1926 Bakü Türkoloji Kongresi (Birinci Türkoloji Kurultayı), 26 Şubat - 6 Mart 1926 tarihleri arasında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de düzenlenen, Türk dünyasının dil, tarih, edebiyat ve kültürel meselelerinin bilimsel bir platformda ele alındığı uluslararası bir toplantıdır. Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan Türk halklarının kültürel entegrasyonu ve modernizasyonu iddiasıyla toplanan kongre, özellikle Türk halklarının alfabe birliği ve ortak yazı dili oluşturma çabalarıyla öne çıkmıştır.

Türkoloji tarihinde önemli bir yere sahip olan bu kongre, Sovyetler Birliği sınırları içinde Moskova'nın desteğiyle organize edilmiş olsa da sonuçları itibarıyla tüm Türk dünyasını etkilemiştir.

Tarihsel Arka Plan

1926 Bakü Türkoloji Kongresi (I. Bakü Türkoloji Kurultayı), Türk halklarının kültürel ve siyasi tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilen uluslararası bir bilimsel toplantıdır. 20. yüzyılın başlarında Ceditçilik hareketinin etkisiyle başlayan millî uyanış ve aydınlanma süreci, bu kongre ile kurumsallaşma imkânı bulmuştur. Sovyetler Birliği sınırları içinde gerçekleşen bu kongre, Türk halkları arasındaki dil benzeşmesi başta olmak üzere kültürel ve siyasi yakınlaşmanın yapı taşlarından biri olarak kabul edilmektedir.

Kongrenin toplanmasında, Gaspıralı İsmail Bey'in başlatmış olduğu eğitim reformu ve "dilde birlik" fikirlerinin büyük etkisi olmuştur. Hüseyinzade Ali Bey gibi Türkçülük fikrinin öncü isimlerinin düşünsel mirası da kongrenin zeminini oluşturmuştur.

Sovyet yönetimi, başlangıçta bu kongreyi Türk halkları üzerindeki etkisini artırmak ve Sovyet Türkolojisi'ni kurumsallaştırmak amacıyla desteklemiştir. Kongrenin temel amacı, dağınık hâldeki Türkoloji çalışmalarını birleştirmek, alfabe meselesini çözüme kavuşturmak ve Türk halkları arasındaki kültürel bağları bilimsel bir zeminde yeniden tanımlamak olmuştur.

Kongreye Katılım

Kongreye Sovyetler Birliği'nin çeşitli cumhuriyetlerinden, Avrupa'dan ve Türkiye'den çok sayıda bilim insanı katılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti, kongreye büyük önem atfetmiş ve Mustafa Kemal Atatürk'ün özel talimatıyla Fuad Köprülü başkanlığında bir heyet göndermiştir. 

Kongreye Sovyetler Birliği’nin çeşitli bölgelerinden, Türkiye’den ve Avrupa’dan 93’i Türk olmak üzere toplam 131 delege katılmıştır. Katılımcılar arasında döneminin yetkin bilim insanları yer almıştır.

Kongreye Azerbaycan’dan 6,

Nahçıvan’dan 1,

Gürcistan’dan 1,

Ermenistan’dan 1,

Acaristan’dan 1,

Türkistan’dan 4,

Kırım’dan 3,

Tataristan’dan 6,

Başkurdistan’dan 3,

Kazakistan’dan 3,

Özbekistan’dan 6,

Türkmenistan’dan 4,

Kırgızistan’dan 2,

Oyrot vilayetinden 1,

Yakutistan’dan 3,

Kalmuk vilayetinden 1,

Çuvaşistan’dan 2,

Doğu Türkistan’dan 1,

Abhazya’dan 1,

Hakasya’dan 1,

Karaçay’dan 1,

Kuzey Kafkasya Türkmen vilayetinden 1,

Bilimler Akademisi'nden 3,

Doğu Bilimciler Cemiyeti'nden 2,

Taşkent Üniversitesi'nden 1,

Leningrad Üniversitesi'nden 1,

Kuzey Kafkas İcra Komitesi Milletler Soveti'nden 2,

Ufa Halk Maarif Komiserliği'nden 1,

Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Milletler Soveti'nden 4,

SSCB Merkezî İcra Komitesi Soveti'nden 1,

Güney Azerbaycan’dan 2 kişi davet edilmiştir.

