Ana YazarSibel KİRAL13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0009-0002-0111-1960

Yahudi kutsal kitap literatürü, yazılı ve sözlü olmak üzere iki kategoriye ayrılmaktadır. Yazılı kısma Tanah, sözlü kısma ise Talmud denmektedir. Yazılı olan bölüm yani Tanah, Türkçede Tevrat veya Eski Ahit olarak bilinmektedir (Mahmut Aydın, 2011: 286). Üç bölümden oluşan Tanah’ın ilk bölümü olan Tora; Tekvin (bereşit), Çıkış (şemot), Levililer (vayikra), Sayılar (bemidbar) ve Tesniye (dıvarim) isimli beş kitaptan oluşmaktadır. Bu kitaplar, yaratılıştan Hz. Mûsâ’nın vefatına kadar olan süreci kronolojik olarak ele almakta ve Yahudilerin uymakla yükümlü olduğu mitzvotları (yasaları) belirtmektedir (Adam, 2015: 79). Bu beş kitaba “pentakök” de denir (Aydın, 2011: 287). Tanah’ın diğer iki bölümü ise Neviim (peygamberler) ve Ketuvim (kitaplar) olarak isimlendirilir.Sözlü metin Talmud ise Mişna ve Gemara’dan oluşmaktadır. En dar anlamıyla Mişna, Tevrat’ın; Gemara ise Mişna’nın yorum faaliyeti anlamını taşımaktadır. Bu metinlere “sözlü” denilmesinin sebebi, ilk dönemlerde şifahî olarak aktarılmış olmalarındandır. Aramice tannaim (öğretmen) adı verilen ilk nesil Yahudi rabbileri tarafından kaleme alınan altı bölümden müteşekkil olan Mişna, muhtevası bakımından fıkıh ağırlıklıdır. Gemara ise amoraim denilen ikinci nesil rabbiler tarafından kaleme alınmıştır (Adam, 2015: 86). Gemara külliyatı yazıldığı bölgeye göre Filistin ve Babil Talmudu olarak ikiye ayrılmaktadır. Bu iki Talmud ihtiva ettiği konular, konuların işlenişi ve kompozisyon tekniği açısından birbirinden farklıdır (Aydın, 2011: 293). MS V. yüzyılın başında tamamlanmış olan Filistin Talmud’u Babil Talmud’undan daha önce tamamlanmış olmakla birlikte içerik ve bağlayıcılığı bakımından Babil Talmud’undan daha zayıftır (Eliade, 1997: 289; Adam, 2015: 87). Bu bakımdan günümüzde Yahudi hukukuyla ilgili sorunlar ekseriyetle Babil Talmud’una göre çözümlenmektedir (Adam, 2015: 86-87).Talmud, hem dinî ve hukuki hükümleri (halaha) hem de menkıbevî öyküleri (agada) içeren iki ana bölümden oluşmaktadır. İbranice bir terim olan Agada, kelime anlamı itibariyle “hikâye, kıssa” gibi anlamlara gelir (Gündüz, 1998:152). Terim anlamı olarak ise Talmud’un hukuki konularının dışında kalan tarihi kıssalar, efsaneler, ahlaki hükümleri ortaya koyan atasözü ve özdeyişlerin yanı sıra tıp, matematik, astronomi, fizyoloji, botanik ve diğer bilim dallarıyla ilgili bilgileri ihtiva eden geleneksel Yahudi anlatılarını ifade etmektedir (Birnbaum, 1995: 16). Halaha kısmı daha ağırlıkta olduğu için Talmud, “şeriat/hukuk” kitabı niteliği arz etmektedir. Talmud’un bu yönüyle Mebsût ve İbn Abidin gibi önemli İslam hukuk külliyatlarını anımsattığı söylenebilir (Aydın, 2011: 293). Yakov İbn Habib’in (ö. 1516) Eyn Yakov adlı eseri, Talmud’un Agada bölümlerini derleyen en meşhur eserdir (Meral, 2021: 161). Ayrıca Agada dışında Haggadah olarak da bilinen bu terim, İsrailoğullarının Mısır’dan çıkışı anısına kutlanan Pesah【1】 bayramındaki Seder yemeğinde okunan dua kitabının da adıdır (Gündüz, 1998: 153). İbranice “düzen” anlamına gelen Seder, Pesah Bayramı’nda mayasız ekmeğin de dahil olduğu çeşitli yiyeceklerden oluşan geleneksel bir yemektir. (İlgili kavram hakkında ayrıntılı bilgi için bkz; Birnbaum, 1995: 432-434; Aydın, 2011: 318). Haggadah’ın okunuşu: İsrail’de 1 gece, diğer ülkelerde 2 gece sürer (Aydın, 2005: 275). Agada metinlerinden derlenmiş bazı deyim ve özdeyişler şöyledir:Hiçbir şey bilmediğini bilen kişi gerçekten bilgi sahibidir.Karını kendin kadar sev; onu kendinden daha çok onurlandır.En asil hayırseverlik, yoksulların hayatlarını kazanmalarını sağlayan hayırseverliktir.Hiç kimse hatalarından tövbe etmiş bir günahkârla geçmişi hakkında alay etmemelidir.Kusursuz bir dost arayan, dostsuz kalır. Sana kusurlarını göstereni, seni öven kişiden daha çok sev.Bir yalancı, doğruyu söylediğinde bile cezasını ona inanılmamakta bulur (Birnbaum, 1995: 16-17).Okuma ÖnerileriAdam, Baki (1997). Yahudi Kaynaklarına Göre Tevrat. Ankara: Seba İlmi Araştırmalar Dizisi. Gürkan, Salime Leyla (2012). Yahudilik. İstanbul: İsam Yayınları. Harman, Ömer Faruk (2013). “Kutsal Metinler ve Dinî Literatür”. TDV İslam Ansiklopedisi, (43), 197-201. İstanbul: TDV Yayınları.