Adnan Menderes (1899–1961), Türkiye Cumhuriyeti’nin çok partili siyasal hayatında etkili olmuş, 1950–1960 yılları arasında başbakanlık görevini yürütmüş Türk siyasetçi, hukukçu ve çiftçidir. Aydın’da dünyaya gelen Menderes, çocukluk ve gençlik yıllarının ardından Birinci Dünya Savaşı ile Millî Mücadele dönemlerinde askerlik hizmetinde bulunmuş, daha sonra ailesinden kalan Çakırbeyli Çiftliği’nde tarımsal faaliyetlerle ilgilenmiştir. 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası ile aktif siyasete giren Menderes, ardından Cumhuriyet Halk Fırkası’na katılmış ve 1931’de Aydın milletvekili seçilerek Türkiye Büyük Millet Meclisine girmiştir. 1945 yılında parti içi muhalefetin önde gelen isimleri arasında yer almış, çok partili siyasal düzene geçiş sürecinde etkin rol üstlenmiştir. Demokrat Parti’nin 14 Mayıs 1950 genel seçimlerini kazanmasının ardından 22 Mayıs 1950’de başbakanlığa getirilen Menderes, on yıl boyunca Türkiye’nin iç ve dış politikasında belirleyici konumda bulunmuştur. 27 Mayıs 1960 darbesiyle iktidarı sona ermiş, Yassıada’da Yüksek Adalet Divanı tarafından yargılanarak idama mahkûm edilmiş ve cezası 17 Eylül 1961’de İmralı Adası’nda infaz edilmiştir.

Menderes'in ebeveynleri İbrahim Ethem Bey ile Tevhide Hanım 1895 yılında evlenmişlerdir. Bu evlilikten 1896 yılında ilk çocukları Hatice Melike, 1899 yılında ise ikinci çocukları Ali Adnan dünyaya gelmiştir.^【1】 Ali Adnan, 1899 yılının yaz aylarında Aydın’ın Sarayiçi Mahallesi’nde yer alan dayısı Hacı Ali Paşazade Sadık Bey’in konağında doğmuştur.^【2】 Resmi kayıtlar ile nüfus kütüklerinde doğum yılı Rumî 1315 ve Miladî 1899 olarak yer almaktadır. Kendisine doğumunda göbek adı olarak "Ali" ismi verilmiş, günlük yaşamında ise "Adnan" ismi kullanılmıştır. Babası İbrahim Ethem Bey, İzmirli Kâtipzadeler ailesine mensup olup hukuk eğitimi almış ve Aydın’da tahrirat kâtibi olarak görev yapmış bir devlet memurudur. Kâtipzadeler ailesinin İzmir’e yerleşimi 1762 yılında ayanlık veya mütesellimlik göreviyle kente gelen Elhac Mehmet Efendi’ye dayanmaktadır. İbrahim Ethem Bey’in babası İsmail Bey de memuriyet ve çiftlik sahipliği yapmıştır. Annesi Tevhide Hanım (bazı kayıtlarda Tevfika veya Nevhide olarak da geçer) ise Hacı Ali Paşazadeler ailesine mensuptur. Tevhide Hanım’ın babası Hacı Ali Paşa, Büyük Menderes ve Küçük Menderes havzalarında geniş tarım arazilerine sahip bir toprak beyidir. Hacı Ali Paşa’nın aile kökeni bazı aktarımlarda Kırım Tatarlarına ve Dobruca ile Eskişehir üzerinden Tire’ye göç eden aile bireylerine dayandırılmaktadır.

^{Adnan Menderes İnfografiği (}Anadolu Ajansı⁾

Tevhide Hanım, Ali Adnan’ın doğumundan kısa bir süre sonra verem hastalığına yakalanmıştır. Aile tedavi amacıyla İzmir’e taşınmış, ancak Tevhide Hanım hastalığı atlatamayarak yaşamını yitirmiştir. Eşinin vefatından sonra hastalığı ağırlaşan İbrahim Ethem Bey de tedavi görmek amacıyla gittiği İstanbul’da bir otel odasında verem nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Ailenin ilk çocuğu olan Hatice Melike de altı (bazı kayıtlarda on) yaşındayken İzmir’de Beyler Sokağı’ndaki evlerinde verem hastalığından vefat etmiştir. Küçük yaşta anne, baba ve ablasını kaybeden Ali Adnan, ailenin hayatta kalan tek çocuğu olarak yetim ve öksüz kalmıştır.^【3】

Aile üyelerinin vefatının ardından Ali Adnan’ın bakımını ve yetiştirilmesini babaannesi Fatma Fitnat Hanım üstlenmiştir. Kâtipzade Mehmet Efendi ile Safiye Hanım’ın kızı olan Fatma Fitnat Hanım, 1853 yılında İzmir’de doğmuştur. Anne ve babasını hatırlamayan Ali Adnan, ilkokul çağlarının sonuna kadar babaannesini öz annesi olarak bilmiştir. Babaannesi, ailenin diğer üyelerini kaybettiren verem hastalığından Ali Adnan’ı korumak amacıyla büyük bir ihtimam göstermiştir. İzmir Gureba Hastanesi doktorlarından Şehri Bey’in incelemesi sonrasında verem riski tespit edilmesi üzerine Fitnat Hanım, torununu Karşıyaka’da havadar ve bahçeli bir eve taşımıştır. Bünyesinin hassas olması sebebiyle çocukluk yıllarını sokakta oynamak yerine ev ortamında ve korunaklı bir şekilde geçirmiştir. Fatma Fitnat Hanım, torununun eğitiminin aksamaması için evde özel hocalar tutarak okuma yazma öğrenmesini sağlamıştır. Babaanne Fitnat Hanım, Ali Adnan’a dedesinden kalan Çakırbeyli Çiftliği’ni ve ata yadigârı toprakları asla terk etmemesi yönünde nasihatte bulunmuştur.^【4】

Askerlik görevi sırasında babaannesi Fatma Fitnat Hanım da İstanbul’a gelerek Şahin Paşa Oteli’ne yerleşmiş, ancak 26 Şubat 1918 tarihinde verem hastalığı nedeniyle burada vefat etmiştir. Babaannesinin vefatıyla Ali Adnan birinci derece aile yakınlarının tamamını kaybetmiştir.^【5】

Ali Adnan, ilk gençlik yıllarından itibaren sporla yakından ilgilenmiştir. İzmir’de bulunduğu dönemlerde Karşıyaka Spor Kulübü’nde forvet pozisyonunda, Altay Spor Kulübü’nde ise kaleci olarak futbol oynamıştır. Futbolun yanı sıra yüzme, at binme, yelken ve bisiklet sporlarıyla meşgul olmuştur. Yaz aylarını Çakırbeyli Çiftliği’nde, kış aylarını ise İzmir Karşıyaka’daki evinde geçiren Ali Adnan, arkadaş çevresinde sosyal ilişkileri ve spor aktiviteleriyle tanınmıştır.

Ali Adnan, 2 Eylül 1928 tarihinde İzmir’in tanınmış ailelerinden Evliyazâdeler’e mensup Fatma Berrin Hanım (1905/1906 doğumlu) ile evlenmiştir. Fatma Berrin Hanım, Mehmet İzzet Bey ile Naciye Hanım’ın kızıdır. İki tarafın tanışması, aile dostları ve Ali Adnan’ın avukatı Sadık Bey’in aracılığıyla gerçekleşmiş; ilk görüşme İzmir Elhamra Sineması’nın pastanesinde yapılmıştır. Evliliğin ardından çift, Çakırbeyli Çiftliği’ne yerleşmiş ve kışları İzmir’de ikamet etmiştir. Bu evlilikten Yüksel (1930), Mutlu (1937) ve Aydın (1946) adlarında üç erkek çocukları dünyaya gelmiştir.^【6】

Ali Adnan’ın ilköğrenimine ilişkin herhangi bir resmî okul kaydı bulunmamakta, okuma yazma ile ilkokul düzeyindeki temel dersleri evinde özel öğretmenlerden aldığı kabul edilmektedir. Örgün ortaöğrenimine 1910 yılında İzmir İttihat ve Terakki Mektebi’nin Rüştiye kısmında başlamıştır. Enver Bey tarafından Beyler Sokağı’nda Arapfırını mevkiinde kurulan bu okul; iptidai, rüştiye ve idadi kademelerini bünyesinde barındırmaktaydı. Okulun öğretim kadrosunda Şükrü (Saraçoğlu), Vasıf (Çınar), Baha (Tekant), Salih Zeki, İzzet ve İsmail Zühtü gibi dönemin tanınmış eğitmenleri görev almaktaydı. Matematik öğretmeni Baha Tekant, Ali Adnan’ı derli toplu, çalışkan, hassas, orta seviyede bir öğrenci ve konuşma yeteneğine sahip bir genç olarak tanımlamıştır.^【7】

^{Celal Bayar (solda) ve Fuat Köprülü (sağda) ile Adnan Menderes (sağ arkada) - 16 Mayıs 1950 (Anadolu Ajansı)}

Ali Adnan, yabancı dil öğrenmek amacıyla İttihat ve Terakki Mektebi’nin orta kısmını tamamlamadan ayrılarak İzmir Kızılçullu’da bulunan Amerikan Koleji’ne kaydolmuştur. Kolejdeki öğrenimi sırasında, yaklaşık 1913 yılında, okul yönetiminde yer alan bazı misyoner öğretmenlerin Müslüman öğrenciler üzerinde Hristiyanlaştırma faaliyeti yürütmekte olduğunu tespit etmiştir. Bu durum üzerine iki sınıf arkadaşıyla birlikte dönemin İttihat ve Terakki Fırkası İzmir Kâtib-i Mesulü Mahmut Celal (Bayar) Bey’i ziyaret etmiş; misyonerlik faaliyeti yürüten öğretmenler ile etkilenen öğrencilerin adlarını ve okul numaralarını vererek devlet müdahalesi talep etmiştir. Celal Bayar’ın Maarif Müdürlüğü ve okul yönetimi nezdindeki girişimleriyle resmi tahkikat açılmış, basına da yansıyan bu soruşturmanın ardından ilgili öğretmenlerin değiştirilmesi sağlanmıştır.

1916 yılının Ekim ayında Harbiye Nezareti’nin 1315 (1899) doğumluları silahaltına alma kararı çerçevesinde Ali Adnan, Amerikan Koleji’nin son sınıfındaki eğitimini yarım bırakarak askere çağrılmıştır. 16 Aralık 1916 tarihinde Harbiye Nezareti tarafından İstanbul Anadolu yakasında yer alan Erenköy İhtiyat Zabiti Talimgâhı’na (Yedek Subay Okulu) sevk edilmiştir. Ali Adnan, 20.737 sicil numarası ile talimgâhtaki subay adaylığı eğitimini tamamlamış ve 15 Aralık 1917 tarihinde Zabit Vekili (Asteğmen) rütbesine terfi etmiştir.^【8】

Zabit Vekili rütbesini aldıktan sonra 4. Ordu Komutanı Cemal Paşa emrinde Suriye-Filistin cephesine sevk edilmiştir. Cepheye ulaşmak üzere trenle yapılan sevk esnasında Adana Pozantı durağında tropikal zehirli sıtma hastalığına yakalanarak trenden indirilmiş ve seyyar hastanede tedavi altına alınmıştır. Vücut ağırlığı 40 kiloya kadar düşen Ali Adnan, ağır sağlık sorunları sebebiyle aktif cepheye ulaştırılamamış; akrabalarından İzmir Komutanı Nihat Paşa’nın devreye girmesiyle geri hizmete verilerek İzmir 17. Kolordu emrine (47. Tümen, 12. Alay) tayin edilmiştir. 10 Ekim 1918 tarihinde sağlık durumundan ötürü bir ay hava değişimi almış, 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesi’nin imzalanması üzerine 17. Kolordu tarafından ordudan terhis edilmiştir.^【9】

^{Seçimi kazandıkları anlaşıldıktan sonra Demokrat Parti Genel Başkanı Celal Bayar (solda), Ankara İl İdare Kurulu binasına geldi. Adnan Menderes (sağda), Osman Çiçekdağ (sağ 2) - 15 Mayıs 1950 (Anadolu Ajansı)}

Mondros Mütarekesi sonrasında memleketi Aydın’a dönen Ali Adnan, Yunan kuvvetlerinin 27 Mayıs 1919’da Aydın’ı işgal etmesi üzerine yerel direniş faaliyetlerine katılmıştır. Topçu Üsteğmen Selami (Helvacıoğlu) Bey liderliğinde, okul arkadaşı Ethem (Menderes) Bey ve yakın çevresiyle birlikte "Ayyıldız Çetesi" adını verdikleri Kuva-yı Milliye müfrezesini kurmuşlardır. İtalyan işgal bölgesinde kalan Çakırbeyli Çiftliği merkezli hareket eden bu birlik; işgalci güçlere karşı baskınlar düzenlemiş, bölge halkını korumuş ve 57. Tümen Komutanı Albay Şefik Bey ile koordineli çalışmıştır. Türk kuvvetlerinin 28 Haziran 1919’da başlattığı taarruzda müfrezesiyle görev alarak Köprübaşı Komutanı Binbaşı Hacı Şükrü Bey emrindeki milis birlikleriyle birlikte hareket etmiştir.^【10】

Ankara Hükümeti’nin bölgeye gönderdiği Topçu Yarbay Osman Bey’in düzenli birliklere katılım çağrısına uyan Ali Adnan, 6 Ekim 1920 tarihinde yeniden askere alınmıştır. İlk olarak Aydın Süvari Müzaharet Bölüğü emrinde görevlendirilmiş, Yenipazar ve Baltaköy gibi harp alanlarında süvari takım komutanlığı yapmıştır. Ardından Koçarlı’ya sevk edilerek Binbaşı Besim Bey emrinde görev almış; 1 Eylül 1921 ile 1922 yılının Mart ayı arasında Aydın Askerlik Şubesi İnzibat Subaylığı görevini yürütmüştür. Bu dönemde Malta sürgününden dönen General Ali İhsan Sabis Paşa’nın Söke ve Koçarlı güzergâhı üzerinden Ankara’ya emniyetle ulaştırılmasını sevk ve idare etmiştir. Sabis Paşa, hatıralarında Ali Adnan’ın genç yaşındaki zekasını ve dinamik askerlik karakterini not etmiştir.^【11】

