2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü

2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü, Karolinska Enstitüsü bünyesindeki Nobel Kurulu tarafından “ışıkla kontrol edilen iyon kanallarına ve optogenetiğe ilişkin keşifleri nedeniyle” ABD'li bilim insanı Karl Deisseroth ile Alman bilim insanları Peter Hegemann ve Georg Nagel'e ortaklaşa verilen Nobel ödülüdür.^【1】 Kamuoyunda 2026 Nobel Tıp Ödülü olarak da anılan ödül, 5 Ekim 2026 tarihinde İsveç'in başkenti Stockholm'deki Karolinska Enstitüsünde düzenlenen basın toplantısında açıklanmıştır.^【2】 Ödüle konu olan optogenetik, sinir sinyallerinin ışık aracılığıyla kontrol edilmesine dayanan ve canlı beyinde sinir hücrelerinin anıları, duyguları ve davranışları nasıl şekillendirdiğini göstermeyi mümkün kılan bir yöntemdir. 12 milyon İsveç kronu tutarındaki ödül, üç bilim insanı arasında eşit olarak paylaştırılacaktır.^【3】

^{İsveç'te bulunan Karolinska Enstitüsünde düzenlenen basın toplantısında, 2026 Nobel Tıp Ödülü'nün sahipleri açıklanıyor, 5 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nün sahipleri, 5 Ekim 2026 Pazartesi günü Stockholm'deki Karolinska Enstitüsünün Nobel Forum binasında düzenlenen basın toplantısında açıklanmıştır. Tıp ödülünün açıklanmasıyla birlikte yıllık Nobel Haftası başlamıştır. Fizyoloji veya tıp ödülü, yıllık Nobel duyurularını geleneksel olarak açan ödüldür.

Nobel Kurulu, ödülü Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel'e ortaklaşa vermiştir. Ödülde her bir bilim insanının payı üçte bir (1/3) olarak belirlenmiştir. Ödül gerekçesi, Nobel Kurulu tarafından “ışıkla kontrol edilen iyon kanallarına ve optogenetiğe ilişkin keşifleri nedeniyle” şeklinde açıklanmıştır.^【4】 Nobel Kurulunun açıklamasında ödül sahiplerinin ayrıca “sinir hücreleri için moleküler bir anahtarın keşfi nedeniyle” onurlandırıldığı ifade edilmiştir.^【5】

Nobel Kurulunun ödüle ilişkin basın bülteninde, Peter Hegemann ve Georg Nagel'in tek hücreli bir algde dikkat çekici bir protein olan kanalrodopsini (channelrhodopsin) keşfettiği, Karl Deisseroth'un ise bu proteini sinir hücreleri için ışıkla kontrol edilen bir anahtara dönüştürdüğü belirtilmiştir. Bültende ödül sahiplerinin sinirbilimde yeni bir dönemin temelini attığı ifade edilmiştir.^【6】

Nobel Kurulunun tıp komitesi sekreteri Thomas Perlmann, ödülün açıklandığı 5 Ekim Pazartesi günü üç ödül sahibinin tamamına ulaştığını bildirmiştir.

Nobel Kurulunun basın bülteninde, beynin duyguları, davranışları ve bedensel işlevleri nasıl yönettiğinin uzun süredir bir gizem olduğu belirtilmiştir. Bültende, 20. yüzyılda araştırmacıların beynin hangi bölgelerinin hangi işlevleri etkilediğini araştırmaya başladığı ancak kullanılan yöntemler nedeniyle nedensel ilişkileri kanıtlayamadıkları ifade edilmiştir. Ayrıca bu dönemde geliştirilen beyin imgesinin soru işaretleri ve bilinmeyenlerle dolu bir kroki haritasına benzediği ve bu durumun artık değişmekte olduğu kaydedilmiştir.

