Antep Savunması

Antep Savunması (Antep Direnişi), Mondros Mütarekesi'nden sonra önce İngiliz, ardından Fransız kuvvetlerince işgal edilen Antep'te (bugünkü Gaziantep) Fransız kuvvetlerine karşı Ocak 1920'den itibaren şehir dışında, 1 Nisan 1920'den itibaren şehir içinde yürütülen ve 9 Şubat 1921'de teslim protokolünün imzalanmasıyla sona eren silahlı direniş ve savunma sürecidir.^【1】 Cemiyet-i İslamiye ve Heyet-i Merkeziye'nin yönlendirdiği direniş, Ocak 1920'den itibaren Maraş yolunda, Şubat 1920'den itibaren Kilis yolunda şehir dışı çatışmalarla başlamış, 1 Nisan 1920'den itibaren silahlı mücadele şehir içine taşınarak kuşatma altında sürmüştür.^【2】 Şehir, Fransız kuşatması ve açlık nedeniyle 9 Şubat 1921'de teslim protokolünü imzalamış; TBMM bir gün önce, 8 Şubat 1921 tarihli ve 93 sayılı kanunla Ayıntab'ın adını Gaziayıntab olarak değiştirmiştir.^【3】 Fransız kuvvetleri, 20 Ekim 1921 tarihli Ankara Antlaşması'nın ardından 25 Aralık 1921'de şehirden ayrılmıştır.^【4】

Antep (Ayıntab), Katma istasyonuna yaklaşık 80 km uzaklıkta, Kilis–Antep şosesi, Akçakoyunlu–Nafak Boğazı–İkizkuyu yolu, Pazarcık–Araptar üzerinden Maraş yolu ve Nizip yolu gibi hatların birleştiği bir noktada bulunduğundan Millî Mücadele yıllarında hem Fransız ikmali hem de millî kuvvetlerin baskın güzergâhları bakımından stratejik bir öneme sahipti.^【5】 Halep 26 Ekim 1918'de İngilizler tarafından işgal edilmiş, Türk birlikleri Katma'ya çekilmişti; Antep, Halep ile Anadolu'yu bağlayan bir noktada yer alıyordu.^【6】

^{Antep'in Doğu Kesimi ve Gregoryen Kilisesi, 1919 (}Webaram⁾

Şehir, İngiliz birliklerinin 17 Aralık 1918'den itibaren Halep'ten Antep yönüne kaydırılmasıyla işgal sürecine girdi; Aralık 1918'de Antep şehrinin nüfusunu yaklaşık 80.000 kişiydi.^【7】 İngilizler gelişlerini Mondros Mütarekesi'nin 10. ve 16. maddelerine dayandırdı; şehre önce öncü kuvvetler ve sömürge askerleri girdi, birlikler Amerikan Koleji'ne yerleşti.^【8】 İngiliz yetkililer Mutasarrıf Celal Bey'e kışı geçirmek için geldiklerini ve bunun işgal anlamına gelmediğini bildirdi.^【9】

İngiliz komutan 14 Ocak 1919'da şehrin ileri gelenlerini toplayarak asayişin bozulmasına izin verilmeyeceğini söyledi; ertesi gün, 15 Ocak 1919'da, Mondros Mütarekesi'nin 7. maddesine dayanarak Antep'in resmen işgal edildiği duyuruldu.^【10】 Bu duyuru, 17 Aralık 1918'de başlayan askerî hareketliliğin ardından işgalin resmî bildirimidir; Can, İngiliz işgalinin başlangıcını bu bildirimden sayar. İngilizler telgrafhaneyi ve çevredeki tren istasyonlarını denetimlerine aldı, Amerikan Koleji ve çevresindeki bir kısım Ermeni evlerini karargâh yaptı.^【11】 23 Ocak 1919'da hükümet konağı basıldı; Ermeni tehciriyle ilgili oldukları gerekçesiyle aralarında memur ve ileri gelenlerin bulunduğu bir grup tutuklanarak önce Halep'e, oradan Mısır'daki esir kamplarına gönderildi.^【12】

