızının baxışlarını təsirli etmək məqsədilə xüsusi bir texnika istifadə edilmişdir. Üzündəki sevinc və hüznün eyni anda əks etdirilməsi, portret sənətindəki inkişafı nümayiş etdirir. Əsər, Helenistik Dövr rəsm sənətində "üç dörddə bir baxış" texnikası ilə hazırlanmışdır. Bu texnika sənət tarixində bir çox böyük sənətkar tərəfindən istifadə edilmişdir. Məsələn, Leonardo da Vinçinin məşhur əsəri Mona Lisa, bu texnika ilə hazırlanmış başqa bir nümunədir.

^{Çingənə Qızı Mozaikası (Foto: Rawpixel.com)}

Okeanos və Tethys Mozaikası, Okeanos Villası'nın dayaz hovuzunun döşəməsində yerləşir və Erkən Roma İmperiya Dövrünə aiddir. Bu mozaikada, həyatın mənbəyi olan çay tanrısı Okeanos ilə onun yoldaşı Tethysin təsvirləri yer alır. Mozaika, geometrik üçlü hörmə bordür ilə əhatələnmişdir və mərkəzdə Okeanos ilə Tethys yerləşərkən, ətraflarında dənizin məhsuldarlığını simvolizə edən müxtəlif balıq növləri və delfinlərə minmiş Eroslar görülür. Okeanosun ən çox istifadə edilən simvollarından olan ilan və balıqlar mozaikada aydın şəkildə göstərilir.

Okeanos başında xərçəng qısqacları ilə təsvir edilmişdir; bu qısqaclar onun ən tanınan xüsusiyyətlərindən biridir. Bəzi keramika fiqurlarında ayaqları yerinə ilan balığı quyruğu çəkilmiş olsa da, mozaikalarda ümumiyyətlə büst şəklində və yalnız başındakı qısqaclarla göstərilir.

Tethys, Okeanosun yanında yer alır və alnında qanadlar vardır. Ortalarında isə, mifoloji bir dəniz varlığı olan ilan bədənli Ketos (əjdaha) fiquru mövcuddur. Fərat çayının əjdaha olaraq təsvir edildiyi Zeugma sikkələri ilə oxşar şəkildə, bu fiqur da çayın simvolu olaraq istifadə edilmişdir. Mozaikanın sağ yuxarı küncündə, qayanın üzərində balıq tutan gənc bir oğlan fiquru yerləşir. Bu fiqurun çobanların qoruyucu tanrısı Pan’a aid ola biləcəyi düşünülür. Kənar fiqurları olan Eroslar və Panın xarici yönlü şəkildə yerləşdirilməsi, mozaikadakı görüntülərin hovuz ətrafında gəziləcək şəkildə düzənlənmiş olduğunu göstərir.

^{Okeanos və Tethys Mozaikası (Foto: Qaziantep Zeugma Mozaika Muzeyi İdarəsi)}

Qaziantep Muzeyi, 1998-ci ildə Belkıs/Zeugma Kelekağzı ərazisində aparılan xilasetmə qazıntılarında mühüm bir mozaik əsərini üzə çıxarmışdır. Mozaikada, Akratos və Euphrosynenin klinaya oturduğu bir səhnə təsvir edilmişdir. Akratos, maral başlı bir içki qabı olan riton ilə Euphrosynenin qədəhini doldurarkən, sol aşağıda böyük bir içki qabı (krater) yer alır. Euphrosyne, sevinc, nəşə və gözəlliyi simvolizə edən, üç gözəllərdən biridir. Zevs ilə Eurynomenin qızı olan Euphrosyne, eyni zamanda parıltı və işıltının da simvoludur. Akratos isə, qadınlar qarşısında gücsüz və aciz bir kişini təmsil edən bir fiqurdur.

^{Akratos və Euphrosyne Mozaikası (Foto: Qaziantep Zeugma Mozaika Muzeyi İdarəsi)}

Axilleusun Troya Müharibəsinə qatılmasını istəməyən anası Tetis, onu Skyros Adasına, Kral Likomedin sarayına göndərir. Burada Axilleus qadın geyimləri geyinərək Likomedin digər qızları arasına qarışır. Lakin zamanla Troya şəhərinin fəth edilə bilməsi üçün Axilleusun müharibəyə qatılması gərəkdiyini bildirən kahinliklər eşidilməyə başlanır. Bunun üzərinə Odysseus, Axilleusu tapmaq üçün hərəkətə keçir. Döyüşçü kimliyini və döyüşmə arzusunu bilən Odysseus, Likomedin sarayına ağıllı bir planla gəlir. Səyyah bir tacir paltarı ilə saraya daxil olur və qızların marağını çəkəcək parçalar, zinət əşyaları və qadın əşyaları ilə birlikdə bir neçə silah da qoyur. Qızlar zinət əşyaları ilə maraqlanmağa başlayarkən, Axilleus qadın geyimləri içində belə özünü saxlaya bilmir, silahları götürür və istifadə etməyə başlayır. Odysseusun planı uğurlu olmuşdur və Axilleusun kimliyi üzə çıxır. Bu mühüm an Zeugmadakı mozaikada da əks etdirilmişdir.

^{Axilleus Mozaikası (Foto: Qaziantep Zeugma Mozaika Muzeyi İdarəsi)}

Europa, Suriyalı çox gözəl bir qız idi; diqqətçəkici baxışları və parlaq dərisi ilə hər kəsin diqqətini cəlb edirdi. Gəzib əylənmək onun ən böyük zövqlərindən biri idi. Bütün gününü dostları ilə çəmənliklərdə və ya dəniz kənarında keçirməyi çox sevirdi. Bir gün, yenə dəniz kənarındakı bağçalardan birində dostları ilə çiçək toplayarkən, Zevs Europanı görür. Onun gözəlliyi, baş tanrını dərin şəkildə təsirləndirir. Europanın Qaçırılması Mozaikasında Zevsin, öküz qılığına girərək Suriyalı qız Europanı qaçırması təsvir edilmişdir.

Mozaika, B Bölgəsində aparılan qazıntılar zamanı, Birecik Su Anbarının suları mozaika sahəsini örtmədən dərhal əvvəl qaldırılaraq Qaziantep Muzeyinə daşınmışdır. Lakin mozaikanın qaldırılması zamanı su səviyyəsinin yüksəlməsi Europanın üzündə zədələrə səbəb olmuşdur. Restorasiya prosesində, mövcud məlumatlar əsasında fiqur yenidən orijinalına uyğun şəkildə yerləşdirilmişdir.

^{Europanın Qaçırılması Mozaikası (Foto: Qaziantep Zeugma Mozaika Muzeyi İdarəsi)}