Basın bülteninde optogenetiğin hızla küresel bir etki kazandığı belirtilmiştir. Araştırmacıların optogenetik sayesinde nörolojik ve psikiyatrik bozukluklarla ilgili belirli anıları, duyguları ve davranışları yöneten sinir devrelerini ortaya çıkarabildiği; klinik tıpta ise yöntemin görme bozukluğu olan kişilerde görmeyi yeniden sağlama girişimlerinde kullanıldığı ifade edilmiştir.^【7】

Ödüle konu olan çalışmalar, Peter Hegemann'ın tek hücreli bir alg olan Chlamydomonas'ın bir ışık kaynağına doğru nasıl yüzebildiğine ilişkin merakıyla başlamıştır. Hegemann, 1990'lı yılların başında Chlamydomonas adlı algin ışığa yarım milisaniyede nasıl tepki verdiğini araştırmaya başlamıştır.

^{İsveç'te bulunan Karolinska Enstitüsünde düzenlenen basın toplantısında, 2026 Nobel Tıp Ödülü'nün sahipleri açıklanıyor, 5 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

Hegemann, tek bir proteinin hem ışığı yakaladığı hem de bir iyon kanalı işlevi gördüğü hipotezini geliştirmiş ve bu hipotezi test etmesi için Georg Nagel ile iletişime geçmiştir. Nagel, Hegemann'dan gelen ilk telefon görüşmesine ilişkin olarak şunları söylemiştir: “Bu, yeni ve heyecan verici bir şey yapmak için iyi bir fırsattı.” Bu görüşmenin ardından Nagel, Chlamydomonas genlerini kurbağa yumurtalarına enjekte etmiş ve ışığa duyarlı bir iyon kanalı olan kanalrodopsin-2'yi (channelrhodopsin-2) keşfetmiştir.^【8】

Hegemann ve Nagel, 2000'li yılların başında hücre yüzeyinde bulunan ve benzersiz özelliklere sahip bir alg proteini olan kanalrodopsini keşfetmiştir. Bu protein mavi ışıkla aydınlatıldığında protein boyunca bir kanal açılmaktadır. Ardından yüklü iyonlar hücreye akmakta ve bir elektriksel uyarı oluşmaktadır. Araştırmacılar, proteinin hangi hücreye yerleştirilirse yerleştirilsin o hücrenin ışığa duyarlı hâle geldiğini tespit etmiştir.^【9】 Kanalrodopsin, alışılmadık biçimde hem ışığa duyarlı olan hem de elektriksel uyarı üreten bir proteindir.^【10】

Nagel ve Hegemann, 2003 yılında proteinin insan hücrelerine yerleştirilerek ışık yoluyla elektriksel uyarı üretilebileceğini gösteren bulgularını yayımlamıştır. Ödüle konu olan keşifler, Hegemann açısından Almanya'nın Martinsried kentindeki Max Planck Biyokimya Enstitüsünde, Nagel açısından ise Almanya'nın Frankfurt kentindeki Max Planck Biyofizik Enstitüsünde gerçekleştirilmiştir.^【11】

Karl Deisseroth, kanalrodopsin genini sıçanlardan alınan sinir hücrelerine yerleştirmiştir. Deisseroth, bu hücreleri mavi ışıkla aydınlatarak bir sinir sinyali tetiklemeyi başarmış ve bu buluşu 2005 yılında yayımlamıştır. Deisseroth, iki yıl sonra, 2007 yılında, sinir hücreleri için geliştirdiği bu ışıkla kontrol edilen anahtarı canlı farelerin beyninde çalışır hale getirmiştir. Yöntem, 2006 yılında optogenetik olarak adlandırılmıştır.^【12】

Deisseroth, beyin hücrelerinin birbiriyle iletişim kurmak için elektriksel sinyaller kullandığını, ancak bu hücrelerin normalde ışığa tepki vermediğini belirtmiştir. Deisseroth, “doğadan bir numara” olarak nitelendirdiği yöntemle söz konusu mikrobiyal proteini kontrol eden geni canlı farelerin beynindeki belirli hücrelere yerleştirmiştir. Bu hücrelere önce ince lifler aracılığıyla, günümüzde ise girişimsel olmayan yöntemlerle ışık gönderilerek hayvanlar çeşitli görevleri yerine getirirken nöronlar açılıp kapatılabilmektedir.^【13】

^{İsveç'te bulunan Karolinska Enstitüsünde düzenlenen basın toplantısında, 2026 Nobel Tıp Ödülü'nün sahipleri açıklanıyor, 5 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