Ali Adnan, 1 Mart 1922 tarihinde Menderes Bölgesi Komutan Yaveri görevine getirilmiş; bölgenin 74. Alay’a dönüştürülmesiyle Alay Komutan Yaverliği görevini sürdürmüştür. Alayın lağvedilmesi üzerine 12. Tümen 35. Alay emrine verilerek aynı alayın 2. Tabur Yaverliği ve Alay Emir Subaylığı görevlerini ifa etmiştir. 1. Alay 2. Şube İstihbarat Şubesi ve İzmir Sansür Şubesi bünyesinde görev alan Ali Adnan, Büyük Taarruz’a katılarak birlikleriyle çatışmalarda yer almıştır. Zaferin ardından 1 Ağustos 1923 tarihinde terhis edilmiştir. Millî Mücadele dönemindeki 2 yıl 10 aylık askerlik hizmetine binaen TBMM tarafından 26 Ocak 1931 tarihinde kendisine kırmızı şeritli İstiklal Madalyası taltif edilmiştir.^【12】

1931 yılında Aydın milletvekili seçilerek TBMM’ye giren Ali Adnan, yükseköğrenim diplomasının bulunmamasından ötürü eğitimini tamamlama kararı almıştır. Bu kararında CHP Genel Sekreteri Recep Peker’in kendisine yönelik öğrenimini tamamlama tavsiyesi belirleyici olmuştur. Birinci Dünya Savaşı sebebiyle lise son sınıfta askere alındığından diploması olmayan Ali Adnan, 13 Aralık 1932 tarihinde Maarif Vekâletine dilekçe ile başvurarak lise mezuniyet hakkının tanınmasını talep etmiştir. Dönemin Maarif Vekili Reşit Galip Bey’in onayı ve ilgili mevzuat çerçevesinde lise mezunu dengi sayılmış; 18 Aralık 1932 tarihinde 1795 kayıt numarasıyla Ankara Hukuk Fakültesi’ne (Hukuk Mektebi) sınavsız olarak kabul edilmiştir.^【13】

^{Adnan Menderes, makamında - 22 Mayıs 1950 (Anadolu Ajansı)}

Milletvekilliği görevini sürdürürken Ankara Hukuk Fakültesi’ndeki üç yıllık öğrenimine gündüzlü (yatısız) öğrenci olarak devam etmiştir. Fakültedeki sınav kâğıtlarında 1934 yılı sonuna kadar "Adnan Bey" ismini kullanmıştır. 1934-1935 öğretim yılında 16’sı kadın, 121’i erkek olmak üzere toplam 137 mezun arasında yer alarak 2 Kasım 1935 tarihinde 791 diploma numarası ile fakültenin yedinci dönem mezunu olarak eğitimini tamamlamıştır. Onluk not sistemi üzerinden yürütülen eğitimde ders notları; Tıbb-ı Adlî (9,5), Maliye (10), Ceza Usûlleri (8,5), Hukuk-ı Amme (10), Hukuk-ı Düvel (9), Hukuk Usûlleri (10), Deniz Ticareti (8), Hukuk-ı Medeniye (8) ve Baha Kantar tarafından verilen Ceza Hukuku (7,5) şeklinde gerçekleşmiştir.^【14】

1934 yılında çıkarılan Soyadı Kanunu ile ilk olarak "Ertekin" soyadını tescil ettiren Ali Adnan, 1935 yılı ortalarından itibaren "Menderes" soyadını kullanmaya başlamıştır. 15 Haziran 1937 tarihinde TBMM Genel Sekreterliğine (Umumî Katibliğine) dilekçe ile başvurarak resmî tutanak ve kütüklerdeki soyadının "Menderes" olarak tashihi işlemini gerçekleştirmiştir.^【15】

Çakırbeyli Çiftliği, 1908 yılında Hacı Ali Paşa'nın hayatını kaybetmesinin ardından kızı Tevhide Hanım üzerinden dokuz yaşındaki Ali Adnan Menderes'e miras yoluyla geçmiştir.^【16】 Çiftlik, Aydın ilinin Koçarlı ilçesine bağlı Çakırbeyli köyü sınırlarında, Çine Çayı’nın batısından Menderes Vadisi’nin güneyine doğru uzanan bir coğrafi alanda konumlanmaktadır. Hacı Ali Paşa'dan miras kalan toplam arazinin yüzölçümüne dair kayıt ve aktarımlarda 35.000-40.000 dönüm, 40.000-60.000 dönüm veya 50.000 dönümün üzerinde farklı rakamlar bulunmaktadır.^【17】 Ancak bu geniş arazinin Menderes Nehri ile Çine Çayı arasında kalan, düz, taban ve verimli sulak ova kısmı 3.500 ila 4.000 dönüm büyüklüğündedir. Arazinin geriye kalan kısımları dağlık, çalı ve mera niteliğindedir.

Ali Adnan Menderes'in çocukluk döneminde çiftlik arazisi sebebiyle ilk hukuki ihtilaf 1908-1910 yılları arasında meydana gelmiştir. Çakırbeyli Çiftliği'ne bağlı Sobluca köyü ahalisi, hayvanlarını otlattıkları mera topraklarının çiftlik tarafından ihlal edildiği gerekçesiyle dava açmıştır. Aydın Bidayet Mahkemesi, 15 Ekim 1908 tarihli kararıyla söz konusu arazinin köylünün hayvanlarına mahsus mera olduğuna karar vermiş, bu karar Meclis-i İdare-i Liva tarafından da onanmıştır. Ancak Aydın Valisi Ahmet Muhtar Paşa, jandarma birliklerini sevk ederek köylülerin meraya girmesini yasaklamıştır. Sobluca köylüleri 6 Ocak ve 10 Mart 1910 tarihlerinde Dahiliye Nezareti'ne başvurarak mahkeme kararının uygulanmasını talep etmiştir. Dahiliye Nezareti'nin valiliğe yazdığı emre karşın valilik Ali Adnan Bey'in tapu senetlerini gerekçe göstererek karara karşı çıkmıştır. Hadisenin gerçekleştiği tarihte Ali Adnan Menderes 10-11 yaşlarında bir çocuk durumundadır.^【18】

^{Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes (sağda), Gaziantep Muhribi ile İzmir'den İstanbul'a geldi - 15 Temmuz 1950 (Anadolu Ajansı)}

Çocukluk ve ilk gençlik yıllarında ailenin İzmir'de ikamet etmesi sebebiyle Çakırbeyli Çiftliği'nin hukuki ve idari işlerini Avukat Fevzi (Aker) Bey yürütmüş, çiftlik işletmesini ise Kâhya Tireli Mehmet Ağa sürdürmüştür. Çiftlik merkezinde halk tarafından "Kuleli" olarak adlandırılan, etrafı ahırlarla çevrili avlulu, tek katlı ve kuleli bir konak yer almıştır. Zamanla bakımsız kalan bu ilk bina yıkılmış, yerine 1952-1953 yıllarında Adnan Menderes tarafından iki katlı yeni bir çiftlik evi inşa ettirilmiştir.

Ali Adnan Menderes, Birinci Dünya Savaşı sonrasında 1919 yılının Mayıs başında ve Millî Mücadele terhisinin ardından 1922 yılında iki kez Çakırbeyli Çiftliği'ne dönerek fiilen ziraatın başına geçmiştir. Ortaokul yıllarından itibaren arkadaşı olan Ethem (Menderes) Bey de kendisiyle birlikte çiftlik evine yerleşmiş ve çiftlik işlerinde yer almıştır. Çiftliğe döndüğünde üst üste geçirdiği zehirli sıtma, karahumma ve karaciğer iltihabı hastalıkları nedeniyle vücut ağırlığı 40 kiloya kadar düşmüş ve fiziki olarak oldukça zayıflamıştır.^【19】

Ali Adnan Menderes'in çiftçilikle bütünleşmesinde çiftlik kâhyası Memişoğlu Mehmet Kâhya yönlendirici bir rol oynamıştır. Aile büyüklerini kaybeden ve 20'li yaşların başında çiftliğe dönen genç Menderes, köylülerin karşısına hastalıklardan zayıflamış halde çıkmıştır. Kâhya Memişoğlu, Menderes'in konaktaki odasının duvarlarına mavzer, çifte ve tabancalar astırmış, çizme takmasını ve at sırtında durmasını sağlamıştır. Menderes daha sonra, Kâhya Memişoğlu'nu "halk filozofu" olarak tanımlamıştır.^【20】

Çakırbeyli Çiftliği'nde Menderes'e hizmet veren diğer bir kâhya ise Abdi Ağa'dır. Okuma yazması bulunmayan, Yörük kıyafetleri ve çizmeleriyle tanınan Abdi Ağa, 1928'deki evliliği sonrasında da Menderes'in yanında yer alarak çiftlik hizmetlerini yürütmüştür. Menderes, başbakanlığı döneminde Ankara'ya gelen kâhyası Abdi Ağa'yı kendi evinde konuk etmiştir. Menderes, çiftlikte çalışan işçilerle doğrudan tarlaya inmiş, ekim, sulama ve hasat süreçlerinde fiilen işlerin içerisinde yer almıştır.

Menderes'in çiftlik yıllarında dini ve toplumsal konularda en çok etkilendiği şahsiyet Evsekler köyünde 1877 yılında doğan "Kara Hafız" lakaplı Mehmet Emin Efendi'dir. İstanbul Darülfünun Ulûm-ı Diniyye kısmından mezun olan Kara Hafız, Çakırbeyli'de çocuklara öğretmenlik yapmış ve çiftlik evine giderek Menderes ile ilmi ve dini sohbetler gerçekleştirmiştir. Menderes, toprağa ve dini değerlere bağlılık konusunda Kara Hafız'ın telkinlerinden faydalanmıştır. 1930'lu yıllarda mülkiyetindeki toprakları köylüye dağıtma kararı aldığında, hangi ailelerin daha çok araziye ihtiyacı olduğunu Kara Hafız ile istişare ederek belirlemiştir.^【21】

^{Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Gazi koşusunu Başbakan Adnan Menderes ile birlikte izledi - 11 Haziran 1950 (Anadolu Ajansı)}

Çakırbeyli Çiftliği'nde ziraata başladıktan sonra Menderes, verimli taban arazilerde modern tarım tekniklerini uygulamıştır. Çiftlikte maddi getirisi yüksek olan ve "beyaz altın" olarak adlandırılan pamuk yetiştiriciliğine öncelik vermiştir. Ürettiği pamuğu serbest piyasadaki fiyat dalgalanmalarına karşı korumak amacıyla Aydın Tarım Satış Kooperatifi kanalıyla pazarlamıştır. Nazilli Pamuk Islah İstasyonu'nda geliştirilen yüksek verimli pamuk tohum türlerini çiftliğinde ve bölgede yaygınlaştırarak ürün rekoltesini artırmıştır. Aydın Ticaret Odası üyeliği ve Ziraat Odası Başkanlığı görevlerini yürüterek tarımsal ticaretin organizasyonunda fiilen yer almıştır.

Menderes, Çakırbeyli Çiftliği'ni tarımda makineleşmenin ve modernizasyonun merkez alanı haline getirmiştir. Ankara'daki fabrikadan 14.700 Türk Lirası bedel ödeyerek satın aldığı ilk Türk traktörünü Çakırbeyli Çiftliği'ne getirmiştir. Traktörün şoförlüğünü köy gençlerinden Veli Yunus üstlenmiştir. Traktörün gücüne inanmayan dönemin kabine bakanlarını çiftliğe davet eden Menderes, tarlada sürüm yapılırken korumalarını uzakta tutmuş ve tarladaki arıkların içerisinde yürüyerek traktörün performansını ve sürüm derinliğini bizzat takip etmiştir. Çiftlikte Marshall yardımları ve sonrasındaki süreçte traktör sayısını artırarak köylülerin de tarım alet ve makinelerinden yararlanmasını sağlamıştır. Ayrıca çiftlik silolarında depolanan buğday ve mısırları kıtlık dönemlerinde köylü ailelere dağıtmıştır.^【22】

Ali Adnan Menderes, 1931 yılında Aydın milletvekili seçilip Ankara'ya yerleştikten sonra Çakırbeyli Çiftliği'nin geniş arazilerini bizzat idare etmekte zorlanmıştır. Yokluğunda sahipsiz kalan dağlık ve ovalık arazilerin köylüler tarafından izinsiz kullanılmasına, zeytinlik veya bahçe haline getirilmesine karşı hukuki dava açmamıştır. 1932 yılında "terk-i tapu" (tapu terki) yöntemiyle mülkiyetindeki 25.000 ila 40.000 dönüm araziyi Çakırbeyli, Koçarlı, Boğaziçi, Evsekler ve Cincin köylülerine bedelsiz veya sembolik ücretlerle devretmiştir. Ortaokul arkadaşı Ethem Menderes'e 500 dönüm arazi vermiş, kendi mülkiyetinde ise işletilmesi kolay olan 3.500 dönümlük ovalık taban araziyi bırakmıştır. Arazi devrinde köylü sevgisini ve desteğini kazanma düşüncesi de etkili olmuştur. Aydın Menderes, babasının köylüye dağıttığı toplam arazi miktarının 30.000 dönümden fazla olduğunu aktarmıştır.^【23】

1929 yılında başlayan Dünya Ekonomik Bunalımı, Türkiye genelinde, özellikle de Ege Bölgesi'nde ihracata yönelik üretim yapan çiftçileri ve tüccarları olumsuz etkilemiştir. Üretilen tarım ürünlerinin fiyatlarının düşmesi ve ticaret imkânlarının daralması karşısında iktidardaki Cumhuriyet Halk Fırkası'nın ekonomi politikalarına yönelik huzursuzluklar artmıştır. Bu ekonomik kriz şartlarında, 12 Ağustos 1930 tarihinde Ali Fethi (Okyar) Bey başkanlığında Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) kurulmuştur. SCF Genel Başkanı Fethi Bey, örgütlenme faaliyetlerini yürütmek amacıyla Ege gezisine çıkmış ve Aydın il başkanlığı için başlangıçta eski belediye başkanı Şahinzade Fuad Bey’i düşünmüştür. Ancak basında çıkan olumsuz değerlendirmeler ve şikâyetler üzerine Fethi Bey daha genç bir kadroyla yola devam kararı almıştır. Aydın Mebusu Dr. Reşit Galip ve Necip Ali (Küçüka) Bey’in tavsiyeleri doğrultusunda, Aydın İl Başkanlığı görevi için Çakırbeyli Çiftliği sahibi, Aydın Ziraat Odası Başkanı ve Ticaret Odası üyesi olan Ali Adnan Bey'e (Menderes) teklif götürülmüştür.