Ayrıca kongreye kişisel olarak davet edilen Türkiye’den 3,

Azerbaycan’dan 2,

Ermenistan’dan 2,

Kırım’dan 2,

Tataristan'dan 2,

Başkurdistan'dan 2,

Özbekistan'dan 4,

Kuzey Kafkasya'dan 2,

Leningrad’dan 1,

Moskova’dan 2,

Ukrayna’dan 1,

Dağıstan’dan 2,

Zakafkasya’dan 2,

Almanya’dan 2,

Macaristan’dan 1 kişi bulunmaktadır.^【1】 

Kongreye katılan önde gelen bilim insanlarından bazıları şunlardır:^【2】 

• Azerbaycan: Bakü’den kongrenin ana düzenleyicilerinden Kırımlı bilim insanı Prof. Dr. Bekir Çobanzade ve Prof. Dr. Nikolay İvanoviç Aşmarin; Samedağa Ağamalıoğlu, Ruhulla Ahundov, Mirza Ahmed Memmedzade, Ferhad Ağazade, Hasan Sabri Ayvazov, Selman Mümtaz, Hanefi Zeynallı katılım göstermiştir.

• Türkiye: Türkiye Cumhuriyeti'ni temsilen Fuad Köprülü başkanlığında Hüseyinzade Ali Bey, İsmail Hikmet Ertaylan, Sami Rıfat, Fuat Raif, Necip Asım’ın aralarında bulunduğu 7 kişilik bir heyet katılmıştır.

• Kazan Tatarları: Ayaz Kasımoviç Maksudov, Aziz Ubeydullin ve Alimcan Şeref katılmıştır.

• Başkurdistan: Alimcan İbrahimov katılmıştır.

• Kazakistan: İldes Omarov, Ahmed Baytursun ve Nazir Turakulov katılmıştır.

• Türkmenistan: Bekki Berdiyev katılmıştır.

• Kırgızistan: Kasım Tınıstanov katılmıştır.

• Rusya: Vasilij Viladimiroviç Barthold, Sergey Oldenburg, Aleksandr Samoyloviç, Nicholas Poppe, Sergey Rudenko, Ahatanhel Krımski gibi ünlü Rus oryantalistler ve Türkologlar katılmıştır.

• Avrupa: Vilhelm Thomsen, Theodor Menzel, Georg Jacob, Lajos Ligeti, Gyula Mészáros ve Gyula Németh gibi batılı Türkologlar da kongrede hazır bulunmuştur.

Alman heyetinden Theodor Menzel, kongrenin Wilhelm Radloff şerefine gerçekleştirilmesi talebinde bulunmuş; bunun üzerine Türk delegeler Gaspıralı İsmail Bey ismini önermişlerdir. Her iki talep de kabul edilmiş ve kongre bu iki isme ithaf edilmiştir.^【3】 

Temel Gündem Maddeleri ve Tartışılan Konular

Kongrede Türk tarihi, Türk etnografyası, Türk dillerinin akrabalığı, Türk dilleri, imla, alfabe, edebiyat dili ve tarihi, ders metodolojisi, coğrafya ve kültüre ilişkin başlıklar altında toplam 17 oturum yapılmış ve 38 bildiri sunulmuştur.^【4】 

Alfabe Meselesi

Kongrenin en hararetli tartışma konusu alfabe değişikliği meselesi olmuştur. Katılımcıların çoğu, Arap alfabesinin Türk dillerinin ses yapısını karşılamadığı fikrini savunmuştur. Tataristan delegeleri gibi bazı gruplar ise buna muhalefet etmiştir. Buna rağmen kongrede Latin esaslı yeni bir alfabeye geçiş fikri ağırlık kazanmıştır.