Deisseroth, optogenetiği kullanarak motor korteksteki belirli sinir hücrelerini etkinleştirmiş ve fare bıyıklarının hareketlerini kontrol etmiştir. Deisseroth'un bu çalışması 2007 yılı civarında gerçekleştirilmiştir. Deisseroth ayrıca ışık kullanarak uyuyan fareleri uyandırmış ve belirli sinir hücrelerinin uyanıklığı kontrol ettiğini doğrulamıştır.^【14】

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH), 2000'li yılların başında Deisseroth'a optogenetiğe ilişkin çalışmaları için büyük bir finansman sağlamıştır. O dönemde NIH'de görev yapan ve günümüzde Pittsburgh Üniversitesinde bulunan Jeremy Berg, söz konusu finansmanın “optogenetiğe ilişkin, sonradan gerçekleşme biçimiyle neredeyse birebir örtüşen bu vizyona” verildiğini ifade etmiştir.^【15】

2007 yılında Frankfurt'taki Max Planck Enstitüsünde görev yapan bir bilim insanı, araştırmacıların Noel süslemelerinden çıkarılan optik lifleri mikroskoplara bantla yapıştırdığını aktarmıştır. O dönemde nörokimyager olarak çalışan Dima Kuzmin, bu döneme ilişkin olarak şunları söylemiştir: “Nasıl çalıştığını gerçekten bilmiyorduk, gerçekten hiçbir aracımız yoktu. Ve bu son derece heyecan vericiydi.”

Optogenetik, canlı hücrelerin aktivitelerini ışık kullanarak kontrol etmeyi sağlayan bir biyoteknoloji ve sinirbilim yöntemidir.^【16】 Yöntem, canlı beyinlerde nöronları açıp kapatmak amacıyla ışığı genlerle birleştirmektedir. Optogenetik, sinir sinyallerinin ışıkla kontrol edilmesini içermekte ve araştırmacıların belirli hücre türlerinin öğrenme, korku, bağımlılık ve hareket gibi davranışlara nasıl katkıda bulunduğunu anlamasına yardımcı olmaktadır.

Optogenetik, ağırlıklı olarak belirli nöronların ve sinir devrelerinin nasıl çalıştığını öğrenmeye yönelik bir araştırma aracı olarak kullanılmaktadır. Beyin hücreleri milisaniyeler içinde iletişim kurmakta olup optogenetik, bilim insanlarına bu hücreleri laboratuvarda ilk kez aynı hızda kontrol etme imkanı sunmuştur. Georgetown Üniversitesi Farmakoloji ve Fizyoloji Bölümü Başkanı Patrick Forcelli, bu durumun alanın sabit beyin aktivitesi haritalarından işlevsel bağlantı diyagramları oluşturmaya geçmesine yardımcı olduğunu ve sinirsel karmaşıklığı araştırmaya yönelik ek tekniklerin geliştirilmesine öncülük ettiğini belirtmiştir.^【17】

Optogenetik yöntemi sayesinde araştırmacılar, “nörolojik ve psikiyatrik bozukluklarla ilgili belirli anıları, duyguları ve davranışları” yöneten sinir devrelerini tespit edebilmekte, hatta kontrol edebilmektedir. Yöntem, araştırmacıların beyindeki hangi sinir hücrelerinin farklı işlevleri kontrol ettiğini anlamasını mümkün kılmıştır. Nobel Komitesinin açıklamasında, bilim insanlarının optogenetiğin geliştirilmesinden bu yana ağrı, sosyal davranışlar, susuzluk, besin tüketimi, ödül ve dikkat işlevlerini yöneten sinir devrelerini tanımladığı belirtilmiştir.^【18】

Ödül sahiplerinin araştırmaları, beyin bozukluklarına ilişkin bilgiler sağlamaktadır. Şizofreni, Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, epilepsi ve bağımlılık gibi dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen ve tedavi seçenekleri sınırlı olan rahatsızlıkları anlamak amacıyla hayvan modelleri kullanılmaktadır. Optogenetiğin yeni tıbbi tedavilere ve depresyon, anksiyete, şizofreni, Alzheimer hastalığı ve Parkinson hastalığı gibi psikiyatrik ve nörolojik bozuklukların daha derinlemesine anlaşılmasına katkı sağlaması amaçlanmaktadır.