Ali Adnan Menderes’in eşi Fatma Berrin Hanım, dayısı Refik Bey’in damadı olan eski İttihatçı Dr. Nazım Bey’in İzmir Suikastı davasında idam edilmiş olması sebebiyle eşinin aktif siyasete girmesine karşı çıkmış ve kendisine bir telgraf göndermiştir. Buna karşın, Çakırbeyli Çiftliği’nde ziraat yapıp ürünlerini pazarlayan bir üretici olarak 1929 krizinden doğrudan etkilenen ve hükümetin iktisat politikalarından memnun olmayan Menderes için SCF’nin sunduğu liberal ekonomik program cazip gelmiştir. Fethi Okyar ile 5 Eylül 1930 tarihinde gerçekleşen görüşmede Okyar’ın memleket hizmeti yönündeki telkinlerini kabul eden Adnan Menderes, 9 Eylül 1930 tarihinde SCF Aydın İl Teşkilatını resmen kurarak partinin il başkanı olmuştur. Aydın, Türkiye genelinde SCF’nin örgütlendiği dördüncü merkez haline gelmiştir. Menderes başkanlığındaki il idare heyetinde Ethem (Menderes), Dr. Mukadder, Yusuf Selahattin, Mühendis Hıfzı, Şahinzade Osman Fuat (Erlaçin), Dr. Nafiz ve Osman Bey görev almıştır. Menderes, yalnız Aydın merkezde değil, Denizli, Nazilli ve Muğla çevresindeki SCF örgütlenmelerinde de aktif rol üstlenmiştir.^【24】

Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulmasının ardından 1930 yılının Eylül ve Ekim aylarında Türkiye’de ilk çok partili belediye seçimleri gerçekleştirilmiştir. Seçim sürecinde iktidar partisi CHF ile muhalefetteki SCF arasında siyasi çekişmeler yaşanmıştır. Aydın’daki seçimlerde sandık kırılması, seçmenlerin engellenmesi ve usulsüzlükler yaşanması üzerine oy verme işlemi kesintiye uğramış ve soruşturma başlatılmıştır. Yapılan incelemelerin ardından yenilenen ve 26 Ekim 1930’da tamamlanan seçim sonuçlarına göre Türkiye genelinde 502 belediye başkanlığından 31’ini SCF kazanmıştır. SCF’nin kazandığı 31 belediyenin 10’u İzmir, 8’i ise Adnan Menderes’in başında bulunduğu Aydın ili sınırları içerisindedir.^【25】 Seçim usulsüzlüklerinin Fethi Okyar tarafından 15 Kasım 1930’da TBMM gündemine taşınması ve Meclis’te yaşanan tartışmalar sonrasında iktidar ile cumhurbaşkanlığı makamıyla karşı karşıya gelmek istemeyen Fethi Okyar, 17 Kasım 1930 tarihinde İçişleri Bakanlığı’na sunduğu dilekçe ile partisini feshetmiştir. 18 Kasım 1930’da örgütlerin kapatılmasıyla Menderes’in SCF Aydın İl Başkanlığı görevi sona ermiştir.

SCF’nin feshedilmesinin ardından CHF Genel Merkezi, halkın memnuniyetsizlik sebeplerini incelemek ve muhalefete kayan nitelikli kadroları partiye kazandırmak amacıyla illere inceleme heyetleri sevk etmiştir. Bu çerçevede İş Bankası Genel Müdürü Celal (Bayar) Bey başkanlığında, Siirt Mebusu Mahmut Bey, Vasıf (Çınar) Bey, Ziya Bey ve Halit (Onaran) Bey’den oluşan dört kişilik CHF heyeti İzmir ve Aydın’a gelmiştir.

^{Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, İstanbul Vali ve Belediye Başkanı Fahrettin Kerim Gökay, Gaziantep Muhribi ile İzmir'den İstanbul'a geldi (Anadolu Ajansı)}

İttihat ve Terakki İdadisi’nden Adnan Menderes’in hocası olan Vasıf Çınar, Celal Bayar’a Menderes’in kabiliyetlerini anlatarak kendisinin CHF’ye kazandırılmasını teklif etmiştir. Bir hafta boyunca heyetle temas etmekten kaçınan Menderes, tanıdığı ve hürmet ettiği kişilerin ısrarı üzerine Celal Bayar başkanlığındaki heyetle görüşmeyi kabul etmiştir. Görüşmede mali konular, ağır vergiler, kooperatifçilik eksiklikleri ve idari aksaklıklar üzerine eleştirilerini sıralayan Menderes, CHF’ye katılmak için üç temel şart ileri sürmüştür: Aydın’da parti teşkilatının kendisi tarafından yeniden kurulması, mutemetlik saltanatına karışan idarecilerin partiden uzaklaştırılması ve 1930 belediye seçimlerindeki usulsüzlüklerin düzeltilmesi. Bayar başkanlığındaki heyetin bu şartları kabul etmesi üzerine Menderes ve arkadaşları CHF saflarına katılmış, Menderes CHF Aydın İl Başkanı olarak geniş yetkilerle göreve getirilmiştir.^【26】

Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasından sonra halkın durumunu incelemek üzere yurt gezisine çıkan Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal, 3 Şubat 1931 Salı günü saat 15.00’te trenle Aydın’a gelmiştir. İstasyonda Aydın Valisi Fevzi (Toker) Bey ve Ordu Müfettişi Fahrettin (Altay) Paşa tarafından karşılanan Atatürk, Hükümet Konağı ve Belediye teftişlerini tamamladıktan sonra saat 16.00 sıralarında siyasi parti binasına geçmiştir. Eski SCF kadrolarının CHF yönetimine girdiği yönünde kendisine ulaştırılan bilgiler sebebiyle Atatürk başlangıçta CHF il binasını ziyaret etmek istememiş, ancak Vasıf Çınar ve arkadaşlarının ısrarı üzerine usulen beş dakikalığına uğramayı kabul etmiştir. İl binasında CHF Aydın İl Başkanı Adnan Menderes, 7 İl İdare Kurulu ve 7 İlçe İdare Kurulu üyesiyle birlikte Atatürk’ü karşılamıştır. Başlangıçta ikram edilen sigara ve kahveyi dahi kabul etmeyen Atatürk ile Menderes arasında Ege ziraatı, pamuk üretimi, ihracat, sanayileşme, kooperatifçilik ve kredi imkânları üzerine doğrudan başlayan sohbet derinleşmiştir. Beş dakika olarak planlanan ziyaret dört saat sürmüş, Atatürk ikram edilen dört kahve ile sigaraları içmiştir.^【27】

Ziyaretin ardından Atatürk, CHP Genel Sekreteri Recep Peker’e Menderes için " Şayan-ı dikkat bir genç fakat bizim parti mutemetlerimizle çalışamaz." değerlendirmesinde bulunmuştur.^【28】 Atatürk, ertesi gün Denizli dönüşünde kendisine teslim edilmek üzere Menderes’ten Türk Ocakları yönetimi, tarım ve kooperatifçilik konularını kapsayan ayrıntılı bir rapor hazırlamasını istemiştir.

Yurt gezisinin ardından Atatürk’ün talimatı ve CHP Genel Kurulu’nun 5 Mart 1931 tarihli kararıyla TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar verilmiştir. Seçim süreci için CHP Genel Merkezine 6.000’e yakın adaylık başvurusu yapılmasına rağmen, Menderes’in resmi bir milletvekilliği adaylık başvurusu bulunmamaktadır. Atatürk’ün Aydın ziyaretinde Menderes’ten edindiği olumlu izlenimler, Celal Bayar’ın olumlu aktarımları ve Menderes’in eşinin teyzesinin kocası olan Dışişleri Bakanı Dr. Tevfik Rüştü Aras’ın girişimleri sonucunda Adnan Menderes bizzat Atatürk’ün talimatıyla CHP Aydın milletvekili aday listesine dahil edilmiştir.^【29】 Menderes, aday gösterildiğini ertesi sabah arkadaşlarından ve gazete haberlerinden öğrenmiştir.^【30】 İki dereceli seçim sistemiyle yapılan 1931 genel seçimlerinde TBMM IV. Dönem Aydın Milletvekili seçilmiş ve Ankara’ya geçerek milletvekilliği görevine başlamıştır.

1931 yılında TBMM IV. Dönem Aydın Milletvekili olarak Meclise giren Adnan Menderes, bu tarihten itibaren kesintisiz olarak 1935, 1939 ve 1943 genel seçimlerinde de oy çoğunluğuyla seçilerek IV., V., VI. ve VII. dönemlerde toplam 14 yıl boyunca CHP Aydın Milletvekili olarak mecliste yer almıştır. Menderes, parlamentodaki ilk görevini vatandaşların şikâyet, talep ve dilekçelerinin incelendiği Dilekçe Komisyonu (İstida Encümeni) bünyesinde üstlenmiştir. İlerleyen süreçte Maliye ve Ziraat encümenlerinde (komisyonlarında) üye ve raportör (mazbata muharriri) olarak görev yapmış, bakanlıkların bütçe hesaplarını ve iç teşkilat kademelerini denetleme yetkisine sahip olmuştur.

Milletvekilliği görevini yürütürken eğitim eksikliğini gidermek amacıyla 18 Aralık 1932 tarihinde 1795 kayıt numarasıyla Ankara Hukuk Fakültesi’ne sınavsız kabul edilmiştir. Üç yıllık gündüzlü öğrencilik döneminin ardından 2 Kasım 1935 tarihinde 791 diploma numarası ile fakültenin yedinci mezunu olarak eğitimini tamamlamıştır.

^{Adnan Menderes İnfografiği (}Anadolu Ajansı⁾

Parlamentodaki mesaisinin yanı sıra bölgesel ve kültürel faaliyetlere de katılan Menderes, 1932 yılında Aydın Halkevi’nin kuruluşunu bizzat gerçekleştirmiş ve açılış töreninde halkevlerinin toplumsal yükselmedeki önemini vurgulayan konuşmayı yapmıştır. Spor yönetimi alanında da sorumluluk alarak 1936 yılında Türk Spor Kurumu Genel Sekreterliği, 1937 yılında ise Kurumun Asbaşkanlığı görevlerine getirilmiştir. 29 Haziran 1938 tarihinde kabul edilen 3530 sayılı Kanun ile Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğü kurularak spordaki özerk yapı devlet teşkilatına devredilince bu görevi sona ermiştir. Ayrıca CHP kurultaylarına düzenli katılım göstermiş, 29 Mayıs - 3 Haziran 1939 tarihlerinde toplanan CHP Beşinci Büyük Kongresi'nde Nizamname Encümeni Kâtipliği görevini yürütmüştür.^【31】

Adnan Menderes, meclis üyeliğinin ilk yıllarında sessiz bir tutum sergilemiş, meclis kürsüsüne ilk kez milletvekilliğinin ikinci yılında, 4 Aralık 1933 tarihinde çıkmıştır. Konuşması, gümrük memurlarından görevini kötüye kullananlara uygulanacak cezalar ile bahşiş ve rüşvet alımının önlenmesine dair kanun tasarısına ilişkindir. Menderes, bahşiş ve rüşvet alımının sadece gümrük teşkilatıyla sınırlı olmadığını, bu ceza yaptırımının tüm kamu kurumlarındaki memurları kapsayacak şekilde genişletilmesi gerektiğini önermiştir. 8 Nisan 1935 tarihindeki konuşmasında, görevden çıkarma cezası alan Bozdoğan Malmüdürü Kemal hakkındaki Dilekçe Encümeni kararını değerlendirmiş ve cezanın şahsa sadece bulunduğu görev mevkiinde engel teşkil edeceğini, Maliye Bakanlığı tarafından farklı idari kadrolarda yeniden istihdam edilebileceğini açıklamıştır. 29 Haziran 1938'de Beden Terbiyesi Kanunu görüşmelerinde Türk Spor Kurumu Asbaşkanı sıfatıyla söz alarak öğrencilerin spor kulüplerine katılım şartları hakkındaki tereddütleri gidermiştir.^【32】

^{Adnan Menderes ve İsmet İnönü, 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı törenleri öncesi stadyumda sohbet etti.}

İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanlığı döneminde Menderes’in kürsüdeki eleştirel çıkışları artış göstermiştir. 29 Mayıs 1939 tarihinde Tarım Bakanlığı bütçesi üzerine gerçekleştirdiği konuşma, meclis kürsüsünde iktidarın tarım politikalarına yönelik açıkça eleştiri getirdiği ilk konuşması olmuştur. Konuşmasında Tarım Bakanlığı’nın 7 milyon liralık bütçesinin memleket ziraatını geliştirmede yetersiz kaldığını, tarım teşkilatının beklenen vazifeleri yapamadığını, tarımda makineleşmenin şart olduğunu, traktör ithalatından gümrük vergilerinin kaldırılması gerektiğini ve Nazilli Pamuk Islah İstasyonu’nda yaşanan tohum krizini somut verilerle dile getirmiştir. 30 Mayıs 1941’de Beden Terbiyesi Genel Direktörlüğü bütçesi, 18-25 Haziran 1941 tarihlerindeki oturumlarda ise Çiftçi Mallarının Korunması Hakkındaki Kanun tasarısı üzerinde konuşmalar yapmıştır. 18 Haziran 1943 tarihinde Harcırah Kararnamesi görüşmelerinde müfettişlik teftişlerinde verilen kilometre başı harcırah miktarlarının savaş şartlarında yetersiz kaldığını vurgulamış, 6 Aralık 1943'te ise Toprak Mahsulleri Vergisi Kanununa ek kanun tasarısı üzerine görüşlerini sunmuştur.^【33】

Adnan Menderes’in CHP içerisindeki en uzun süreli ve kapsamlı saha görevi Parti Müfettişliği olmuştur. 1935 yılında Ankara Hukuk Fakültesi'nden mezun olmasının ardından CHP Genel Sekreterliği tarafından ilk olarak Konya, Antalya ve İçel (Mersin) illerini kapsayan bölgeye parti müfettişi olarak atanmıştır. Menderes, teftiş gittiği illerde parti kütüklerini, hesapları, belediyeleri, halkevlerini ve devrimlerin uygulanma düzeyini inceleyerek ayrıntılı teftiş raporları hazırlamıştır.