Ortak Dil ve Terminoloji Meselesi

1926 Bakü Türkoloji Kurultayı’nda terim meselesini tartışan bilim insanları; Arap-Fars, Avrupa-Rus, Türk dilleri kaynaklı olmak ve demokratik yaklaşım olmak üzere dört farklı görüş etrafında toplanmıştır. Tartışmalar sonucunda, terim türetmede önceliğin Türk lehçelerine verilmesi, ancak yetersiz kalındığında diğer kaynaklara başvurulabileceği fikri ağırlık kazanmıştır.^【5】 

Bu süreçte Prof. Dr. Bekir Çobanzade, Türk halklarının zihinsel yapısını kapsayacak zengin ve ortak bir edebî dilin oluşturulması gerektiğini savunmuş ve bu konuda teknik bir yol haritası sunmuştur. Bekir Çobanzade'nin ortak bir iletişim dili yaratılması, kelime hazinesinin zenginleştirilmesinde başvurulacak kök kaynakların belirlenmesi ve sistematik bir temele dayanan üç aşamalı eğitim reformu önerileri, Bakü Kongresi’nde sadece tartışılmakla kalmamış; kongrenin en temel kararları olarak kabul görmüştür.^【6】 

Bekir Çobanzade’nin Ortak Dil Konsepti

Çobanzade, ortak dili sadece romantik bir ideal olarak değil, eğitim ve bilim yoluyla inşa edilecek teknik bir süreç olarak görmüştür. Görüşlerinin temel esasları şunlardır:

• Tek Bir Şivenin Dayatılmasına Ret: Çobanzade, mevcut lehçelerden birinin diğerlerine dayatılmasını doğru bulmamıştır. Bunun yerine, tüm Türk halklarının zihinsel yapısını kapsayan, hepsinden beslenen yeni ve zengin bir dil hedeflenmelidir. Kaşgarlı Mahmut’un Divânü-Lugat-it Türk eserini referans göstererek Türk lehçeleri arasındaki anlaşma yakınlığının tarihî kökenlerini ve temel prensiplerini kanıt olarak sunmuştur.

• Ön Koşul Olarak Ortak Terminoloji: Ortak bir edebî dilin kurulabilmesi için öncelikle "ortak terminoloji" sisteminin oluşturulmasını şart koşmuştur. Bilimsel ve teknik terimlerde birlik sağlanmadan dil birliğinin mümkün olamayacağını savunmuştur.

• Doğal Karışım Zemini: Kırım ve Orta Asya örneklerinden yola çıkarak göçler, ticaret ve imparatorluklar tarihi nedeniyle Türk boylarının zaten birbirlerinin lehçelerini anladığını (lehçe karışımlarını) ve saf bir ayrımın zor olduğunu belirtmiştir. Bu doğal karışım, ortak dil için hazır bir zemindir.

Kelime Hazinesinde "Üçlü Taban" Sistemi

Çobanzade, ortak dilin söz varlığının üç ana kaynaktan beslenmesi gerektiğini belirtmiştir:

• Genel Türk Tabanı: Tüm lehçelerde ortak olan veya sadece küçük ses farkları bulunan kelimeler temel alınmalıdır.

• Arap-Fars Tabanı: Türk lehçelerinde ortaklaşa kullanılan ve halk tarafından benimsenmiş Arapça-Farsça kelimeler dilden atılmamalı, ortak anlaşma aracı olarak korunmalıdır.

• Avrupa Tabanı: Bilimsel kavramlar, teoriler ve uluslararası terminoloji için Avrupa kaynaklı terimler kullanılmalıdır. Örneğin Yunanca kökenli bir kelime kabul edilirse tüm lehçelerde aynen kullanılmalıdır.

Eğitimde Üç Aşamalı Geçiş Planı

Çobanzade, ortak dilin oluşumu için eğitimde üç aşamalı bir plan önermiştir:

• Birinci dereceli okullarda (ilkokul) yerel şivelerin ve millî terimlerin kullanılması gerekmektedir.