^{Antep'in Batı Kesimi ve Amerikan Hastanesi, 1919 (}Webaram⁾

Sıkıyönetim 8 Mart 1919'da ilan edildi (bir kaynak tarihi 12 Mart olarak verir); halktan silahların teslimi istendi ve o gün akşama kadar yaklaşık on dört araba silah ve cephane teslim edildi.^【13】 İngilizler 13 Mart'ta askerî kuvvetlerden de silahlarını istedi; Antep Askerlik Şubesi Başkanı Yarbay İrfan Bey, mütareke şartlarında böyle bir hüküm bulunmadığı gerekçesiyle reddetti.^【14】

İrfan Bey'in hatıratına göre askerlik şubesi deposunda dört yüzü aşkın mavzer ve altmış sandık kadar cephane bulunuyordu; depoyu görmeye gelen İngiliz istihbarat subayı Binbaşı Mils silahlara el koymadı, mevcudu kaydetti; silahlar sonradan bir gece köylerden getirilen hayvanlarla şehir dışına çıkarıldı.^【15】 İngilizler 17 Mart'tan itibaren dükkânların kapatılmasını ve sokağa çıkma yasağı getirilmesini kararlaştırdı; yasak 30 Mart'ta kaldırıldı.^【16】 Sonraki dönemde İngilizler mahallî idareye, polis ve jandarmaya karışmadı ve şehrin Fransızlara devrine kadar dikkate değer bir çatışma yaşanmadı.^【17】

15 Eylül 1919'da imzalanan Suriye İtilafnamesi uyarınca İngiliz kuvvetleri Antep, Maraş ve Urfa'yı Fransa'ya devredecekti.^【18】 Fransız kuvvetlerinin gelişi aşamalıdır: 25 Ekim 1919'da iki Fransız subayı şehre geldi; 27 Ekim'de Albay Flye Sainte Marie bir miktar askerle Antep'e ulaştı, 29 Ekim'de iki süvari bölüğü daha şehre girdi.^【19】 30 Ekim'de Türk, İngiliz ve Fransız yetkililerin katıldığı görüşmenin ardından, 1 Kasım 1919'dan geçerli olacak şekilde şehrin Fransızlara devredildiği bir beyanname yayımlandı ve işgal bu tarihte kesinleşti; Antep, Adana'daki Fransız komutanlığına bağlandı, son İngiliz birliği ise 5 Kasım'da şehirden ayrıldı.^【20】

Yerel yönetim ve halk işgale çeşitli biçimlerde karşı çıktı: 5 Kasım 1919'da Akyol Karakolu'ndaki Türk bayrağının bir Fransız subayı tarafından indirtilmesi üzerine halk polisin görevden alınmasını ve bayrağın yeniden asılmasını istedi; 23 Kasım'da Cemiyet-i İslamiye'nin çağrısıyla geniş katılımlı bir miting yapıldı; bundan önce 25 Ekim'de yapıldığı bildirilen bir mitingin haberi ise 27 Ekim 1919 tarihli İrâde-i Milliye'de yer almıştır.^【21】 Mustafa Kemal Paşa 9 Kasım'da idare amirlerine ve müdafaa-i hukuk merkezlerine, Antep'in işgalinin dünya kamuoyu ve Amerikan hükümeti nezdinde protesto edilmesini bildirdi.^【22】

Fransızlar Aralık 1919'da garnizonlarını takviye etti; 9 Aralık'ta Fransız 315. Piyade Tugayı Komutanı General Querette Antep'e gelerek Doğu Mıntıkası Komutanlığını üstlendi ve 13 Aralık'ta yayımladığı beyannameyle bölgenin Fransız himayesine verildiğini duyurdu.^【23】 Bu dönemde şehir fiilen ikiye ayrıldı: Maarif Caddesi'nin doğusunda Türkler, batısında Ermeniler toplandı.^【24】 Heyet-i Merkeziye'nin düzenlediği 30 Aralık 1919 tarihli İstiklal-i Osmanî Günü kutlamasına on binden fazla kişinin katıldığı belirtilir.^【25】