• Konya Teftişi (Ağustos 1935): 7 Ağustos 1935'te Konya'ya ulaşan Menderes yaklaşık bir ay süren teftişinde parti teşkilatının halkın içine giremediğini, il idare kurulu üyelerinin parti nüfuzunu şahsi ticari işlerinde kullandıklarını tespit etmiştir. Hâdim ilçesindeki parti başkanının vaiz, yönetim kurulu üyelerinin ise hatip olduğunu ve görevlerini yapmadıklarını rapor etmiştir.^【34】
• Antalya Teftişi (Eylül 1935): 11 Eylül 1935'te teftişe başlayan Menderes, ilde yayımlanan Resmi Antalya gazetesinin halkı aydınlatmada yetersiz kaldığını rapor etmiştir.^【35】
• İçel Teftişi (Ocak 1936): Mersin merkez dışındaki ilçelerde İl Yönetim Kurulu'nun denetim yapmadığını, Anamur'da bir yıldır tahkikat yürütülmediğini ve ilçe bütçelerinin onaylanmadığını rapor etmiştir.^【36】

İnönü döneminde 7 Temmuz 1939 tarihinde Afyon Bölge Müfettişliği görevine getirilen Menderes; Afyon merkez olmak üzere Eskişehir ve Kütahya illerinin teftişinden sorumlu kılınmıştır. Demiryolu hattı üzerindeki bu bölgeyi 1939-1940 yıllarında aralıklı ziyaretlerle teftiş etmiştir.

• Afyon Teftişi (Temmuz 1939, Mart-Nisan 1940): Afyon Halkevi’nin eksikliklerine rağmen önemli işler başardığını kaydetmiş, ilçelere bağlı bucaklardaki teşkilatsızlığı ve üye kayıt usulsüzlüklerini rapor etmiştir.^【37】
• Kütahya Teftişi (Temmuz/Ekim 1939, Ocak 1940): Kütahya Halkevi yöneticilerini ehil bulmuş, ancak halkevine ayrılan bin liralık bütçenin yetersiz olduğunu belirterek verimsiz halkodalarının kapatılıp bütçelerinin merkeze aktarılmasını teklif etmiştir.^【38】
• Eskişehir Teftişi (Temmuz 1939, Ocak/Haziran 1940): İl merkezinde mülki idare ile parti arasındaki uyumu olumlu bulmuş, ancak il idare kurulunun ilçeleri denetimden uzak tuttuğunu tespit etmiştir.^【39】
• Bölge Teftiş Sonucu: Afyon, Kütahya ve Eskişehir teftişlerinin genel sonuç raporunda Menderes, köy ve bucaklardaki parti teşkilatlarının kâğıt üzerinde kaldığını, köylülerin ve hatta ocak başkanlarının cumhurbaşkanının isminden ve partinin mevcudiyetinden habersiz olduklarını Genel Merkez'e rapor etmiştir. Müfettişlik görevi 22 Ağustos 1940 tarihinde resmi olarak sona ermiştir.^【40】

17 Ocak 1945 tarihinde TBMM’ye sunulan Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (ÇTK) tasarısını incelemek üzere kurulan 32 kişilik Karma Komisyon’da Adnan Menderes komisyon sözcüsü (raportör) olarak görevlendirilmiştir. Üç ay süren komisyon çalışmalarında Başbakan Şükrü Saracoğlu’nun araya girerek tasarındaki 17. maddeyi değiştirmesi ve sahipleri tarafından işlenen 500 dönümün üzerindeki özel mülk arazilerin kamulaştırılmasını yasaya ekletmesi üzerine Menderes, bu müdahaleye tepki göstererek komisyon sözcülüğünden istifa etmiş ve mazbataya muhalefet şerhi koymuştur.

^{Adnan Menderes, Ege gezisinde (Anadolu Ajansı)}

Mayıs ve Haziran 1945 aylarında yapılan meclis genel kurul görüşmelerinde Menderes, kanun tasarısına karşı sistemli bir muhalefet yürütmüştür.^【41】 Kürsüden yaptığı konuşmalarda, Türkiye'deki ekilebilir arazilerin henüz %15 düzeyinde olduğunu, topraksız köylüyü topraklandırmak için özel mülklerin kamulaştırılması yerine boş devlet arazilerinin açılarak üretime katılması gerektiğini belirtmiştir.^【42】 Toprağın 3-5 dönümlük küçük parçalara bölünmesinin üretimi ve verimliliği düşüreceğini, mülkiyet güvenliğini yok edeceğini söylemiş; tasarıda yer alan "çiftçi ocakları" kavramını Nazi Almanya'sının nasyonal sosyalist iskân kanunu olan Erbhof Yasası'na benzetmiştir. Menderes, bölünmüş topraklar yerine büyük ölçekli, teknolojili, makineleşmiş ve kooperatifleşmeye dayalı tarım reformunu savunmuştur. 11 Haziran 1945 tarihinde oy çokluğuyla kabul edilen Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun oylamasına katılmayarak tavrını sürdürmüştür.^【43】

ÇTK tartışmaları devam ederken Mayıs 1945'te yapılan 1945 yılı bütçe görüşmelerinde Menderes, hükümetin ekonomi politikalarına karşı çıkmıştır. Meclis kürsüsünden devlet borçlarının 1939'daki yarım milyar liradan 1,5 milyar liraya yükselmesini, emisyon hacminin genişlemesini ve enflasyonist baskıları eleştirerek 29 Mayıs 1945 tarihindeki bütçe oylamasında red oyu kullanmıştır.

İkinci Dünya Savaşı’nın müttefik devletlerin zaferiyle sonuçlanmasının ardından Birleşmiş Milletler (BM) San Francisco Konferansı'na kurucu üye olarak katılan Türkiye'de uluslararası konjonktürün de etkisiyle demokratik sistemi güçlendirme adımları gündeme gelmiştir. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün 19 Mayıs 1945 Gençlik ve Spor Bayramı nutkunda siyasi hayatta demokrasinin daha geniş ölçüde hâkim olacağını beyan etmesi meclis içi muhalefet için cesaret verici bir dönüm noktası oluşturmuştur. TBMM’de Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (ÇTK) ve 1945 yılı Bütçe Kanunu görüşmelerinde hükümet politikalarına red oyu vererek açıkça karşı duran muhalif grup, tüzük ve kanunlarda reform yapılması amacıyla ortak bir hareket başlatmıştır.

^{Adnan Menderes, Ege gezisinde halka hitap etti (Anadolu Ajansı)}

7 Haziran 1945 tarihinde İzmir Milletvekili Celal Bayar, Aydın Milletvekili Adnan Menderes, Kars Milletvekili M. Fuad Köprülü ve İçel Milletvekili Refik Koraltan, CHP Meclis Grubu Başkanlığı’na "Dörtlü Takrir" olarak anılan önergeyi sunmuşlardır. Önerge fikri Refik Koraltan tarafından gündeme getirilmiş, metin taslağı Fuad Köprülü tarafından kaleme alınmıştır.^【44】 Başlangıçta eski Dışişleri Bakanı Hikmet Bayur da grupla birlikte hareket etmiş, ancak takririn imzalanması aşamasında imza atmaktan vazgeçmiştir.

Dörtlü Takrir metninde, Türkiye Cumhuriyeti'nin ve CHP’nin temel ilkesinin demokrasi olduğu vurgulanmış; 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile 1924 Anayasası’nın demokratik ruhuna ve Atatürk’ün tam demokrasiye ulaşma hedeflerine atıf yapılmıştır. Üç sayfadan oluşan takrirde CHP Genel Kurulundan şu üç temel teklifin kabul edilmesi istenmiştir:

1. Milli hâkimiyetin en doğal sonucu ve dayanağı olan Meclis denetiminin Anayasa'nın sadece şekline değil ruhuna da tamamıyla uygun olarak gerçekleşmesini sağlayacak tedbirlerin alınması.
2. Yurttaşların siyasal hak ve hürriyetlerini ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun gerektirdiği genişlikte kullanabilmeleri imkânlarının sağlanması.
3. Bütün parti çalışmalarının yukarıdaki esaslara tamamıyla uygun bir şekilde yeni baştan tanzim edilmesi.^【45】

Takrir sahipleri, bu önergenin parti grubu toplantısında açık oturumda görüşülmesini ve incelenmek üzere bir komisyona havale edilmesini talep etmişlerdir.

Dörtlü Takrir’in meclis grubuna sunulmasının ardından Cumhurbaşkanı İsmet İnönü başkanlığında Çankaya’da yapılan üst düzey toplantılarda önergenin reddedilmesi yönünde karar alınmıştır. 12 Haziran 1945 Salı günü Meclis Başkan Vekili Kâzım Özalp başkanlığında toplanan CHP Meclis Grubu, takrir sahiplerinin açık oturum talebine karşılık basına kapalı oturum gerçekleştirmiştir. Aralıksız 7 saat süren gruptaki görüşmelerde takrir sahipleri parti disiplinini bozmak ve ikilik çıkarmakla suçlanarak sert eleştirilere uğramıştır.

^{Adnan Menderes'in Adana gezisi (Anadolu Ajansı)}

Önerge sahipleri adına ilk konuşmayı Refik Koraltan yapmış, ardından söz alan Adnan Menderes yöneltilen eleştirilere karşı savunma yapmıştır. Celal Bayar kendisini "Bu müzakereler sırasında Adnan Menderes'in bir başka güçlü yanını tanıdım. Saldırılardan yılmıyor, sinirlerini bozmuyor, içinde fikir varmış gibi görünen demagojik sözlerin parlak balonlarını bir cümle içinde patlatıp söndürüyordu." şeklinde nitelemiştir.^【46】

Görüşmeler sırasında tartışmalar karşısında Fuad Köprülü’nün takriri geri çekmek üzere ayağa kalkması üzerine Celal Bayar, Köprülü’yü oturtarak "Biz verdiğimiz takrirleri geri alacak insanlardan değiliz" diyerek müdahale etmiştir.^【47】

Oturumun sonunda kürsüye gelen Başbakan Şükrü Saraçoğlu, rejimde veya partide demokratik bir ıslahata ihtiyaç bulunmadığını, partinin zaten demokratik esaslara dayandığını belirterek önergenin geri alınmasını istemiştir. Önergenin geri çekilmemesi üzerine Saraçoğlu salondaki milletvekillerine takririn reddedilmesi yönünde talimat vermiştir. Yapılan oylamada Dörtlü Takrir, imza sahibi dört milletvekili (Bayar, Menderes, Köprülü, Koraltan) dışındaki tüm CHP grubunun oylarıyla oy birliğiyle reddedilmiştir. CHP tarafından yayımlanan resmi tebliğde, kanun tadil tekliflerinin meclis genel kuruluna, parti tüzük değişikliklerinin ise parti kurultayına ait işlerden olması sebebiyle önergenin reddedildiği kamuoyuna duyurulmuştur.

Dörtlü Takrir’in grupça reddedilmesinin ardından meclis içerisindeki gerilim tırmanmış ve muhalefet basın kanalıyla kamuoyuna taşınmıştır. CHP’nin yarı resmi yayın organı Ulus gazetesinde başyazar Falih Rıfkı Atay, "Pazar Konuşması", "Gülünç Bir Şantaj" ve "Tenkitlerden Bir Tenkit" başlıklı makaleleriyle tek parti idaresini savunmuş ve takrir sahiplerini eleştirmiştir. Fuad Köprülü ise Ahmet Emin Yalman’ın yönetimindeki Vatan gazetesinde "Açık Konuşalım!" ve "Yalancının Mumu..." başlıklı yazılarıyla Atay’a cevap vererek meclisteki baskıları eleştirmiştir.^【48】

^{Şükrü Saraçoğlu (Anadolu Ajansı)}

Gazetelerde süren sert polemikleri kapatmak amacıyla Başbakan Şükrü Saraçoğlu, 5 Eylül 1945 tarihinde Ankara Anadolu Kulübü’nde bir basın toplantısı düzenlemiştir. Saraçoğlu beyanatında, iktidarın demokratik adımlar attığını belirtmiş, gazetelerdeki sert tartışmaları eleştirmiştir.

Adnan Menderes, Başbakan Saraçoğlu’nun bu beyanatına karşılık 13 ve 14 Eylül 1945 tarihlerinde Vatan gazetesinin "Fikirler ve Tenkitler" köşesinde "Başbakan’ın Demeci Münasebetiyle" başlıklı iki bölümlük ilk gazete makalelerini yayımlamıştır. Menderes yazısında, Başbakan’ın demokratikleşme konusundaki ifadelerini eleştirmiş; demokrasinin sadece basın hürriyeti veya fert emniyetinden ibaret olmadığını, asıl unsurun vatandaşın siyasi hak ve hürriyetleri ile milletvekili seçimlerinin tayin usulünden çıkarılarak serbest iradeye dayanması olduğunu savunmuştur.^【49】

Menderes ve Köprülü’nün muhalif Vatan gazetesinde hükümet ve parti aleyhine yazılar yazması üzerine CHP Genel İdare Kurulu 6 Eylül 1945 tarihinde toplanarak iki milletvekili hakkında disiplin soruşturması açılmasına karar vermiştir. CHP Genel Sekreteri Vekili Nafi Kansu, 6 Eylül’de Adnan Menderes’e, 11 Eylül’de ise Fuad Köprülü’ye tebliğ yazısı göndererek hareketlerindeki amacı ve yazılı savunmalarını istemiştir.^【50】

Adnan Menderes, 13 Eylül 1945 tarihinde CHP Genel Sekreterliği’ne sunduğu yazılı savunmasında; parti tüzüğüne ve programına aykırı davranmadığını, bir milletvekili olarak hareket tarzının memleketin ve partinin yüksek menfaatlerine uygun olduğunu belirtmiştir. Menderes, Vatan gazetesindeki yazılarının ve meclisteki konuşmalarının Dörtlü Takrir’deki temel hürriyet ilkelerine dayandığını ifade etmiştir. Fuad Köprülü de savunmasında Ulus gazetesindeki iftiralara karşı kendisini savunmak zorunda kaldığını ve görüşlerinin parti ilkelerine zıt olmadığını kaydetmiştir.^【51】

^{Cumhurbaşkanı Celal Bayar (solda), Başbakan Adnan Menderes (ortada) ve Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü (sağda), Kayseri'de (Anadolu Ajansı)}

CHP Genel İdare Kurulu, 19 Eylül 1945 tarihinde Menderes ve Köprülü’nün savunmalarını yetersiz bulmuş; her iki ismin de Dörtlü Takrir’den itibaren mecliste, grupta ve basında sistemli bir siyasi mücadele yürüttüklerini, parti içinde ikilik çıkardıklarını ve tüzüğün 147, 148 ve 149. maddelerini ihlal ettiklerini tespit ederek ihraç talebiyle dosyayı Parti Divanı’na sevk etmiştir.

