Acıpayam (İlçe)

Acıpayam, Türkiye’nin Ege Bölgesi ile Akdeniz Bölgesi arasında bir geçiş noktasında yer alan, Denizli iline bağlı bir ilçedir. 1628 km² yüzölçümüyle ilin en büyük ilçesidir. Rakımı 885 metre olan ilçe, güneybatı Anadolu’da, Ege’nin güneydoğusu ile Akdeniz’in kuzeybatısında konumlanır. Doğusunda Burdur’a bağlı Çavdır, Yeşilova ve Gölhisar; batısında Tavas ve Beyağaç; kuzeyinde Serinhisar ve Çardak; güneyinde ise Köyceğiz ve Çameli ilçeleri yer alır. Büyükşehir Yasası kapsamında merkez ilçe ile birlikte daha önce belde statüsünde olan 14 belediye ve 38 köy mahalle statüsü kazanarak toplam 56 yerleşim birimiyle ilçe teşkilatı oluşmuştur.

Acıpayam (Acıpayam Belediyesi)

Adının Kökeni

Acıpayam’ın bilinen en eski adı Hamit Ovası’dır. Tarihsel süreçte Isparta Sancağı’na bağlandığında adı Garbikaraağaç, Germiyanoğulları döneminde ise Asikaraağaç olarak geçmiştir. Bugünkü "Acıpayam" adının kaynağı kesin olarak bilinmemekle birlikte, bölgede bol miktarda bulunan ve halk arasında “payam” olarak adlandırılan acı badem ağaçlarından türediği düşünülmektedir.

Tarihçe

Acıpayam’ın yerleşim tarihi M.Ö. 2000’li yıllara kadar uzanır. Hititler, bölgeye M.Ö. 1500 civarında hâkim olmuş; ardından sırasıyla İyonlar (M.Ö. 1200), Lidyalılar (M.Ö. 800), Persler (M.Ö. 456), Makedonlar (M.Ö. 440) bölgeyi egemenlikleri altına almıştır. Roma İmparatorluğu bölgeyi M.Ö. 133’te ele geçirmiş, M.S. 395’te Doğu Roma’ya (Bizans) devredilmiştir.

Türk egemenliği bölgeye 1195 yılından itibaren ulaşmıştır. İlk fetihlerin Afşin Bey tarafından gerçekleştirildiği bilinmektedir. 11. yüzyıl sonlarında Selçuklu orduları, özellikle Mehmet Gazi ve Server Gazi’nin öncülüğünde Denizli ve çevresine yapılan ikinci fetih hareketleri kapsamında, Yeşilyuva (antik adıyla Diokaiseria) çevresinde Bizans ordusuyla büyük çatışmalar yaşanmış ve bu bölge Türklerin eline geçmiştir. Bu savaşta şehit olan Semerkandi Baba ve Beyazıd Han için bölgede türbeler yapılmıştır.

Selçuklu döneminde Gölhisar’a bağlı olan Acıpayam, Hamitoğulları ve daha sonra Germiyanoğulları beyliklerine bağlanmıştır. Germiyanoğulları döneminde yaşanan huzursuzluklar, yerel halk olan Avşarlar ile beylik askerleri arasında sık çatışmalara neden olmuştur. 14. yüzyılda Osmanlı yönetimine giren ilçe, önce Isparta, sonra Burdur ve nihayetinde 1871’de Denizli Sancağı'na bağlı bir ilçe teşkilatı haline gelmiştir.

Beylikler ve Osmanlı Dönemi

Bölge, Beylikler döneminde Hamitoğulları egemenliğinde sakin bir yaşam sürmüş, daha sonra Germiyanoğulları'nın bölgeye gelişiyle çatışmalar yaşanmıştır. Avşar Boyu’na mensup Karaağaç Baba’nın liderliğinde yerel direniş oluşmuş, bu süreçte Karaağaç Baba çevresindeki köylerin oluşumunda ve bölgenin Türkleşmesinde önemli rol oynamıştır. Osmanlı döneminde ise Acıpayam "Asikaraağaç" adıyla anılmış ve bir süre Burdur Sancağı’na bağlanmıştır. 1871 yılında ilçe teşkilatı kurulmuştur.