21 Ocak 1920'de yaşı on iki civarında olan Mehmet Kâmil, annesine sarkıntılık eden Fransız askerlerine taş atınca süngülenerek öldürüldü; kalabalığın olay yerine koşması üzerine Fransız askerleri fırına sığındı.^【26】 Ertesi gün büyük bir cenaze töreni yapıldı; Albay Sainte Marie, Cemiyet-i İslamiye'nin toplandığı Nakşibendi Tekkesi'ne giderek taziyede bulundu ve çocuğun babasına tazminat teklif etti, teklif kabul edilmedi.^【27】 Can, olayı şehirde Fransızlara karşı ilk fiilî karşı koyuş olarak değerlendirir.^【28】

Cemiyet-i İslamiye'nin fikrî altyapısı İngiliz işgali döneminde oluştu; cemiyet Fransız işgaliyle birlikte açıkça ortaya çıkıp halkı örgütlemeye başladı.^【29】 23 Kasım 1919'da cemiyetin öncülüğünde yapılan mitingde, Wilson prensiplerine aykırı bir işgalin kabul edilemeyeceğini bildiren ve Belediye Reisi Mehmet Lütfi Bey'in imzasını taşıyan bir bildiri yayımlandı.^【30】 Cemiyet Antep, Kilis ve Nizip'te ayrı ayrı teşkilatlandı.^【31】

Sivas Kongresi'nden sonra Antep Mutasarrıflığına millî teşkilat kurulmasını isteyen bir mektup gönderildi; mektubu Mutasarrıf Celal Bey sakladı, Tahrirat Müdürü Ragıp Bey ise şehrin ileri gelenlerini toplayarak Antep Heyet-i Merkeziyesi'ni kurdu.^【32】 Gizli çalışan bu örgütün kuruluşu 23 Ekim 1919'da Mustafa Kemal Paşa'ya bildirildi; örgüt, Sabri Bey'in mutasarrıf vekili olmasının ardından 23 Kasım 1919'da resmen kuruldu. Yani Cemiyet-i İslamiye halkı açıkça örgütleyen ve gösterilere çağıran yapı, Heyet-i Merkeziye ise önce gizli çalışan, 23 Kasım'dan sonra resmî nitelik kazanan yönetim organıdır.^【33】

Kuvâ-yı Milliye'nin oluşumu Heyet-i Merkeziye'nin denetiminde gerçekleşti; şehir 27 semte ayrıldı ve her semte yüz kişilik kadro belirlenerek 2.700 kişilik bir kadro planı hazırlandı; bu sayı silahlı savaşçı sayısı değildir; silahlı olanlar savaşacak, silahsız üyeler ise tahkimatta kalıp yaralananların veya vefat edenlerin yerini alacaktı.^【34】 Heyet-i Merkeziye'ye yardımcı olmak üzere Heyet-i İdare oluşturuldu; buna bağlı olarak maliye ve satın alma, iaşe, asker aileleri, sağlık, istihkâm, cephane ve tamirhane birimleri kuruldu.^【35】

Yarbay İrfan Bey ile Yüzbaşı Esad Bey'e haritalar yaptırılarak mukavemet cepheleri belirlendi; Heyet-i Merkeziye şehir içinde savaşa taraftar değildi.^【36】 Heyet, şehir dışındaki Fransız konvoylarına yapılacak baskınlarla ikmal yollarının kesilmesinin Fransızları geri çekilmeye zorlayacağını, böylece şehrin ve sivil halkın az zarar göreceğini savunuyordu; şehir içinde savaşı savunanlar ise şehir dışı harekâtın tacizden öteye gidemeyeceğini ileri sürdü.^【37】 Direnişin ilk aşaması, İrfan Bey'in görüşleri doğrultusunda şehir dışında yürütüldü.^【38】 İrfan Bey hatıratında bu stratejinin Körükçüzâde Ahmet'in evinde yapılan bir toplantıda belirlendiğini, Ermeni mahallelerinin Fransız ordugâhı tarafında bulunması nedeniyle şehir içinde silah patlatılmasının Fransızlara avantaj sağlayacağını ileri sürerek şehirde sükûnetin korunmasını ve dışarıda ikmal yollarına baskın yapılmasını önerdiğini yazar.^【39】