21 Eylül 1945 Cuma günü saat 17.00’de Başbakan ve Genel Başkan Vekili Şükrü Saraçoğlu başkanlığında toplanan CHP Parti Divanı, belgeleri inceleyerek Aydın Milletvekili Adnan Menderes ile Kars Milletvekili Fuad Köprülü’nün hareket ve faaliyetlerini CHP’nin hareket ve faaliyetlerine zıt bulmuştur. Divan, Tüzüğün 147, 148 ve 149. maddeleri uyarınca Adnan Menderes ve Fuad Köprülü’nün oy birliğiyle CHP’den ihraç edilmelerine (ilişiklerinin kesilmesine) karar vermiştir. İhraç kararı aynı akşam radyodan ve ertesi gün gazetelerin ilk sayfalarından ilan edilmiştir. Menderes, ihraç kararı sonrası gazetecilere yaptığı açıklamada hürriyet ve demokrasi mücadelesini parti içinde veya dışında sürdürmesinin memleket hizmeti açısından değişmeyeceğini beyan etmiştir. ^【52】

Menderes ve Köprülü’nün partiden atılmasına tepki gösteren Dörtlü Takrir’in diğer imza sahipleri de CHP ile yollarını ayırmıştır. İzmir Milletvekili Celal Bayar, arkadaşlarının ihracını protesto etmek amacıyla 26 Eylül 1945 tarihinde TBMM Başkanlığı’na dilekçe vererek 28 Eylül 1945’te milletvekilliğinden istifa etmiş; 3 Aralık 1945 tarihinde ise CHP üyeliğinden ayrılmıştır.^【53】 Dörtlü Takrir’in dördüncü imzacısı İçel Milletvekili Refik Koraltan da arkadaşlarına yapılan muameleyi eleştiren açıklamaları gerekçe gösterilerek 19 Aralık (bazı kayıtlarda 27 Kasım) 1945 tarihinde CHP’den ihraç edilmiştir. Böylece "Dörtlüler" olarak anılan kadro tamamen CHP çatısı dışına çıkmıştır.

CHP’den kopuşun tamamlanmasıyla birlikte yeni bir siyasi parti kurulması yönündeki çalışmalar hız kazanmıştır. Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan, yeni partinin tüzük ve program hazırlıkları için çoğunlukla Adnan Menderes’in Ankara’daki evinde ve Antalya Milletvekili Cemal Tunca’nın dairesinde düzenli toplantılar gerçekleştirmişlerdir. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün 1 Kasım 1945 Meclis açış konuşmasında mecliste bir muhalefet partisine ihtiyaç olduğunu belirtmesi ve Celal Bayar ile Çankaya’da yaptığı görüşmede rejim, devrimler ve dış politika ilkelerine sadık kalınması şartıyla muvafakat vermesi üzerine hukuki süreç başlatılmıştır.

Parti tüzüğü ve programının hazırlanmasında Adnan Menderes; köylü, esnaf ve tüccarların taleplerini hürriyetçi ilkeler doğrultusunda tüzük maddelerine dönüştürmeye çalışmıştır. Tüzük çalışmalarının tamamlanmasının ardından 7 Ocak 1946 Pazartesi günü Refik Koraltan, kurucular adına İçişleri Bakanlığı’na başvurarak kuruluş dilekçesini İçişleri Bakanı Hilmi Uran’a teslim etmiş ve Demokrat Parti (DP) resmen kurulmuştur.^【54】 Partinin genel merkezi Ankara Yenişehir Sümer Sokak’ta Cemal Tunca’ya ait apartman dairesi olarak belirlenmiştir.^【55】

7 Ocak 1946 akşamı parti genel merkezinde düzenlenen ilk basın toplantısında Celal Bayar, 85 maddeden oluşan parti programını kamuoyuna ilan etmiştir. Toplantı sırasında bir gazetecinin "Partiniz sağ mıdır, sol mudur?" sorusuna Celal Bayar "Partimiz demokrattır" cevabını vermiş;^【56】 yanında oturan Adnan Menderes ise bu açıklamayı tamamlayarak "Siz Halk Partisi’nin yerini tayin edin, biz ona inzimamen yerimizi tayin edelim"^【57】 ifadesini kullanmıştır. Menderes, partinin kuruluşu dolayısıyla yaptığı açıklamada şu değerlendirmeyi yapmıştır:

"Bugün Demokrat Parti resmen kuruldu. Şimdi Türk siyasi hayatında yepyeni bir sahife açılıyor. Bu tarih gelecek kuşaklar için asla unutulmayacak bir kilometre taşı olacak. Artık tek parti-tek şef sisteminin egemenliği, yalnız devlet hayatımızın dar kalıpları arasından çıkmakla kalmayacak; aynı zamanda milletimiz, yıllarca özlemini çektiği demokrasinin engin ufuklarından, özgürce nasibini alacak. Ülkemizin kalkınmaya, ekonomik anlamda gelişmeye ihtiyacı var. Demokrasi ve kalkınma hamleleri demokrat partinin iki temel felsefesi olacak. Kurucusu olduğum bu partinin, politik hayatımızda sonsuza kadar devam edeceğini ümit etmek istiyorum. Bizden sonra bu partinin başına geçecek yöneticilerin, “1946 ruhunu” daima hafızalarında canlı ve uyanık tutmaları en samimi dileğimdir".^【58】

^{Başbakan Adnan Menderes, Sarıyar Barajı Hidroelektrik santralinin açılış törenine katıldı (Anadolu Ajansı)}

8 Ocak 1946 tarihinde yapılan kurucular kurulu toplantısında Celal Bayar oy birliğiyle Genel Başkan seçilmiştir. Gizli oylama ile yapılan seçimlerde Genel İdare Kurulu üyeliklerine Adnan Menderes, Fuad Köprülü, Refik Koraltan ve Cemil Tunca getirilmiş; Adnan Menderes aynı zamanda Parti Sözcüsü olarak görevlendirilmiştir.

Demokrat Parti’nin 85 maddelik programında; Atatürk ilkelerine bağlılık, hürriyetçi ve çoğulcu demokrasi anlayışı, meclis denetiminin sağlanması, yargı bağımsızlığı, tek dereceli ve gizli oy-açık tasnife dayalı seçim sistemi, devlete yük olan bürokrasinin azaltılması, özel teşebbüsün teşvik edilmesi, işçilere grev hakkının tanınması ve din ile vicdan hürriyetinin güvence altına alınması ilkeleri yer almıştır. Demokrat Parti, halk arasında ve basında kısa sürede "Demir Kırat" simgesiyle anılmaya başlanmış; kurucu üyelerin başvurusu üzerine TBMM’de muhalefet için ilk grup odası tahsis edilmiştir.

Demokrat Parti’nin 7 Ocak 1946 tarihinde resmen kurulmasının ardından kurucu heyet örgütlenme faaliyetlerini başlatmıştır. Cumhuriyet Halk Partisi meclis grubu, 26 Nisan 1946 tarihinde toplanarak yerel seçimlerin öne alınması yönünde karar tesis etmiş ve bu kararı tebliğ ile ilan etmiştir. DP idaresi, henüz kuruluş aşamasını tamamlamadan seçime gidilmesini haksız bir rekabet hamlesi olarak değerlendirmiş ve Mayıs 1946’da yapılan belediye seçimlerine katılmama kararı almıştır. Adnan Menderes, 31 Mart 1946 tarihinde İzmir İl Merkezinde düzenlediği basın toplantısında idari amirler ile iktidar mensuplarının muhalefete yönelik baskılarını eleştirmiş; buna karşılık İçişleri Bakanı Hilmi Uran hükümetin tutumunu savunmuştur.^【59】

^{Başbakan Adnan Menderes (solda) ve Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü (sağda), Gaziantep Muhribinde - 15 Temmuz 1950 (Anadolu Ajansı)}

27 Temmuz 1946 tarihinde toplanan Demokrat Parti Genel İdare Kurulu, seçim ve seçim sonrası gelişmelere dair partiyi bağlayıcı resmi açıklamaları yapma yetkisini tek başına Adnan Menderes’e vermiştir. Menderes, bu kararla birlikte Demokrat Parti’nin meclisteki ve kamuoyu önündeki tek resmi parti sözcüsü sıfatını üstlenmiştir. Ege ve Anadolu şehirlerinde düzenlenen açık hava toplantılarına katılarak muhalefet söylemini kırsal alanlara taşımıştır.

TBMM tarafından 5 Haziran 1946 tarihinde tek dereceli seçim kanunu kabul edilmiş, ardından 21 Temmuz 1946 tarihinde Türkiye’nin ilk çok partili ve tek dereceli genel seçimleri gerçekleştirilmiştir. Seçimlerde "açık oy, gizli sayım" (açık oy-gizli tasnif) yöntemi tatbik edilmiştir.^【60】 Seçim kampanyası döneminde Adnan Menderes, 17 Temmuz 1946 tarihinde Aydın’da düzenlediği mitingde "Ben size hesap vermeye geldim" sözleriyle konuşmasına başlamış; iktidarın muhalefete yönelik sınırlandırmalarını ve baskılarını sert dille eleştirmiştir.^【61】

21 Temmuz 1946 seçimlerinde Adnan Menderes, memleketi olan Aydın ilinin yanı sıra Kütahya ilinden de aday gösterilmiştir. Kütahya İl Teşkilatı, Genel Merkez kararı olmaksızın Menderes’in ismini doğrudan valiliğe sunarak Kütahya listesine eklemiştir. Seçim sonuçlarına göre Aydın’daki seçim kaybedilmiş, ancak Menderes Kütahya genelinde 65.383 oy alarak TBMM VIII. Dönem Kütahya Milletvekili olarak parlamentoya girmiştir. 21 Temmuz 1946 seçimleri neticesinde CHP 395 (veya 394), DP 66 (veya 65), bağımsızlar ise 7 sandalye kazanmış; DP mecliste ilk kez azınlık muhalefet grubu olarak yerini almıştır.^【62】

Seçimlerin ardından 12 Ağustos 1946 tarihinde Recep Peker başkanlığında yeni hükümet kurulmuştur. Peker Hükümeti, 7 Eylül 1946 tarihinde Türk parasının değerini düşürerek ABD dolarının karşılığını 100 kuruştan 280 kuruşa çıkaran devalüasyon kararını (7 Eylül Kararları) ilan etmiştir. DP Sözcüsü Adnan Menderes, Meclis kürsüsünden ve basından yaptığı açıklamalarla devalüasyon kararlarının piyasaları olumsuz etkilediğini ve hayat pahalılığını artırdığını dile getirmiştir.^【63】

^{Recep Peker (Anadolu Ajansı)}

18 Aralık 1946 tarihinde TBMM Genel Kurulu’nda başlayan 1947 yılı Bütçe Kanun Tasarısı görüşmelerinde DP adına söz alan Adnan Menderes, bütçe hesaplarını, maliye tekniğini ve vergi politikalarını eleştiren bir konuşma yapmıştır. Menderes’in ardından kürsüye gelen Başbakan Recep Peker, eleştirilere cevap verirken Menderes’e yönelik olarak "Demokrat Parti adına dinlediğimiz Adnan Menderes’in sesinde kötümser ve psikopat bir ruhun..." ifadelerini kullanmıştır.^【64】 Bunun üzerine Adnan Menderes ve DP milletvekilleri meclis salonunu terk etmiş ve 14 gün süren meclis boykotunu başlatmışlardır. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve eski Başbakan Şükrü Saraçoğlu’nun devreye girmesiyle yaşanan kriz yumuşatılmış, DP grubu 28 Aralık 1946 tarihinde meclis çalışmalarına yeniden katılmıştır.^【65】

Demokrat Parti’nin 7-11 Ocak 1947 tarihlerinde Ankara Ulus Sineması’nda gerçekleştirilen I. Büyük Kongresi’ne 906 delege katılmıştır.^【66】 Kongrenin Ana Davalar Komisyonu Başkanlığı görevini Adnan Menderes yürütmüştür. Komisyon görüşmelerinde meclisten çekilmeyi ve sine-i millete dönmeyi savunan delegeler ile kanuni yollardan ayrılmamayı savunan ılımlı kanat arasında tartışmalar yaşanmıştır.^【67】Komisyon tarafından hazırlanıp kongreye sunulan ve oy birliğiyle kabul edilen Hürriyet Misakı (Hürriyet Andı) bildirisinde üç temel talep sıralanmıştır:

1. Anayasaya aykırı antidemokratik kanunların yürürlükten kaldırılması.
2. Cumhurbaşkanlığı makamı ile partili genel başkanlık sıfatının birbirinden ayrılması.
3. Seçim kanununun yargı güvencesi ve tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda değiştirilmesi.^【68】

Hürriyet Misakı’nda, bu taleplerin iktidar tarafından kabul edilmemesi halinde DP milletvekillerinin TBMM’den çekilerek sine-i millete döneceği ifade edilmiştir.

Hürriyet Misakı’nın ardından tırmanan iktidar-muhalefet gerilimi karşısında Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Başbakan Recep Peker ve DP Genel Başkanı Celal Bayar ile Çankaya’da görüşmeler yapmıştır. Bu görüşmelerin neticesinde İnönü, 12 Temmuz 1947 tarihinde devlet başkanının iktidar ve muhalefet partilerine karşı eşit mesafede ve tarafsız olduğunu ilan eden 12 Temmuz Beyannamesi’ni yayımlamıştır. Adnan Menderes, 12 Temmuz Beyannamesi’ni meşru ve kanuni mücadelenin zaferi olarak nitelemiş; siyasetin meclis zemininde ve kanunlar çerçevesinde sürdürülmesi gerektiğini savunmuştur.^【69】

12 Temmuz Beyannamesi sonrasında Recep Peker 9 Eylül 1947’de başbakanlıktan istifa etmiş, yerine Hasan Saka Hükümeti kurulmuştur. Menderes, 13 Ekim 1947’de mecliste okunan Hasan Saka Hükümeti programını antidemokratik yasaları kaldırmada yetersiz gördüğü gerekçesiyle eleştirmiştir.^【70】 Bu süreçte DP içerisinde meşruiyetçi çizgiyi savunan Menderes-Bayar grubu ile muhalif grup arasında fikir ayrılıkları derinleşmiştir. İhraç ve ayrılmaların ardından Kenan Öner, Sadık Aldoğan ve Fevzi Çakmak liderliğindeki grup 20 Temmuz 1948 tarihinde Millet Partisi’ni (MP) kurmuştur.^【71】Menderes, 14 Ocak 1949’da kurulan Şemsettin Günaltay Hükümeti’nin programını da bütçe tasarrufları ve ekonomi politikaları yönünden meclis kürsüsünden eleştirmeyi sürdürmüştür.