• İkinci dereceli okullarda (ortaokul) genel Türk terimlerinin belirlenmesi gerekmektedir.

• Üçüncü dereceli okullarda (üniversite) ise genel Türk tabanı üzerinde uluslararası terminoloji sistemine bağlanılması gerekmektedir.

Halk Bilimi ve Tarih

Kongrede dil ve alfabe tartışmalarının gölgesinde kalsa da tarih, edebiyat, etnografya, folklor ve müzecilik konularında da önemli bildiriler sunulmuştur. Katılımcılar, Türk halklarının sözlü kültür ürünlerinin, destanlarının ve etnografik verilerinin bilimsel yöntemlerle derlenmesi gerektiğini vurgulamışlardır. Ancak bu alandaki öneriler, dil ve alfabe kadar ön plana çıkmamıştır. Ayrıca Türkoloji araştırmalarında kullanılacak bilimsel metodolojiler üzerine fikir alışverişinde bulunulmuştur.

Atatürk ve Türkiye Heyeti'nin Rolü

Atatürk, Türkiye’nin Türk dünyası ile olan ilişkisine büyük önem vermiş; dil ve tarih gibi konularda manevi köprülerin sağlam tutulması gerektiğini savunmuştur.^【7】 Türkiye Cumhuriyeti, kongreye büyük önem vermiş ve Mustafa Kemal Atatürk'ün talimatıyla bir heyet göndermiştir. Türkiye heyeti, özellikle alfabe değişikliği konusundaki tartışmaları yakından takip etmiş ve bu süreç, Türkiye'de 1928'de gerçekleşecek Harf İnkılabı'na da zemin hazırlamıştır.

Kongrede Alınan Kararlar

Latin Alfabesine Geçiş Kararı

Kongrenin en somut ve en büyük yankı uyandıran sonucu alfabe değişikliğidir. Azerbaycan'ın 1922'den itibaren uygulamaya başladığı Latin alfabesi tecrübesi, kongreye örnek teşkil etmiştir. Yapılan hararetli tartışmalar sonucunda, Arap alfabesinin Türk dillerinin ses yapısını karşılamadığı gerekçesiyle tüm Türkler için Latin alfabesine geçme kararı alınmıştır. Bu karar, Türk devletleri ve toplulukları arasında kültürel bağı güçlendirmeyi amaçlayan stratejik bir adım olmuştur.

Türkoloji Merkezlerinin Kurulması Kararı

Sonuç bildirgesinde tavsiye niteliğinde alınan kararlardan bir diğeri, çeşitli yerlerde Türkoloji merkezlerinin kurulması olmuştur. Bu merkezler tarafından Türkoloji ile ilgili bütün kaynakların ve el yazmalarının toplanarak mikrofilme alınması işi yürütülecektir. Ayrıca tüm merkezler birbiriyle iletişim hâlinde olacak ve Türk bilim insanlarını destekleyecektir.^【8】 

İkinci Kongre Kararı

Bakü’de gerçekleştirilen ilk kongrenin sonucunda, ikinci kongrenin iki yıl sonra Semerkant’ta gerçekleştirilmesine karar verilmiştir.^【9】 

Kongrenin Siyasi ve Jeopolitik Niteliği

Doğu ve Batı Türkolojisi İçin Uzlaşma Zemini

Kongre, dünya Türkoloji çevreleri için nadir bir "uzlaşma zemini" işlevi görmüştür. O güne kadar birbirinden kopuk ilerleyen Batı (Avrupa) Türkolojisi ile Doğu (Sovyet/Rus ve Türk) Türkoloji çevreleri Bakü'de bir araya gelme fırsatı bulmuştur. Bu buluşma, farklı ekollerin birbirini tanıması ve bilimsel metodolojilerin tartışılması açısından bir ortam yaratmıştır.

