Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü

Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü, Türkiye Cumhuriyeti’nin tarımsal kalkınma hedefleri doğrultusunda, modern tarım tekniklerini araştırmak ve uzman yetiştirmek amacıyla 1933 yılında Ankara’da kurulmuş olan yükseköğretim ve araştırma kurumudur. Cumhuriyet'in onuncu yılında gerçekleştirilen üniversite reformları kapsamında, İstanbul Üniversitesi ile eş zamanlı olarak faaliyete geçen enstitü, adı enstitü olmakla birlikte akademik yapısı, yetkileri ve donanımı itibarıyla tam bir tarım üniversitesi niteliği taşımıştır.

Kurumun temelleri, 1927 yılında çıkarılan ve Ziraat Vekâleti'ne tarım ve veterinerlik alanlarında yüksekokullar kurma yetkisi veren yasa ile atılmıştır. Bu süreçte Almanya'dan davet edilen ve Dr. Oldenburg başkanlığındaki uzmanlar heyetinin 1928 yılında hazırladığı rapor, modern bir yükseköğretim kurumunun gerekliliğini ortaya koymuş ve enstitü binalarının inşasına başlanmıştır. Hazırlık evresinde bir öncü kurum olarak 1930 yılında Ankara Yüksek Ziraat Mektebi açılmış, ardından 10 Haziran 1933 tarihinde kabul edilen 2291 sayılı kanun ile Yüksek Ziraat Enstitüsü resmen kurulmuştur. Enstitü, 30 Ekim 1933 tarihinde dönemin Başvekili İsmet İnönü tarafından yapılan Açılma Bayramı töreniyle eğitim ve öğretime başlamıştır.

Akademik Yapı ve Fakülteler

Yüksek Ziraat Enstitüsü, tüzel kişiliğe sahip ve Ziraat Vekâleti'ne bağlı bilimsel ve idari özerkliği olan bir yapı olarak teşkilatlandırılmıştır. Kuruluş kanununa göre enstitü başlangıçta Tabii İlimler, Ziraat, Baytar ve Ziraat Sanatları olmak üzere dört fakülteden oluşmuştur. İstanbul'daki Yüksek Orman Mektebi'nin 1934 yılında Orman Fakültesi adıyla yapıya dahil edilmesiyle fakülte sayısı beşe yükselmiştir. Enstitü bünyesindeki yönetim yapısı; rektör, divan, tedris heyeti, Enstitü Büyük Meclisi ve fakülte meclisleri şeklinde hiyerarşik bir akademik idare modeline göre düzenlenmiştir.

Fakülteler, uzmanlık alanlarına göre çeşitli enstitülere ayrılmıştır. Tabii İlimler Fakültesi; fizik, kimya, jeoloji, botanik ve zooloji enstitülerini barındırırken, Ziraat Fakültesi bünyesinde iktisadiyat, nebat yetiştirme ve ıslahı, zootekni, toprak ilmi gibi ihtisas birimleri yer almıştır. Ziraat Sanatları Fakültesi ise Türkiye'de gıda mühendisliği eğitiminin temellerini atan birim olarak ziraat sanatları, ziraat makineleri ve köy sanatları enstitülerinden oluşmuştur. 1937 yılında baytar unvanının veteriner hekim olarak değiştirilmesiyle Baytar Fakültesi'nin adı Veteriner Fakültesi olmuştur.

Alman Bilim İnsanlarının Rolü ve Eğitim Kadrosu

Yüksek Ziraat Enstitüsü’nün akademik kadrosunun oluşturulmasında Türk-Alman bilimsel iş birliği belirleyici bir rol oynamıştır. Enstitü, Almanya'dan davet edilen profesörler ve onların yanında yetişmiş Türk asistanlardan oluşan bir kadro ile faaliyete geçmiştir. Kurumun ilk rektörü olan Prof. Dr. Friedrich Falke dahil olmak üzere, kuruluş aşamasında 17 Alman profesör görev almıştır. Bu dönemde İstanbul Üniversitesi'nde görev alan ve Nazi rejiminden kaçan bilim insanlarının aksine, Yüksek Ziraat Enstitüsü'ndeki Alman öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu Alman hükümeti ile yapılan resmi anlaşmalar çerçevesinde, sözleşmeli statüde Türkiye'ye gelmiştir.