Demokrat Parti’nin 20-25 Haziran 1949 tarihlerinde düzenlenen II. Büyük Kongresi’nde Adnan Menderes yeniden Ana Davalar Komisyonu Başkanlığı’na getirilmiştir. Menderes başkanlığında hazırlanan ve kongre tarafından kabul edilen sonuç bildirgesi "Milli Teminat Andı" (CHP mensuplarınca "Milli Husumet Andı") olarak adlandırılmıştır.^【72】 Metinde, iktidarın 1950 seçimlerinde 1946 genel seçimlerinde olduğu gibi kanunsuzluk ve hile yöntemlerine başvurması durumunda, milletin meşru müdafaa ve direnme hakkını kullanacağı ilkesi yer almıştır.

DP’nin 7-9 Ocak 1950 tarihlerinde toplanan Danışma Kongresi’nde konuşan Adnan Menderes, seçim emniyetine dayalı bir oylamanın zorunluluğunu dile getirmiştir. Şemsettin Günaltay Hükümeti tarafından hazırlanan yeni seçim kanunu tasarısı TBMM gündemine gelmiş; oy verme işlemlerinin yargıç denetiminde (Yüksek Seçim Kurulu güvencesiyle) yapılması, gizli oy ve açık tasnif esaslarının getirilmesi DP tarafından desteklenmiştir. Menderes, 16 Şubat 1950 tarihinde yapılan görüşmelerde yasa tasarısını genel ilkeleri bakımından savunmuş ve kanun oy birliğiyle kabul edilerek yasalaşmıştır.

^{Cumhurbaşkanı Celal Bayar (sağ 2) ve Başbakan Adnan Menderes (sağda), Millet Meclisi Başkanı Refik Koraltan (sağ 3), Cumhuriyet Bayramı törenleri için Millet Meclisi'ne geldi - 29 Ekim 1950 (Anadolu Ajansı)}

14 Mayıs 1950 tarihinde gerçekleştirilen genel seçimlere Demokrat Parti, mimar Selçuk Milar tarafından tasarlanan "Yeter! Söz Milletindir!" afişi ve sloganıyla girmiştir.^【73】 Katılım oranının %89 düzeyine ulaştığı seçimlerde DP %53,3 oy oranıyla 408 milletvekilliği kazanmış; iktidardaki CHP ise %39,9 oy oranıyla 69 sandalye elde etmiştir.^【74】 Bu seçim sonucuyla beraber 27 yıllık aralıksız CHP iktidarı sandık yoluyla son bulmuştur.^【75】

Adnan Menderes, 14 Mayıs 1950 seçimlerinde hem Aydın hem İstanbul illerinden milletvekili seçilmiş, tercihini İstanbul’dan yana kullanarak TBMM IX. Dönem İstanbul Milletvekili olarak meclise girmiştir.

14 Mayıs 1950 genel seçimlerinde Demokrat Parti'nin elde ettiği seçim zaferinin ardından, 22 Mayıs 1950 tarihinde TBMM tarafından Celal Bayar Cumhurbaşkanlığına seçilmiş ve aynı gün hükümeti kurma görevini İstanbul Milletvekili Adnan Menderes’e tevdi etmiştir. Adnan Menderes başkanlığında 17 bakanlıktan oluşan I. Menderes Hükümeti 22 Mayıs 1950 tarihinde göreve başlamıştır. Başbakan Adnan Menderes, 29 Mayıs 1950 tarihinde TBMM Genel Kurulu'nda hükümet programını okumuştur.^【76】 Programda, tek parti dönemindeki devletçilik uygulamalarından kademeli olarak uzaklaşılacağı, özel teşebbüsün ve yabancı sermayenin teşvik edileceği, tarımda makineleşme ve altyapı yatırımlarına öncelik verileceği ilan edilmiştir.

^{Başbakan Adnan Menderes, Meclis kürsüsünde, 19. Hükümetin programını okudu - 29 Mayıs 1950 (Anadolu Ajansı)}

I. Menderes Hükümeti’nin ilk önemli yasal icraatlarından biri ezan okunmasıyla ilgili mevzuat değişikliği olmuştur. 16 Haziran 1950 tarihinde TBMM’de kabul edilen kanunla, 1932 yılından itibaren uygulanan Türkçe ezan zorunluluğu kaldırılarak ezanın Arapça aslıyla okunması serbest bırakılmıştır.^【77】 Yine bu dönemde, kâğıt paralar ve posta pulları üzerinden kaldırılmış olan Atatürk resimleri yeniden tedavüldeki para ve pullara basılmaya başlanmıştır. Hükümet, göreve gelmesinin ardından ordu üst kademesinde de idari tasarruflarda bulunmuş; 6 Haziran 1950 tarihinde Genelkurmay Başkanı, Kuvvet Komutanları ve çok sayıda generali kapsayan emeklilik ve atama kararlarını yürürlüğe koymuştur.^【78】

25 Haziran 1950 tarihinde Kore Savaşı’nın patlak vermesi üzerine I. Menderes Hükümeti, dış politikada kritik bir karar almıştır. 18 Temmuz 1950’de Yalova’da Cumhurbaşkanı Celal Bayar başkanlığında komutanların katılımıyla yapılan zirvenin ardından, 25 Temmuz 1950 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Birleşmiş Milletler emrine 4.500 kişilik bir Türk askerî birliği (Türk Tugayı) gönderilmesi kararlaştırılmıştır.^【79】 Muhalefet partisi CHP, asker gönderme kararının özüne karşı çıkmamakla birlikte, kararın meclis tatildeyken TBMM onayı alınmaksızın Bakanlar Kurulu tarafından verilmesini usul yönünden sert bir dille eleştirmiştir. Başbakan Adnan Menderes, durumun bir harp ilanı olmadığını, BM Antlaşması çerçevesinde ortak güvenlik ilkesine dayandığını savunmuş; karar 1950 yılının Kasım ayında yeni yasama döneminde TBMM tarafından onaylanmıştır. Kore’ye gönderilen birliklerin askeri başarıları, Türkiye’nin Batı Bloku ile entegrasyonunu hızlandırmış ve NATO üyeliği sürecinde anahtar rol oynamıştır. Ottawa Konferansı’nda alınan kararın ardından Türkiye, 18 Şubat 1952 tarihinde Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’ne (NATO) resmen üye olmuştur.^【80】

İç siyasette DP, 3 Eylül 1950 tarihinde yapılan yerel seçimlerde oyların büyük çoğunluğunu alarak başarısını yinelemiştir. DP iktidarı, CHP’nin mal varlığı ve kurumlarına yönelik de hukuki adımlar atmıştır. 1951 yılında çıkarılan kanunla Halkevleri kapatılarak binaları ve gayrimenkulleri Hazine’ye devredilmiştir. 14 Aralık 1953 tarihinde kabul edilen 6195 sayılı Kanun ile de CHP’nin haksız iktisap elde ettiği öne sürülen gayrimenkul ve malları Hazine’ye intikal ettirilmiştir.^【81】

8 Mart 1951 tarihinde I. Menderes Hükümeti’nin istifasının ardından 9 Mart 1951 tarihinde II. Menderes Hükümeti kurulmuş ve 14 Mayıs 1954 tarihine kadar görev yapmıştır. Bu dönemde Marshall Planı kapsamında sağlanan dış yardımlar ve biriken döviz rezervleri sayesinde ekonomik büyüme hız kazanmıştır. Tarımda traktör sayısı ve ekili arazi miktarı katlanarak artmış, karayolu yapımına ve baraj inşaatlarına ağırlık verilmiştir. 1954 yılı başlarında Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu ile Petrol Kanunu TBMM’den çıkarılarak uluslararası sermayenin Türkiye’ye girişi kolaylaştırılmaya çalışılmıştır.

2 Mayıs 1954 tarihinde gerçekleştirilen milletvekili genel seçimlerinde Adnan Menderes liderliğindeki Demokrat Parti, oy oranını %58,42’ye yükselterek 503 milletvekilliği kazanmıştır. Seçimlerde CHP 31, CMP 5, bağımsızlar ise 11 sandalye elde etmiştir. Seçim zaferinin ardından Adnan Menderes, 17 Mayıs 1954 tarihinde III. Menderes Hükümeti’ni kurarak güvenoyu almıştır.^【82】

^{Cumhurbaşkanı Celal Bayar (sağda), Başbakan Adnan Menderes (ortada) ve Genel Kurmay Başkanı Org. Nuri Yamut (solda) ile Kocaeli'de düzenlenen askeri tatbikatta - 12 Eylül 1950. (Anadolu Ajansı)}

1954 yılı sonlarında gazeteci-yazar Hüseyin Cahit Yalçın’ın yazılarından dolayı tutuklanarak hapse atılması, iktidar ile basın ve yargı arasındaki gerilimi artırmıştır. Yalçın’ın tutukluluğu sürecinde Menderes ile Cumhurbaşkanı Bayar arasında görüş ayrılığı yaşanmış, Yalçın bir süre sonra tahliye edilmiştir.^【83】 Bu dönemde DP içerisinde basına "İspat Hakkı" tanınmasını savunan 11 milletvekili muhalefet başlatmıştır. İspat hakkını savunan milletvekillerinin partiden ihracı veya istifasıyla sonuçlanan krizin ardından, bu kadro 1955 yılı sonunda Hürriyet Partisi’ni (HP) kurmuştur.

6-7 Eylül 1955 tarihlerinde Selanik’te Atatürk’ün doğduğu eve bomba atıldığı yönündeki haberlerin İstanbul gazete ve radyolarında yayılması üzerine İstanbul ve İzmir’de kitlesel olaylar meydana gelmiştir. Olayların kontrol kontrolden çıkması üzerine hükümet İstanbul, Ankara ve İzmir’de sıkıyönetim ilan etmiştir. Olaylardaki zafiyet sebebiyle İçişleri Bakanı Namık Gedik ve İstanbul Valisi Fahrettin Kerim Gökay görevlerinden ayrılmıştır. TBMM’de muhalefetin 6-7 Eylül olaylarıyla ilgili Başbakan Adnan Menderes ve hükümet hakkında açmak istediği soruşturma önergeleri DP meclis çoğunluğunun oylarıyla reddedilmiştir.

1954 yılından itibaren dış ticaret açığının büyümesi, kuraklık ve tarımsal üretimin düşmesi ekonomik sıkıntıları tırmandırmıştır. DP Meclis Grubu’nda 29 Kasım 1955 tarihinde yapılan toplantıda ticaret ve ekonomi politikaları sert bir şekilde eleştirilmiş, bakanların istifası istenmiştir. Yaşanan kriz üzerine Başbakan Adnan Menderes 1 Aralık 1955 tarihinde III. Menderes Hükümeti’nin istifasını Cumhurbaşkanı Bayar’a sunmuştur.

Adnan Menderes, 9 Aralık 1955 tarihinde IV. Menderes Hükümeti’ni kurarak meclisten güvenoyu almıştır. Ekonomik krizi kontrol altına almak amacıyla hükümet, 6 Haziran 1956 tarihinde II. Dünya Savaşı dönemine ait Millî Korunma Kanunu’nu yeniden yürürlüğe koymuş; fiyat denetimleri ve stokçulukla mücadele tedbirleri başlatmıştır. Aynı dönemde Basın Kanunu ve Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu sertleştirilmiş, muhalefet lideri Osman Bölükbaşı’nın dokunulmazlığı kaldırılarak tutuklanması iç siyasetteki gerilimi tırmandırmıştır.

^{Başbakan Adnan Menderes (güneş gözlüklü), İzmir gezisinde. Vali Muzaffer Tuğsavul (sol 2) ve Belediye Başkanı Rauf Onursal (solda) - 1 Ocak 1951 (Anadolu Ajansı)}

DP Meclis Grubu’nun 5 Eylül 1957 tarihli kararıyla 1958 yılında yapılması gereken genel seçimlerin erkene alınması ve 27 Ekim 1957 tarihinde yapılması kararlaştırılmıştır. İktidar partisi, seçim öncesinde 11 Eylül 1957 tarihinde Seçim Kanunu’nda değişiklik yaparak muhalefet partilerinin (CHP, CMP, HP) seçimlerde ortak liste çıkararak ittifak yapmalarını yasaklamış ve bölge barajı zorunluluğu getirmiştir.

Adnan Menderes, 12 Ekim 1957’de Erzurum’dan başlayarak Kars, Trabzon, Rize, Giresun, Ordu, Samsun, Amasya, Elazığ, Kayseri, İzmir, Manisa, İstanbul, Ankara ve Adana’yı kapsayan yoğun bir seçim mitingi maratonu yürütmüştür. Mitinglerde Menderes, 7 yıllık iktidarları döneminde yapılan barajları, karayollarını, çimento ve şeker fabrikalarını, tarımdaki gelişmeleri ve dini haklardaki serbestileri anlatmış; muhalefeti suni iktisadi kriz ve "rejim buhranı" söylemleriyle ülkeyi kaosa sürüklemekle suçlamıştır.

^{Başbakan Adnan Menderes yurt gezisinde - 1 Ocak 1951 (Anadolu Ajansı)}

27 Ekim 1957 genel seçimlerinde katılım oranı %76,6 olmuş; oy oranı %47,3’e düşen Demokrat Parti 424 milletvekilliği kazanmıştır. CHP oy oranını %41’e çıkararak 178 milletvekilliği elde etmiş, CMP ve HP ise 4’er sandalye kazanmıştır. DP oy kaybına uğramasına rağmen seçim sisteminin çoğunluk esasına dayanması sayesinde meclis çoğunluğunu korumuştur. Adnan Menderes, 25 Kasım 1957 tarihinde V. Menderes Hükümeti’ni kurarak göreve başlamıştır.^【84】

Ekonomik alanda dış borç ödemelerinin zorlaşması, emisyon artışı ve enflasyonun %20 seviyelerine tırmanması üzerine hükümet, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Avrupa İktisadi İşbirliği Teşkilatı (OEEC) ile müzakerelere oturmuştur. 4 Ağustos 1958 tarihinde ilan edilen "İstikrar Kararları" ile Türk Lirası %322 oranında devalüe edilmiş; 1 ABD Doları’nın resmi kuru 2,80 Türk Lirası’ndan 9,02 Türk Lirası’na çıkarılmıştır.^【85】 Devalüasyonun ardından alacaklı ülkelerle borç erteleme anlaşması yapılmış ve 359 milyon dolarlık yeni kredi imkânı sağlanmıştır.