Türkistan Halkları İçin Tarihî Dönüm Noktası

Kongre, Türkistan halklarının (Orta Asya Türk topluluklarının) geleceği açısından bir "dönüm noktası" olarak nitelendirilmektedir. Alınan kararlar, özellikle Latin alfabesine geçiş süreci, bu halkların kültürel kaderini ve Sovyet sistemi içindeki konumlarını doğrudan etkilemiştir. Kongre, Türkistan coğrafyasının modernleşme sürecindeki yönünü tayin eden kritik tarihî olaylardan biridir.

Kongre Sonrası Süreç ve Türkoloji Kurultayları Geleneği

İmla Konferansları (1927-1930)

Bakü Türkoloji Kongresi'nde, iki yıl sonra Semerkant'ta toplanılması kararı alınmış olmasına rağmen bu karar uygulanamamıştır. 1927'de Akmescit'te, 1928'de Semerkant'ta ve 1930'da Almatı'da gerçekleştirilen İmla Konferanslarında Kırım-Tatar, Özbek ve Kazak Türkçelerinin imla sorunları tartışılmıştır. 1926 yılında alınan kararlar doğrultusunda Latin alfabesine geçiş süreciyle alakalı konular görüşülmüştür.

Türk Dil Kurultayları (1932'den itibaren)

Sovyetlerde "Repressiya" olarak adlandırılan siyasi baskı nedeniyle duran çalışmalar, 1932'de Ankara'da gerçekleştirilen Türk Dil Kurultayı ile Türkiye'de devam ettirilmiştir.

Türkmenoloji Kongresi (1936)

1926 Bakü Kurultayı ile başlayan ortak alfabe ve kültür birliği süreci, 1936 Aşkabat Türkmenoloji Kongresi ile kesin bir kırılmaya uğramış ve o güne dek izlenen politikalar bütünüyle tersine çevrilmiştir. Bakü'de toplanan Türk aydınlarının benimsediği Latin alfabesi kararına rağmen bu kongrede Sovyetler Birliği içindeki tüm Türk topluluklarının Kiril alfabesine geçmesine karar verilmiştir. Ayrıca yazım kuralları, Marksist-Leninist klasiklerin tercümesi ve bu eserlerin yaygınlaştırılması da diğer görüşülen konular arasındadır.^【10】 

Sovyet Türkoloji Kongreleri (1976-1988)

50 yıllık aradan sonra 1976'da Almatı'da, 1980'de Taşkent'te ve Sovyetler Birliği'nin dağılma sürecinde olduğu 1988'de Aşkabat'ta Sovyet Türkoloji kongreleri gerçekleştirilmiştir. Bu toplantılarda Sovyet dönemi Türkoloji araştırmaları konu edilmiştir.

Kongre Sonrası Gelişmeler ve Siyasi Yansımalar

Türkiye'de Harf İnkılabı

Bakü'de alınan Latin alfabesine geçiş kararı, Türkiye Cumhuriyeti'ndeki alfabe tartışmalarını ve reform sürecini doğrudan etkilemiştir. Azerbaycan ve diğer Türk topluluklarının Latin harflerini benimsemesi, Türkiye'deki Türkçü aydınların ve Türk Ocağı gibi kuruluşların Harf İnkılabı'na destek vermelerini kolaylaştırmıştır.^【11】 

Türkiye ve Sovyetler Birliği'nin İlişkisine Etkisi

Kongre, Sovyetler Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti arasında görünürde bir iş birliği, arka planda ise "gizli bir rekabet" sahası olmuştur. Sovyet yönetimi, kendi sınırları içindeki Türk halkları üzerindeki nüfuzunu pekiştirmek ve onları Türkiye'nin kültürel çekim alanından ziyade "Sovyet Türkolojisi" şemsiyesi altında tutmak istemiştir. Türkiye ise yeni kurulan cumhuriyetin kültürel temellerini güçlendirmek ve dış Türklerle manevi bağları korumak amacıyla kongrede varlık göstermiştir. Bu durum, kongreyi salt bilimsel bir toplantı olmaktan çıkarıp iki devletin stratejik hamlelerini sergilediği bir alana dönüştürmüştür.^【12】 

