Alaca Cami

Kalkandelen (Tetovo) şehrinde yer alan Alaca Cami, Kuzey Makedonya’daki Osmanlı dönemi mimarisinin ve sanat anlayışının en dikkat çekici örneklerinden biridir. 15. yüzyılda inşa edilen bu yapı, mimari planının yanı sıra iç ve dış cephelerini süsleyen zengin, çok renkli kalem işi bezemeleriyle öne çıkar. Caminin özgünlüğü, sadece dinî bir yapı olmasından değil; aynı zamanda Balkanlar’da benzeri az rastlanır türde, barok etkiler taşıyan duvar resimleriyle donatılmış olması bakımından da önemlidir. Tarihi boyunca çeşitli onarımlar geçiren Alaca Cami, bugün hem ibadet hem de kültürel miras alanında işlevini sürdüren simgesel bir yapıdır.

Konum ve Tarihçe

• Konum: Pena Nehri yakınlarında, Kalkandelen’in merkezinde yer alır.
• Kuruluş: Rivayete göre 15. yüzyılda Hurşide ve Mensure adındaki iki kız kardeşin çeyiz birikimleriyle yaptırılmıştır (1495 ya da 1524 tarihleri geçmektedir).
• Onarım: 19. yüzyılda (1833‑34 civarı), Abdurrahman Paşa tarafından genişletilmiş ve yeniden düzenlenmiştir.

Mimari Özellikler

• Plan ve yapısal özellikler: Kare planlı; üç tarafı açık revaklı son cemaat yeri ve üzeri mahfil ile örtülüdür. Kiremit örtülü çatı ev mimarisini andırır.
• Avlu unsurları: Avluda, iki kız kardeşin mezarlarının bulunduğu sekizgen planlı türbe ile su ihtiyacını karşılayan bir çeşme yer alır.
• Minare: Yapıya özgü kesme taştan tek bir minare bulunmaktadır.

Süslemeler ve Sanatsal Özellikler

• Renkli duvar süslemeleri: Cami, iç ve dış cephelerindeki zengin, çoğu zaman bitkisel motifli fresk ve yağlı boya resimlerle “Alaca” adını almıştır.
• Teknik özellikler: Kuru sıva üzerine fresko-secco teknikleri; kireç, alçı, dövülmüş taş, yumurta akı, kan ve bitkisel boyalar kullanılmıştır.
• Renk kullanımı: Yeşil, sarı, gri, mor; mavi pahalı olduğundan yaygın değildir.
• Kompozisyon: Manzara (İstanbul, Venedik, Ka‘be), natürmortlar (çiçek vazoları) ve bitkisel süsler (akantus, palmet, kartuş) içerir.
• Üslup: Batı kökenli barok tarzda; Anadolu’da görülen minyatür etkiden ziyade Avrupa barok etkisi hâkimdir.
• Anlamlı öğeler: “Mührü Süleyman” yıldız motifleri, çiçek buketleriyle süsleme pratiği dikkat çekicidir.

Benzersizlik ve Sanatsal Değer

• Eşsiz örnek: Balkanlar’daki nadir, yoğun renkli iç ve dış duvar resimleri örneği olarak tanınır; UNESCO yoluyla dünya kültür mirası niteliğinde anılır.
• Barok Osmanlı stili: Renkli natürmort ve şehir manzaraları, Doğu ile Batı sentezine örnek teşkil eder.
• Akademik bağlar: Üsküp, Harabati Baba Tekkesi, Berat, Tiran’daki resimlerle sanat akrabalığı görülür.

Restorasyon ve Koruma

• 19. yüzyıl onarımı: Abdurrahman Paşa’nın katkısıyla cami külliye biçiminde yeniden düzenlenmiş; süslemelerin canlılığını koruması için on binlerce yumurta akı kullanılmıştır.
• Koruma durumu: Günümüzde her ne kadar kullanımdaymış gibi gözükse de, süslemelerin korunması sürekli bakım gerektirmektedir. UNESCO süreci olumlu etkiler yaratabilir.

Günümüzde Kullanımı

• İbadet ve kültür turizmi: Hem ibadet için kullanılmakta hem de her yıl Türkiye ve civar ülkelerden ziyaretçi çekmektedir; pandemi öncesi günübirlik 10 otobüs gibi yoğun ziyaretçi akışı olmuştur.
• Proje tanıtımı: 2024’te Miniatürk’te 1/25 ölçekli minyatürü açılarak tanınırlığı artırılmıştır.

Alaca Cami, sahip olduğu mimari düzenleme, süsleme teknikleri ve tarihî arka planı ile Osmanlı sanat ve mimarlık mirasının Balkanlardaki özgün örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Yapının hem iç hem de dış cephelerinde görülen çok renkli kalem işi bezemeler, dönemin sanat anlayışını yansıtmakta; fresko ve secco teknikleriyle icra edilen kompozisyonlar ise camiye benzersiz bir görsel kimlik kazandırmaktadır. 19. yüzyılda gerçekleştirilen yenileme çalışmalarıyla cami, mimari ve sanatsal açıdan daha da zenginleşmiş; aynı zamanda kültürel bir odak noktası hâline gelmiştir. Günümüzde hem ibadet hem de turistik amaçlarla kullanılan yapı, bölgedeki Osmanlı mirasının yaşatılmasında önemli bir işlev üstlenmektedir.