^{Başbakan Adnan Menderes yurt gezisinde (Anadolu Ajansı)}

1957 sonlarında ordu içerisinde cuntalaşma iddialarını içeren "Dokuz Subay Hadisesi" açığa çıkarılmış, ancak konu sembolik idari tasarruflarla kapatılmıştır.^【86】Adnan Menderes, Ekim 1958’de DP taraftarlarını bir araya getirmek ve muhalefete karşı toplumsal tabanı konsolide etmek amacıyla "Vatan Cephesi" kurduğunu ilan etmiş; radyodan Vatan Cephesi’ne katılan vatandaşların isimlerinin okunması uygulaması başlatılmıştır. 1959 ve 1960 yıllarında CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’nün Ege gezilerinde (Uşak ve İstanbul Topkapı olayları) yaşanan taşlı ve fiziki müdahale olayları siyasi tansiyonu zirveye taşımıştır.

^{Başbakan Adnan Menderes'in Yunanistan gezisi - 1 Şubat 1951. (Anadolu Ajansı)}

18 Nisan 1960 tarihinde TBMM’de DP grubunun önergesiyle, basının faaliyetlerini tahkik etmek üzere tamamen DP’li 15 milletvekilinden oluşan "Tahkikat Komisyonu" kurulmuştur. Komisyona adli ve idari el koyma, yayın yasağı getirme ve toplantıları menetme gibi geniş olağanüstü yetkiler tanınmıştır. Tahkikat Komisyonu’nun kurulması üzerine Nisan ve Mayıs 1960 aylarında İstanbul ve Ankara’da üniversite öğrencileri kitlesel gösteriler başlatmış, olaylar sırasında çıkan çatışmalarda sıkıyönetim ilan edilmiştir. Yaşanan siyasal kriz bahane edilerek 27 Mayıs 1960 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesindeki Milli Birlik Komitesi tarafından gerçekleştirilen askeri darbe ile DP iktidarı ve V. Menderes Hükümeti son bulmuştur.

^{Haşimi Ürdün Kralı 1. Abdullah (sarıklı), Başbakan Menderes (sağda), Meclis Başkanı Refik Koraltan (ortada) havaalanında - 15 Mayıs 1951 (Anadolu Ajansı)}

Adnan Menderes’in 10 yıllık başbakanlığı döneminde Türk dış politikası, Soğuk Savaş koşulları çerçevesinde Sovyetler Birliği tehdidine karşı Batı Bloku ve ABD ile tam entegrasyon esasına dayandırılmıştır. Menderes, görevi süresince Batı ve Doğu ülkelerine toplam 28 resmi yurt dışı gezisi gerçekleştirmiştir.^【87】

Menderes dönemi dış politikasının ilk önemli hamlesi Kore Savaşı’na asker gönderilmesi ve 18 Şubat 1952’de NATO’ya tam üye olunmasıdır. Bölgesel güvenlik sistemleri kurmayı hedefleyen Menderes hükümeti, 28 Şubat 1953’te Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında Ankara Dostluk Antlaşması’nı, 9 Ağustos 1954’te ise Bled İttifakı’nı imzalayarak Balkan Paktı’nın kurulmasına öncülük etmiştir. Ancak Stalin’in ölümü ve Kıbrıs meselesinin tırmanmasıyla Balkan Paktı kısa sürede işlevselliğini yitirmiştir.

^{ABD Dışişleri Bakanı John Foster Dulles, Ankara ziyaretinde Başbakan Adnan Menderes tarafından törenle karşılandı - 26 Ocak 1958 (Anadolu Ajansı)}

Orta Doğu’da komünizm nüfuzunu engellemek ve bölgesel savunma hattı oluşturmak amacıyla Başbakan Adnan Menderes, 6-18 Ocak 1955 tarihlerinde Irak, Lübnan ve Suriye’yi kapsayan resmi ziyaretlerde bulunmuştur.^【88】 Yapılan temasların ardından 24 Şubat 1955 tarihinde Türkiye ile Irak arasında Bağdat Paktı (Karşılıklı İşbirliği Antlaşması) imzalanmış; pakta ilerleyen süreçte İngiltere, Pakistan ve İran da katılmıştır. 1958 yılında Irak’ta meydana gelen askeri darbenin ardından Irak pakttan çekilmiş, örgüt merkezi Ankara’ya taşınarak Merkezi Antlaşma Teşkilatı (CENTO) adını almıştır.

^{Başbakan Adnan Menderes (solda), Kıbrıs Türktür Partisi Lideri Fazıl Küçük'ü (sağda), Başbakanlıkta kabul etti - 30 Ağustos 1957. (Anadolu Ajansı)}

Kıbrıs meselesi, Menderes döneminde Türk dış politikasının en öncelikli milli davası haline gelmiştir. Menderes, Kıbrıs gündemiyle 11-19 Ekim 1952 ve 26-31 Temmuz 1958 tarihlerinde İngiltere’ye resmi geziler düzenlemiştir.^【89】 Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ile yürütülen diplomasi neticesinde 5-11 Şubat 1959 tarihlerinde İsviçre’de yapılan Türkiye-Yunanistan ikili görüşmelerinde Zürih Antlaşması taslağı hazırlanmıştır.

Zürih Antlaşması’nı nihai karara bağlamak ve İngiltere ile üçlü garantörlük antlaşmasını imzalamak üzere Başbakan Adnan Menderes ve beraberindeki devlet heyeti, 17 Şubat 1959 tarihinde Türk Hava Yolları’na ait "SEV" adlı Viscount tipi yolcu uçağıyla Londra’ya hareket etmiştir. Uçak, Londra Gatwick Havalimanı yakınlarında alçalış sırasında yoğun sis sebebiyle ormanlık alana çakılarak düşmüştür. Kazada uçakta bulunan 24 kişiden, aralarında eski Bakan ve Eskişehir Milletvekili Kemal Zeytinoğlu ile Başbakanlık Özel Kalem Müdürü Muzaffer Ersü’nün de yer aldığı 14 kişi vefat etmiştir. Başbakan Adnan Menderes kazadan hafif yaralı olarak kurtarılmıştır.^【90】 Menderes, tedavi gördüğü London Clinic’teki hastane odasında 19 Şubat 1959 tarihinde Londra Antlaşması’nı imzalamış ve böylece bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin hukuki temeli atılmıştır. 27 Şubat 1959’da yurda dönen Menderes, İstanbul ve Ankara’da halk tarafından karşılanmıştır.^【91】

^{Başbakan Adnan Menderes (sağda), Güney Kore'yi ziyaretinde Cumhurbaşkanı Syngman Rhee (sol 2) ile görüştü - 25 Nisan 1958 (Anadolu Ajansı)}

Menderes, Batı ülkelerindeki NATO ve Kıbrıs zirvelerinin yanı sıra Nisan 1958’de Güney Kore (Seul), Japonya, Tayvan (Formoza), Hindistan, Hong Kong ve Pakistan’ı kapsayan geniş bir Uzak Doğu seyahati gerçekleştirmiş; Seul’de Güney Kore Cumhurbaşkanı Syngman Rhee tarafından kendisine devlet nişanı takdim edilmiştir.^【92】 Adnan Menderes’in son yurt dışı seyahatleri CENTO toplantıları vesilesiyle ABD ve İran’a gerçekleşmiştir.

25 Mayıs 1960 Çarşamba günü Ankara’da gerçekleştirilen Demokrat Parti grup toplantısının ardından Başbakan Adnan Menderes, Ege gezisi sonrasındaki siyasi temasları ve tesis açılışları çerçevesinde karayolu ve havayolu bağlantısıyla Eskişehir’e hareket etmiştir. Eskişehir Havaalanı’na ulaştığında, pist kenarında kendisini karşılamak üzere resmi nizamda dizilmiş olan havacı subay grubuna selam vermek amacıyla yaklaşmıştır. Menderes selam vermek üzereyken subaylardan biri "geri dön" komutu vermiş ve subaylar "Dağ başını duman almış" marşını söyleyerek Menderes’e sırtlarını dönüp alandan uzaklaşmışlardır. Başbakan Menderes herhangi bir fiziki veya sözlü tepki vermeksizin havaalanından ayrılıp şehir merkezine geçmiştir.^【93】

Eskişehir şehir merkezinde kendisini bekleyen halk topluluğuna hitap etmek üzere hazırlanan kürsüye çıkan Adnan Menderes’in konuşması esnasında ses düzeninde teknik engeller oluşturulmuştur. Sabote edilen mikrofona ve teknik aksaklıklara karşın Menderes, yüksek sesle kısa bir konuşma yaparak TBMM bünyesinde kurulan Tahkikat Komisyonu’nun tahkikat işlerini tamamladığı bilgisini kamuoyuna duyurmuştur.^【94】

26 Mayıs 1960 Perşembe akşamı Eskişehir Ticaret Odası tarafından Şeker Fabrikası salonunda Adnan Menderes onuruna bir akşam yemeği düzenlenmiştir. Bu yemek, Adnan Menderes’in Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı sıfatıyla katıldığı son resmi toplantı olmuştur. Yemeğe ordunun hükümeti desteklediğini göstermek amacıyla üst düzey askeri erkan da davet edilmiş; ancak davete katılan subaylar çeşitli gerekçeler öne sürerek kısa süre içerisinde salondan ayrılmışlardır.^【95】

26 Mayıs’ı 27 Mayıs’a bağlayan gece Eskişehir Şeker Fabrikası misafirhanesinde konaklayan Adnan Menderes’e, Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü’nden telefonla Ankara’da askeri hareketliliğin başladığı, Başbakanlık binasının sarıldığı ve çatışmalar yaşandığı haberi ulaştırılmıştır. Haber üzerine Menderes, mülki idare amirleriyle telefonda iletişim kurarak durum değerlendirmesi yapmaya çalışmıştır. İzmir Valisine ve Emniyet Genel Müdürü’ne ulaşamamış, Bursa Valisi İhsan Sabri Çağlayangil ile görüşerek Bursa’daki durum hakkında bilgi almıştır. Ayrıca İstanbul Örfi İdare Komutanlığı’nda görevli İhtilal Komitesi üyesi Binbaşı Ahmet Yıldız ile telefonla temas sağlamıştır.^【96】

Adnan Menderes, gelişmeler karşısında asker kökenli iki milletvekilini ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan’ı yanına alarak Kütahya üzerinden Yurtiçi Bölge Komutanlığı’na geçmek üzere hareket etmiştir. Kendi makam otomobili yerine askeri bir pikaba binmeyi tercih etmiş; arkasından silahlı bir manga askerin yer aldığı askeri kamyonetle yola çıkılmıştır. Sabaha karşı Kütahya karayolunda seyir halindeki konvoy, Hava Kuvvetleri’ne ait keşif ve savaş uçakları tarafından havadan taranarak tespit edilmiş ve konvoyun hareket yönü Kütahya Hava Er Eğitim Tugayı’na bildirilmiştir.^【97】

Adnan Menderes ve beraberindekiler Kütahya’ya ulaştıklarında Kütahya Vali Yardımcısı ve Hava Er Eğitim Tugay Komutanı Albay Süleyman Demet tarafından karşılanarak Hükümet Konağı’na, ardından Tugay Karargâhına geçilmiştir. Bu esnada Eskişehir’den C-47 tipi askeri nakliye uçağı ile Kütahya’ya ulaşan Hava Albay Muhsin Batur ve beraberindeki subay grubu karargâha girmiştir. Albay Muhsin Batur, Menderes’e Türk Silahlı Kuvvetleri’nin ülke yönetimine el koyduğunu ve kendisini Eskişehir üzerinden Ankara’ya götürmekle görevlendirildiğini tebliğ etmiştir. Menderes’in "Yani beni tevkif mi ediyorsunuz?" sorusuna Albay Batur, "Sizi emniyet altına alarak Eskişehir’e götüreceğim" yanıtını vermiştir.^【98】

Üzerleri aranan Adnan Menderes ve Hasan Polatkan, Albay Muhsin Batur gözetiminde C-47 tipi askeri uçakla Kütahya’dan önce Eskişehir’e, ardından Ankara Güvercinlik Askeri Havaalanı’na nakledilmiştir.^【99】 Güvercinlik Havaalanı’nda askeri bir otomobile bindirilen Menderes, sıkı güvenlik önlemleri altında Ankara Harp Okulu’na (Harbiye) getirilmiştir. Dışarıda toplanan kalabalık sebebiyle bina içerisine Harp Okulu’nun arka tarafında yer alan mutfak kapısından sokulmuştur.^【100】

Adnan Menderes, Harp Okulu Komutanı Tümgeneral Sıtkı Ulay ve darbeci subayların kontrolünde okulun misafir salonunun yanında yer alan özel bir odaya yerleştirilmiştir. Aynı saatlerde Çankaya Köşkü’nde gözaltına alınan Cumhurbaşkanı Celal Bayar, bakanlar, DP milletvekilleri, Tahkikat Komisyonu üyeleri ve Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun da Harp Okulu’na getirilmiştir. Harp Okulu’nda kaldığı süre zarfında Menderes, tutuklu milletvekili arkadaşlarıyla görüşme imkânı bulmuş ve "Bu duruma ben sebep oldum" ifadesinde bulunarak üzüntüsünü dile getirmiştir.^【101】

Harp Okulu’ndaki tutukluluk süreci devam ederken Adnan Menderes ile Cumhurbaşkanı Celal Bayar binanın lavabosunda karşılaşmışlardır. Yan yana geldiklerinde Celal Bayar, Menderes’e "Olanlar oldu şimdi dayanıklı olmak lâzım" sözleriyle tesellide bulunmaya çalışmış; Menderes ise "Başka çaremiz var mı!" karşılığını vermiştir. İkilinin diyalog sürdürmesi nöbetçi askerlerin müdahalesiyle engellenmiştir. Menderes ayrıca Harp Okulu’nda Ethem Menderes ile de görüşmüştür.^【102】

Milli Birlik Komitesi üyesi Fazıl Akkoyunlu’nun koordinesinde Harp Okulu’nda tutulan DP kadrolarının Marmara Denizi’ndeki Yassıada’ya nakledilmesi kararlaştırılmıştır. 10 Haziran 1960 tarihinde Adnan Menderes ve Celal Bayar, sivil trafiğe kapatılan Yeşilköy Havaalanı’na ayrı askeri uçaklarla sevk edilmiş, oradan da hücumbotlarla Yassıada’ya götürülmüşlerdir. Uçak yolculuğu esnasında Vatan ve Millet caddelerini izleyen Menderes’e yanında bulunan Milli Birlik Komitesi üyesi subay yurt dışına gönderilecekleri yönünde beyanda bulunmuştur.^【103】

27 Mayıs 1960 darbesinin ardından iktidardan uzaklaştırılan Demokrat Parti yöneticilerini ve hükümet üyelerini yargılamak amacıyla olağanüstü bir yargı organı oluşturulmuştur. Milli Birlik Komitesi (MBK) tarafından 12 Haziran 1960 tarihinde kabul edilen 1 sayılı Kanun ile 1924 Anayasası’nın bazı hükümleri kaldırılmış ve 6. madde uyarınca Yüksek Adalet Divanı kurulmuştur. Divanın kararları kesin nitelikte olup temyiz veya itiraz yolu tamamen kapatılmış; yalnızca verilen idam cezalarının infazı Milli Birlik Komitesi’nin onayına tabi kılınmıştır.^【104】

Yüksek Adalet Divanı Başkanlığına Yargıtay Birinci Ceza Dairesi Başkanı Salim Başol, Başsavcılığa ise Altay Ömer Egesel getirilmiştir.^【105】 Mahkeme heyetinde S. Yörük, R. Tunç, A. Öner, H. Tüz, H. Günsel, V. Göksu, A. Doğan Taran ve M. Çokgülen üye olarak görev almışlardır.^【106】 Soruşturma aşamasını yürütmek üzere kurulan Yüksek Soruşturma Kurulu, 23 Ağustos 1960 tarihinden itibaren tutukluların ifadelerini almaya başlamış ve incelemelerini üç buçuk ayda tamamlamıştır.