Bakü Kongresi sonucunda, Türkiye ile Rusya arasında 1920'lerden itibaren sürdürülen Türkoloji iş birliğinin sona erme süreci başlamıştır. Rusya, bu kongrede Latin alfabesine geçme taraftarı Türk aydınlarını ve Türkologları tasfiye etmiş ve tutuklamaya başlamıştır. 1928 yılında Türkiye'nin Latin alfabesine geçmesinden sonra ise 1930'lara gelindiğinde Sovyetler altındaki Türk topluluklarının Latin alfabesine geçmesi kararı tamamıyla terk edilmiştir.^【13】 

Baskı ve Tasfiye Dönemi (Repressiya)

Kongre, bilimsel bir etkinlik olarak başlasa da sonuçları itibarıyla katılımcıları için büyük bir trajediye dönüşmüştür. 1930'lu yılların ortalarından itibaren Stalin yönetimindeki Sovyet rejimi, başlangıçta desteklediği bu kültürel yakınlaşmayı daha sonra bir tehdit olarak görmüştür. 1930'lu yılların sonuna doğru Repressiya (Baskı ve Kıyım) dönemi başlamıştır.

Kongreye katılan Bekir Çobanzade, Ahmet Baytursun, Kasım Tınıstanov, Selman Mümtaz ve Hanefi Zeynallı gibi pek çok aydın 1937-1938 yıllarında "Pantürkist", "casus" ve "halk düşmanı" ilan edilerek idam edilmiş veya sürgüne gönderilmiştir. Eserleri yasaklanmış ve çalışmaları yok edilmeye çalışılmıştır. Bu aydınların ölümlerinde savundukları bilimsel görüşlerden ziyade, sadece kongreye katılmış olmaları bile suç unsuru sayılmıştır. Bu dönemde baskı o kadar ilerlemiştir ki esasında Türk soylu olmayan Aleksandr Samoyloviç ve Rudolfoviç Zilfeld gibi bilim insanları dahi “Pantürkist” oldukları gerekçesiyle idam edilmişlerdir. 

Kongre ile başlayan sürecin sonunda Pantürkizm iddiası, Türk aydınlarına yönelik siyasi baskı ve tasfiyelerin temel gerekçesi hâline gelmiştir. Türk dili, tarihi ve folkloru üzerine yapılan akademik çalışmalar rejim karşıtlığıyla eş değer tutulmuştur. Bu dönemde sadece araştırmacılar değil; Dede Korkut, Manas ve Alpamış gibi tarihî destanlar ve bu eserlerdeki karakterler dahi ideolojik yargılamaların hedefi olmuştur. Söz konusu eserleri inceleyen veya yayımlayan aydınlar, “sistem karşıtı” ve “halk düşmanı” ilan edilerek hapis, sürgün veya idam cezalarına çarptırılmıştır.^【14】 

Bakü Türkoloji Kongresi'nin Günümüze Etkisi

Bakü Türkoloji Kongresi'nde alınan ancak siyasi baskılar ve "Repressiya" süreciyle kesintiye uğrayan "Latin temelli ortak alfabe" kararı, yaklaşık bir asır sonra yeniden hayat bulmuştur. Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu'nun çalışmaları sonucunda, Türk dillerindeki farklı fonemleri temsil eden 34 harfli Ortak Türk Alfabesi üzerinde uzlaşılması, 1926’da ekilen tohumların günümüzdeki en somut örneğidir.^【15】 

Azerbaycan'ın Gebele kentinde düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı 12. Zirvesi, 1926 Bakü Türkoloji Kongresi'nde temelleri atılan ancak tarihî kırılmalarla yarım kalan "ortak yazı dili ve alfabe" idealinin, bir asır sonra en somut ve kurumsal adımlarla hayata geçirildiği tarihî bir dönemeç niteliğindedir.^【16】  Alınan kararlar doğrultusunda 1926'da savunulan bu ideal, Kazak edebiyatının zirvesi Abay Kunanbay'ın Kara Sözler'i ile Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'un Beyaz Gemi adlı eserlerinin ortak alfabe ile deneysel olarak yayımlanması ile hayata geçmiştir. Bu yayınlar, Türk halklarının birbirlerinin klasiklerini "çeviriye ihtiyaç duymadan" okuyabilmesi hedefine yönelik ilk somut adımlardır.^【17】 