Coğrafi ve İklim Özellikleri

Acıpayam, Ege ile Akdeniz Bölgeleri arasında bir geçiş iklimi kuşağında yer alır. Kuzeyinde Göller Yöresi etkisiyle karasal iklim özellikleri görülürken, güneyde Gireniz Vadisi boyunca Akdeniz iklimi belirgindir. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar genelde soğuk ve yağışlı geçmektedir.

Tarım

Acıpayam Ovası, verimli kumlu topraklara sahip olmasına rağmen sulama altyapısı yetersizdir. Yer altı su kaynakları sondaj yöntemiyle kullanılmaktadır. Yüksek sıcaklık isteyen muz, incir, pamuk gibi ürünler dışında pek çok tarım ürünü yetiştirilebilmektedir. Özellikle kavunuyla tanınan ilçede karpuz, domates, biber, lahana, elma, ıspanak gibi ürünler de yetiştirilmektedir.

Doğal ve Tarihi Yapılar

Doğal Yapılar

• Keloğlan Mağarası: Dodurgalar Kasabası yakınlarında, Malı Dağı’nın doğu yamacında yer alan ve yaklaşık 145 metre uzunluğunda fosil bir mağaradır. Jura-Kretase kireçtaşları içinde gelişmiş olan bu mağara, damlataş oluşumları ile dikkat çeker. Girişinden itibaren yükselen tavanı ve nemli havasıyla dikkat çeken mağara, yatay uzanımı ile kolay erişilebilir konumdadır. 1998’de ölçülen iç sıcaklık ortalama 15–17 °C arasındadır.
• Aslanini: Dodurgalar’a 2 km mesafede, dağ yolunun üst yamacında yer alan bu mağaraya yaklaşık 65 cm çapında bir delikten girilir. Girişi sarp ve kayalık olan mağara doğal zorluklar içermektedir.
• Kapuz Deresi Mağarası: Gölcük sınırlarında, Göldağı üzerindeki Kapuz Deresi Vadisi'nde yer alır. Antik dönemde kullanıldığı anlaşılan mağaraya günümüzde yalnızca dağcılık teknikleriyle ulaşılabilir. Roma ve Bizans dönemlerinden izler taşıyan bu mağara, arkeolojik değer taşır.

Keloğlan Mağarası (Acıpayam Belediyesi)

Tarihi Kişilikler ve Türbeler

• Karaağaç Baba Türbesi: Kumavşarı Kasabası’nda yer alan türbe, Avşar oymağının önemli bir figürü olan ve bölgenin Türkleşmesinde rol oynayan Karaağaç Baba’ya aittir. Türbe sade bir yapıya sahip olup, zamanla yıkılmış, ardından yeniden inşa edilmiştir. Hicri 728 (M. 1327) yılında vefat ettiği belirtilmektedir.
• Süleyman Sarızeybek Türbesi: Karahöyükavşarı köyü yakınındaki eski mezarlık içinde yer alan türbe, Germiyanoğulları'na karşı harekâtlar düzenleyen ve ileri karakol görevleri üstlenen bir uç beyine aittir. Türbe oldukça sade ve bakımsız durumdadır.
• Beyazıd Han Türbesi: Yeşilyuva Kasabası’nda yer alan türbe, Elmadağı çevresinde Bizans’a karşı yürütülen savaşlarda şehit düşen Beyazıd Han adına yapılmıştır. Türbe, H. 1105 / M. 1693 yılında halktan Hacı Osman Zade Halil tarafından onarılmıştır. Mimari özelliği yok denecek kadar az olan türbe bugün bakımsız durumdadır.