Yassıada’daki yargılama süreci 14 Ekim 1960 Cuma günü başlamıştır. Duruşmalar 15 Eylül 1961 tarihine kadar 11 ay 1 gün boyunca kesintisiz devam etmiş; toplam 202 oturum gerçekleştirilmiş ve 1000’den fazla tanık dinlenmiştir.^【107】 Haklarında dava açılan 592 sanıktan 228’i hakkında iddia makamı tarafından idam cezası talep edilmiştir.

Adnan Menderes hakkında Yassıada Yüksek Adalet Divanı’nda 19 ayrı dosya halinde davalar açılmış, bu davaların bir kısmı ilerleyen süreçte esas dosya olan Anayasayı İhlal Davası ile birleştirilmiştir. Menderes’in sanık sıfatıyla yargılandığı başlıca davalar, ilgili dosya numaraları ve yargılama sonuçları şu şekildedir:

• Anayasayı İhlal Davası (Esas Dosya No: 1960/1): Menderes, Türk Ceza Kanunu’nun 146/1. maddesini ihlal etmekten oy birliğiyle idam cezasına çarptırılmıştır.^【108】 Tahkikat Komisyonu kurulması, CHP’nin mallarına el konulması ve Kırşehir’in ilçe yapılması gibi icraatlar suçlamaların esasını oluşturmuştur.
• 6-7 Eylül Olayları Davası (Dosya No: 960/3): 19 Ekim 1960 ile 5 Ocak 1961 tarihleri arasında 20 oturumda görülmüştür. Menderes, Kıbrıs meselesi bağlamında halkı tahrik ve tevsik etmekten suçlu bulunarak 6 yıl ağır hapis ve 375 lira ağır para cezasına mahkûm edilmiş; dosya Anayasayı İhlal Davası ile birleştirilmiştir.^【109】
• Bebek Davası (Dosya No: 960/8): Menderes’in gayrimeşru doğan çocuğunu öldürmeye azmettirdiği iddiasıyla açılan 7 oturumluk davadır. Yapılan yargılama neticesinde suçsuz bulunarak beraat etmiş; yargılandığı tüm dosyalar arasında beraat ettiği tek dava bu olmuştur.^【110】
• Ali İpar Davası (Dosya No: 960/13): Döviz mevzuatını ihlal etmekten 1 yıl hapis, 400 lira ağır para cezası ve 6 ay memuriyetten mahrumiyet cezası almıştır.
• Örtülü Ödenek Davası (Dosya No: 960/21): Başbakanlık örtülü ödeneğinden 4.870.780 lirayı şahsi zimmetine geçirmek suçlamasıyla 13 oturumda yargılanmıştır. Yargılama sonunda 11 yıl 8 ay ağır hapis, zimmete geçirilen meblağın tazmini ve müebbeden memuriyetten men cezasına mahkûm edilmiştir.
• Diğer Davalar: Radyo Davası (Dosya No: 960/20), Topkapı Olayları Davası (Dosya No: 960/25), Çanakkale Olayları Davası (Dosya No: 960/30), Kayseri Olayları Davası (Dosya No: 960/31), Demokrat İzmir Gazetesi Davası (Dosya No: 960/32), İstanbul İstimlâkları Davası (Dosya No: 961/8), Vatan Cephesi Davası (Dosya No: 961/7) ve Üniversite Olayları Davası (Dosya No: 961/4) dosyalarında suçlu bulunarak mahkûm edilmiş ve bu dosyalar Anayasayı İhlal Davası’nın maddi delilleri kabul edilmiştir.

Söz konusu davalar sonucunda Menderes, toplamda 22 yıl 6 ay ağır hapis, 4.870.780 lira zimmet tazminatı, para cezaları ve TCK 146/1 uyarınca idam cezasına çarptırılmıştır.^【111】

Adnan Menderes’in Yassıada’daki yargılanma sürecinde savunmasını Ankara Barosu’ndan Avukat Talat Asal ile İstanbul Barosu’ndan Avukat Burhan Apaydın ve Avukat Orhan Apaydın üstlenmiştir. İstanbul Barosu İdare Heyeti 31 Mayıs 1960 tarihinde aldığı kararla üyelerine DP mensuplarının savunmasını üstlenmeme yönünde tavsiye kararı yayınlamış; benzer kararlar Mersin, Hatay, Urfa, Mardin ve Çanakkale baroları tarafından da alınmıştır.

Yassıada’ya getirilen Adnan Menderes, deniz gören penceresi siyah yağlıboyayla kapatılmış, 7 metrekare büyüklüğündeki bir hücreye yerleştirilmiştir. Hücrede bir karyola, masa, tahta sandalye ve battaniye bulunmaktaydı. Menderes, odada ve kapı eşiğinde her saat başı değişen iki nöbetçi subayın 24 saat kesintisiz gözetimi altında tutulmuş; nöbetçi subayların kendisiyle konuşmasına izin verilmemiştir. Diğer tutuklularla teması büyük ölçüde engellenmiş, yalnızca Ada Komutanı Yarbay Tarık Güryay’ın nezaretinde haftada bir kez Ethem Menderes ile görüşmesine izin verilmiştir. Ailesi ve eşi Berrin Hanım ile haberleşmesi ise en fazla 50 kelimeden oluşan mektuplarla sınırlandırılmıştır.

23 Ağustos 1960 tarihinden itibaren Menderes, Yüksek Soruşturma Kurulu üyelerine ifade vermek üzere süngülü muhafız askerler eşliğinde hücresinden çıkarılarak sorgulanmaya başlanmıştır. Avukatlarıyla ilk kez duruşmaların başlamasından kısa süre önce görüşebilmiş ve savunma hazırlığı için haftada bir gün yarım saatlik görüşme süresi tanınmıştır. Duruşmalarda avukatların tanık dinletme, ek inceleme yaptırma ve belge getirtme yönündeki taleplerinin büyük bölümü Mahkeme Başkanı tarafından reddedilmiştir. Menderes, yaklaşık 15 ay süren tutukluluğu boyunca ailesiyle yalnızca iki kez, Ada Komutanı Tarık Güryay’ın odasında ve gözetimi altında yüz yüze görüşebilmiştir.^【112】

Yüksek Adalet Divanı’nın kararlarının açıklanacağı 15 Eylül 1961 Cuma günü sabahı saat 06.30 sıralarında Adnan Menderes yatağında baygın ve ağzından köpükler gelir halde bulunmuştur. Yapılan incelemede Menderes’in, tecrit döneminde nöbetçi subaylar gözetiminde içmesi gereken uyku haplarını içmiş gibi yaparak dilinin altında veya ceketinin astarında sakladığı ve kararların açıklanacağı gecenin akşamında bu biriktirdiği hapları topluca yutarak intihara teşebbüs ettiği anlaşılmıştır.^【113】

Olay üzerine Yassıada’ya acil doktor heyeti çağrılmıştır. Heyette Amiral Bristol Hastanesi’nden Dr. Nevzat Yeğinsu, Ord. Prof. Dr. Sedat Tavat (Kavak), Dr. Galip Bozalioğlu, Dr. Ahmet Karahaliloğlu, Dr. Zeki Kebapçıoğlu ve Dr. Sedat Yürütgen yer almıştır. Midesi yıkanan ve yoğun tıbbi müdahale yapılan Menderes komadan çıkarılmıştır. Müdahalenin ardından doktor heyeti tarafından "sıhhi durumunun tamamen normale döndüğü" ve "hükmün infazına engel bir durumun bulunmadığı" yönünde sağlık raporu tanzim edilmiştir.^【114】

Yüksek Adalet Divanı, 15 Eylül 1961 tarihinde Yassıada’da düzenlenen son oturumda kararlarını resmen açıklamıştır. Yargılanan 592 sanıktan 123’ü (bazı kayıtlarda 128) beraat etmiş, 31 sanık müebbet hapse, 418 sanık çeşitli hapis cezalarına çarptırılmış, 15 sanık hakkında ise TCK 146/1 uyarınca oy birliği veya oy çokluğuyla idam kararı verilmiştir. İdam cezası alan isimler; Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu, Maliye Bakanı Hasan Polatkan, TBMM Başkanı Refik Koraltan, Agâh Erozan, İbrahim Kirazoğlu, Ahmet Hamdi Sancar, Nusret Kirişçioğlu, Bahadır Dülger, Emin Kalafat, Baha Akşit, Osman Kavrakoğlu, Zeki Erataman ve Rüştü Erdelhun’dur.^【115】

İdam kararları onaylanmak üzere Ankara’da bulunan Milli Birlik Komitesi’ne ulaştırılmıştır. MBK bünyesinde yapılan kapalı oylamada, Celal Bayar’ın idam cezası 65 yaşını aşmış olması sebebiyle oy birliğiyle müebbet ağır hapis cezasına çevrilmiştir. Diğer 11 sanığın idam cezaları da müebbet hapse dönüştürülmüştür.

Milli Birlik Komitesi; 9 aleyhte oya karşılık 13 lehte oy ile Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan hakkındaki idam cezalarını onaylamıştır. Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan’ın cezaları 16 Eylül 1961 tarihinde sabaha karşı İmralı Adası’nda infaz edilmiştir.

^{Maliye Bakanı Hasan Polatkan (ortada) (Anadolu Ajansı)}

^{Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu (Anadolu Ajansı)}

Sağlık kurulunun olumlu rapor vermesinin ardından Adnan Menderes, 17 Eylül 1961 Pazar günü sabahı saat 07.30’da Yassıada’dan alınarak hücumbotla İmralı Adası’na sevk edilmiştir.^【116】 İmralı Cezaevi’ne getirilen Menderes’e Yüksek Adalet Divanı’nın kararı ve MBK’nın onayı Başsavcı Altay Ömer Egesel tarafından tebliğ edilmiştir. Menderes’in infaz öncesi tutanaklara geçen ifadesi şu şekildedir:

"Sizlere dargın değilim. Sizin ve diğer zevatın iplerinin hangi efendiler tarafından idare edildiğini biliyorum. Onlara da dargın değilim. Kellemi onlara götürdüğünüzde deyiniz ki, Adnan Menderes, hürriyet uğruna koyduğu başını 17 sene evvel almadığınız için sizlere müteşekkirdir. İdam edilmek için ortada hiçbir sebep yok. Ölüme metanetle gittiğimi, silahların gölgesinde yaşayan kahraman efendilerinize acaba söyleyebilecek misiniz? Şunu da söyleyeyim ki, milletçe kazanılacak hürriyet mücadelesinde sizi ve efendilerinizi yine de 1950’de kurtarabilirdim. Dirimden korkmayacaktınız. Ama şimdi milletle el ele vererek, Adnan Menderes’in ölümü sizi ebediyete kadar takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir. Ama buna rağmen merhametim sizlerle beraberdir.”^【117】

^{27 Mayıs İhtilali sonrası idam edilen Başbakan Adnan Menderes'in eşi Berrin Menderes, Yüksek Soruşturma Kurulu'na bilgi verdikten sonra binadan ayrılıyor (Anadolu Ajansı)}

Adnan Menderes’in idam cezası 17 Eylül 1961 Pazar günü saat 14.18-14.30 sıralarında İmralı Cezaevi’nin bahçesinde kurulan darağacında infaz edilmiştir. İnfazın ardından naaşı İmralı Adası’nda Değirmentepe mevkiinde hazırlanan mezara defnedilmiştir. Menderes’in vefatı aynı akşam saat 19.00 radyosuyla kamuoyuna ilan edilmiştir.^【118】

İdamların ardından Menderes, Zorlu ve Polatkan’ın naaşlarının İmralı’dan nakledilmesi ve itibarlarının iadesi konusu farklı dönemlerde siyasetin gündemine gelmiştir. Turgut Özal ve arkadaşları tarafından sunulan kanun teklifinin kabul edilmesiyle 22 Mayıs 1987 tarihinde 3374 sayılı Kanun yürürlüğe girmiş; mezarların nakline ve isimlerinin tesislere verilmesine hukuki zemin hazırlanmıştır.^【119】

^{Topkapı'da bulunan anıt mezarı (}Aydın Adnan Menderes Üniversitesi⁾

11 Nisan 1990 tarihinde TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilen 3656 (3623) sayılı Kanun ile Yüksek Adalet Divanı tarafından mahkûm edilen Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan’ın hukuki itibarları resmen iade edilmiştir. ^【120】

İdamların 29. yıldönümü olan 17 Eylül 1990 tarihinde, Adalet Bakanı Oltan Sungurlu ve aile üyelerinin huzurunda İmralı Adası’ndaki mezarlar açılmıştır. Naaşlar, alt çenedeki altın diş teşhisi vasıtasıyla Aydın Menderes tarafından doğrulanmış ve "Truva" isimli feribotla İstanbul’a getirilmiştir. Aksaray Murat Paşa Camii’nde kılınan cenaze namazının ardından Cumhurbaşkanı Turgut Özal, TBMM Başkanı Kaya Erdem, Başbakan Yıldırım Akbulut, DYP Genel Başkanı Süleyman Demirel ve devlet erkanının katıldığı resmi devlet töreniyle naaşlar İstanbul Topkapı’da inşa edilen Anıt Mezar’a defnedilmiştir.^【121】