Optogenetik alanındaki araştırmacılar, gözdeki çubuk ve koni hücrelerini tahrip eden bir hastalık olan retinitis pigmentosa nedeniyle görme yetisini kaybetmiş kişilerde görmeyi yeniden sağlamaya çalışmaktadır. Bu çalışmalarda retinaya ışığa duyarlı bir protein yerleştirilmektedir. Bazı şirketler, kalıtsal bir körlük türü olan retinitis pigmentosayı, hastanın retinasına ışıkla etkinleşen bir protein yerleştirip kişiye ışık yayan özel gözlükler takarak tedavi etmeye yönelik çalışmalar yürütmektedir.

Optogenetiğe dayalı tedaviler arasında en ileri aşamada olanlar, Deisseroth'un kurucu ortakları arasında yer aldığı ABD merkezli biyoteknoloji şirketi MapLight tarafından geliştirilen otizm spektrum bozukluğu tedavisi ile yine ABD merkezli Nanoscope şirketinin retinitis pigmentosaya yönelik görme restorasyonu ilacıdır. Her iki tedavi de henüz hastalara ulaşma aşamasında değildir.^【19】

Karl Deisseroth, 1971 yılında ABD'de doğmuştur. Deisseroth, Stanford Üniversitesinden 1998 yılında doktora (Ph.D.), 2000 yılında tıp doktoru (MD) derecesi almıştır. Deisseroth, Howard Hughes Tıp Enstitüsü (Howard Hughes Medical Institute) ve Stanford Üniversitesinde D.H. Chen Profesörü ile Biyomühendislik ve Psikiyatri ve Davranış Bilimleri Profesörü olarak görev yapmaktadır. Deisseroth, Howard Hughes Tıp Enstitüsünde araştırmacı olarak bulunmaktadır. Ödülün açıklandığı tarihte 54 yaşında olan Deisseroth, ödül sahipleri arasında ABD'de yaşayan tek bilim insanıdır.

Hekim-bilim insanı olan Deisseroth, araştırmalarının yanı sıra psikiyatrist olarak çalışmaya devam etmektedir. Deisseroth, beyin cerrahı olmak üzere eğitim aldığı dönemde bir psikiyatri kliniğinde yardımcı olamadığı hastalarla karşılaşmıştır. Tedavi edecek araçlarının bulunmadığı acılara tanıklık etmesi, Deisseroth'u beynin farklı insanlarda neden bu kadar farklı çalıştığı sorusunu sormaya yöneltmiştir.^【20】 Psikiyatri kliniğinde tanık olduğu acılar, Deisseroth'u beyni yalnızca klinik uygulama yoluyla değil, araştırma yoluyla da daha derinlemesine anlamaya yöneltmiştir. Deisseroth, Stanford Üniversitesinde İnsan Sinir Devreleri (Human Neural Circuitry) programını oluşturmuştur. Deisseroth, ABD merkezli biyoteknoloji şirketi MapLight'ın kurucu ortaklarından biridir.

Peter Hegemann, 1954 yılında Almanya'da doğmuştur. Hegemann, Berlin Humboldt Üniversitesinde Hertie Kıdemli Sinirbilim Profesörü olarak görev yapmaktadır. Hegemann, biyokimya ve biyofizik alanındaki çalışmalarıyla tanınmaktadır. Ödülün açıklandığı tarihte 71 yaşındadır.