Bununla birlikte, enstitü bünyesinde Wilhelm Salomon-Calvi, Otto Gerngross, Max Pfannenstiel ve Hans Bremer gibi mülteci statüsünde olan veya sonradan bu statüye geçen bilim insanları da görev yapmış ve Türkiye'nin bilimsel birikimine katkı sunmuştur. Bu bilim insanları, derslerin yanı sıra Türk tarımını, jeolojisini ve biyolojik çeşitliliğini inceleyen saha araştırmaları yürütmüşlerdir. 1933-1942 yılları arasında görev yapan bu yabancı uzmanlar, yerlerini zamanla yetiştirdikleri Türk akademisyenlere bırakmışlardır.

Bilimsel Araştırmalar, Yayınlar ve Doktora Çalışmaları

Yüksek Ziraat Enstitüsü, Türkiye'de akademik araştırmanın kurumsallaşmasında rol üstlenmiştir. Kurum, sadece bir eğitim merkezi değil, aynı zamanda ülkenin tarımsal sorunlarına çözüm arayan bir Ziraat Erkânıharbiyesi vizyonuyla hareket etmiştir. Enstitü, Türkiye'de doktora çalışmalarının yapıldığı ve yönetildiği ilk kurumlardan biridir. 1933-1948 yılları arasında enstitü bünyesinde toplam 76 doktora çalışması tamamlanmıştır. Türkiye'de yapılan ilk kimya, fizik, jeoloji ve farmakoloji doktoraları bu çatı altında gerçekleştirilmiştir.

Enstitü yayınları, bilimsel bilginin yayılması amacıyla beş farklı kategoride sınıflandırılmıştır. Bunlar; doktora ve doçentlik tezlerini içeren bilimsel araştırmalar, ders kitapları, öğrenci kılavuzları, çiftçilere yönelik pratik bilgiler içeren Çiftçiye Öğütler serisi ve el ilanlarıdır. Ayrıca, enstitü bünyesinde kurulan ve yaklaşık 40.000 ciltten oluşan kütüphane, dönemin bilimsel kaynak merkezlerinden biri olarak hizmet vermiştir.

Etnografik Çalışmalar ve Kültürel Miras

Enstitü, teknik tarım eğitiminin yanı sıra Anadolu'nun kültürel değerlerinin kayıt altına alınmasına da önem vermiştir. Ziraat Sanatları Fakültesi bünyesindeki Köy El İşleri Enstitüsü, 1930'lu yıllardan itibaren Türkiye'nin çeşitli yörelerinden tekstil ve el sanatı ürünleri toplayarak bunları ders materyali olarak kullanmış ve incelemiştir. Öğrenciler ve öğretim üyeleri tarafından yapılan alan araştırmalarıyla elde edilen dokumalar, giyim elemanları ve teknik analizler, enstitünün etnografik birikimini oluşturmuştur. Üzerlerinde YZE plakası bulunan bu eserler; lif özellikleri, dokuma teknikleri ve boyarmadde analizleri ile kayıt altına alınmış; böylece Türkiye'de el sanatları üzerine yapılan ilk akademik çalışmalara kaynaklık etmiştir.

Kurumsal Dönüşüm ve Ankara Üniversitesi'ne Katılım

Yüksek Ziraat Enstitüsü, 15 yıllık faaliyet süresi boyunca Türkiye tarımı, ormancılığı ve veteriner hekimliği için bir araştırma ve eğitim merkezi olarak işlev görmüştür. 1946 yılında üniversiteler kanununda yapılan değişiklikler ve 1948 yılında çıkarılan 5234 sayılı yasa ile enstitünün tüzel kişiliği sona ermiştir. Bu dönüşüm sonucunda; Veteriner Fakültesi ile Ziraat Fakültesi yeni kurulan Ankara Üniversitesi'ne bağlanmış, Orman Fakültesi ise İstanbul Üniversitesi bünyesine katılmıştır. Yüksek Ziraat Enstitüsü, günümüzdeki Ankara Üniversitesi Ziraat ve Veteriner fakültelerinin kurumsal ve akademik temelini oluşturmaktadır.