1926 Bakü Türkoloji Kurultayı, Türk dilli halklar arasında alfabe ve terminoloji birliğini hedefleyen ve Latin esaslı alfabenin kabulüyle sonuçlanan ilk kapsamlı bilimsel organizasyondur. Kurultayda Bekir Çobanzade ve diğer delegelerin oluşturduğu teorik altyapı, 1930'larda Sovyet yönetiminin değişen politikaları ve aydın tasfiyeleri (Repressiya) sonucu kesintiye uğramış; Latin alfabesi uygulaması yerini Kiril alfabesine ve farklılaşma politikalarına bırakmıştır. Günümüzde Türk Akademisi ve ilgili kurumlarca yürütülen 34 harfli Ortak Türk Alfabesi projesi, teknik ve tarihî temelini büyük ölçüde bu kurultayın kararlarından ve metodolojisinden almaktadır.

Kongrenin 100. Yıl Dönümü

1926 yılında Bakü’de gerçekleştirilen ve Türk dünyasının bilimsel, kültürel ve dilsel bütünlüğü açısından tarihî bir dönüm noktası olan I. Bakü Türkoloji Kongresi’nin yüzüncü yılı dolayısıyla düzenlenecek Türkoloji Kongresi 2026, Türk dünyası akademileri arasında kalıcı bir bilimsel iş birliği zemini oluşturmayı hedeflemektedir.

Azerbaycan Millî Bilimler Akademisi’nin 80. yıl etkinlikleri kapsamında gerçekleştirilen UNASTW 8. Genel Kurulu vesilesiyle bir araya gelen TÜBA ve AMEA arasında kongrenin hayata geçirilmesine yönelik Mutabakat Zaptı imzalanmış; TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker, bu ortaklığın Türk dünyasının bilimsel ve kültürel dayanışmasını güçlendiren çok değerli bir iş birliği olduğunu vurgulamıştır. Nitekim bu tarihî sürekliliğin somut bir örneği olarak, Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Osman Mert, 30 Eylül 2025 tarihinde TDK ve AMEA iş birliğiyle, 1926’daki kongrenin yapıldığı salonda düzenlenen “Dünden Bugüne Birinci Türkoloji Kurultayı” programına katılmış; Prof. Dr. İsa Habibbeyli’nin açış konuşmasıyla başlayan kurultayda ortak alfabe fikrinin yüz yıllık serencamı ve güncel karşılığı kapsamlı biçimde ele alınmıştır.

Prof. Dr. Mert’in “1926 Bakü Birinci Türkoloji Kurultayı’ndan Günümüze Türk Dünyasında Ortak Alfabe Meselesi” başlıklı değerlendirmesi, 2024’te Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde 34 harften oluşan “Ortak Türk Alfabesi” üzerinde sağlanan uzlaşıyı, 99 yıllık idealin hayata geçirilmesine yaklaşılmış olduğunun işareti olarak yorumlarken; kongreye katılan 131 delegeden 80’den fazlasının 1937-38 yıllarında Stalin yönetimince kurşuna dizildiğini hatırlatarak bu kıymetli isimleri rahmet ve minnetle yâd etmiştir.

Türkoloji Kongresi 2026 ise Türkoloji’nin geçmişini, bugününü ve geleceğini bilimsel zeminde yeniden değerlendirmeyi; I. Bakü Türkoloji Kongresi’nin mirasını çağdaş bilim anlayışıyla birleştirerek ortak projeler, yayınlar ve genç araştırmacı değişim programlarını teşvik etmeyi; ayrıca ortak alfabe meselesinin dijital ekosistem, yapay zekâ ve terminoloji birliği gibi yeni boyutlarını gündeme almayı amaçlayan kapsamlı bir programla, TÜBA ve AMEA tarafından planlanacaktır.