Nobel Kurulunun basın bülteninde Hegemann'ın doktorasını 1984 yılında Almanya'nın Martinsried kentindeki Max Planck Biyokimya Enstitüsünde tamamladığı belirtilmiştir.^【21】

Hegemann, erken yaşlardan itibaren keşfe ilgi duymuş ve bilimsel araştırmayı bilinmeyen alanların haritasını çıkarmak olarak görmüştür. 19 Mart 2013 tarihinde Berlin'de Gottfried Wilhelm Leibniz Ödülü'ne layık görülmüştür.^【22】

Georg Nagel, 1953 yılında Almanya'da doğmuştur. Nagel, Konstanz Üniversitesinde biyoloji eğitimi almıştır. Doktorasını 1988 yılında Frankfurt Üniversitesinde tamamlamıştır. Hegemann ile Almanya'da biyofizik üzerine araştırmalar yapan bir enstitüde tanışan Nagel, doktorasının ardından ABD'deki Yale ve Rockefeller üniversitelerinde çalışmıştır.

Nagel, Würzburg Üniversitesi Moleküler Bitki Fizyolojisi ve Biyofizik Bölümünde (Botanik I) Moleküler Bitki Fizyolojisi Profesörü olarak görev yapmaktadır. Ödülün açıklandığı tarihte 73 yaşındadır.

Nagel, bilim alanındaki çalışmalarından önce öğretmen olarak çalışmış, bir kafe açmış ve hobi olarak yamaç paraşütü yapmıştır. Mayıs 2024'te Würzburg Üniversitesinin 2024 Röntgen Madalyası (Bilim Ödülü)'na layık görülmüştür.^【23】

2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nün para ödülü 12 milyon İsveç kronudur ve bu tutar üç ödül sahibi arasında eşit olarak paylaştırılacaktır. Söz konusu tutar yaklaşık 1,2 milyon ABD dolarına karşılık gelmektedir. Bu yılki para ödülü, ödülün tek bir kişiye, küçük bir ödül sahipleri grubuna veya bir kuruluşa verilmesinden bağımsız olarak 12 milyon İsveç kronu olarak belirlenmiştir.

Nobel ödülleri, sahiplerine Alfred Nobel'in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık'ta düzenlenen törenlerle teslim edilmektedir. Törenlere İsveç ve Norveç kraliyet aileleri katılmakta ve ödül sahipleri onuruna organizasyonlar düzenlenmektedir.

5 Ekim Pazartesi günü açıklanan tıp ödülünün ardından fizik ödülünün 6 Ekim Salı, kimya ödülünün 7 Ekim Çarşamba ve edebiyat ödülünün 8 Ekim Perşembe günü açıklanacağı duyurulmuştur. Cuma günü açıklanacak olan Nobel Barış Ödülü, Oslo'da verilen tek Nobel ödülüdür. Alfred Nobel Anısına İktisat Bilimleri Ödülü'nün ise 12 Ekim'de açıklanacağı duyurulmuştur.

Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü veren kurum, Karolinska Enstitüsü bünyesinde 1977 yılında kurulan Nobel Kurulu (The Nobel Assembly)'dur. Nobel Tıp Ödülü 2026 yılına kadar 117 kişiye verilmiştir ve ödülü henüz kimse ikinci kez almamıştır. Tıp ödülü verilen en genç kişi 31, en yaşlı kişi ise 87 yaşındadır.^【24】

İsveçli Alfred Nobel'in vasiyeti üzerine, ölümünden sonra 29 Haziran 1900'de Nobel Vakfı kurulmuştur. Nobel Vakfının insanlığa hizmette bulunanlara verdiği ödüller, dünyada en saygın ödüller olarak kabul edilmektedir. Nobel ödülleri; İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, İsveç Akademisi, Karolinska Enstitüsü ve Norveç Nobel Komitesi tarafından fizik, kimya, edebiyat, barış ve tıp olmak üzere beş dalda en başarılı kabul edilen kişilere veya kuruluşlara verilmektedir.

Bunlara ek olarak Nobel Ekonomi Ödülü, İsveç Merkez Bankasının 1968'de Alfred Nobel'in anısına ekonomi dalında da ödül verilmesini kararlaştırmasıyla ilk kez 1969'da verilmiştir.

Ödüllerin 1901'deki başlangıcından bu yana verilmediği yıllar olmuştur. Ödüller toplamda 49 kez verilmemiş olup bu durumların çoğu Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında gerçekleşmiştir. Ödül törenleri, Kovid-19 salgını nedeniyle 2020 ve 2021 yıllarında da yapılamamıştır.^【25】