^{Antep ve Çevresi Krokisi, 1922 (}Webaram⁾

7 Ocak 1920'de İslâhiye'den Maraş'a giden bir Fransız Senegal Taburu, Türkoğlu mevkiinde millî kuvvetlerin silahlı direnişiyle karşılaştı; iki gün süren çarpışmanın ardından Fransızlar çok sayıda ölü ve yaralı vererek Maraş'a ulaşabildi.^【40】 12 Ocak'ta 400 piyade, 2 dağ topu ve süvariden oluşan bir Fransız birliği Antep'ten Sakçagözü'ne gitmek üzere hareket etti; geceyi Araptar Köyü'nde geçiren birliğin köylülere kötü davrandığı, kaçan köylülere ateş açıldığı belirtilir.^【41】 13 Ocak'ta Araptar'dan Maraş'a hareket eden Fransız birliğine Boyno oğlu Memik Ağa ile Karayılan'ın emrindeki milis kuvvetler Çatal Mazı mevkiinde baskın yaptı; Can çatışmada Fransızların altmış, Türklerin on kayıp verdiğini yazar^【42】

Can'a göre Fransızların talebiyle Türk ve Fransız temsilcilerden oluşan bir heyet olay yerinde inceleme yaptı ve olaya Fransızların sebep olduğunu tespit etti; heyetin kayıp rakamlarını tespit edip etmediği belirtilmez.^【43】 Araptar baskınında köylülerin uğradığı zarar 301.255 kuruş olarak hesaplanmıştır.^【44】 20 Ocak 1920'de Karabıyıklı Köyü yakınında Karayılan, bir Fransız süvari takımına baskın yaptı; askerlerin bir kısmı öldü, bir kısmı esir alındı ve yüz kadar katır ve at, yüz altmış piyade tüfeği, yüz kadar bomba ve yirmi sandık cephane ele geçirildi; bu malzemenin süvari takımına mı yoksa onunla ilişkili bir bölük ve cephane kafilesine mi ait olduğu açık değildir.^【45】 İrfan Bey hatıratında Maraş ile Antep arasındaki ulaşımın Ocak 1920'deki bu olaylarla kesildiğini yazar.^【46】

Heyet-i Merkeziye, Fransızların Kilis ve Katma'dan gelecek yardımını önlemek için Antep–Kilis yolunda köy halkından oluşturulan müfrezelerle savunma tedbirleri aldı.^【47】 Harbiye Nazırı Cemal Paşa tarafından Birecik Askerlik Şubesi Başkanlığı'na atanan Şahin Bey, Kilis Yolu Kuvâ-yı Milliye Komutanı oldu; görevi bölge komutanlığı değil, Kilis yolunun savunmasıyla sınırlıydı. Şahin Bey Ulumasere köyünü karargâh yaptı ve şose üzerinde üç müdafaa hattı belirledi.^【48】 Şahin Bey'in asıl adı Mehmet Sait'tir.^【49】 3 Şubat 1920'de Kilis'ten Antep'e giden 150 arabalık bir Fransız erzak kolu Kertil'de pusuya düşürüldü ve Kilis'e dönmek zorunda kaldı; 18 Şubat'ta Kilis'ten ikinci kez hareket eden yaklaşık bin kişilik Fransız piyade kuvveti de iki günlük çarpışmanın ardından geri döndü.^【50】 Fransız işgal komutanlığı 28 Şubat 1920'de Antep Mutasarrıflığına bir mektup göndererek Şahin Bey kuvvetlerinin yoldan çekilmesini istedi; Antep ileri gelenleri Ermeni kıtalarının şehirden uzaklaştırılması, Fransızların idareye karışmaması ve takviye getirilmemesi gibi dört maddelik şartlar ileri sürdü; Fransızlar bu şartları kabul etmedi.^【51】

26 Mart 1920'de Binbaşı Andrea komutasındaki, top ve tankla takviyeli bir Fransız kuvvetinin Kilis'ten hareket ettiği bildirildi; üç gün direnen millî kuvvetler geri çekildi, Şahin Bey 28 Mart'ta Elmalı Köprüsü üzerinde öldü ve Fransız kuvvetleri aynı gün Antep'e ulaştı; ölüm tarihi bazı çalışmalarda 26 veya 27 Mart olarak da geçer.^【52】 Şahin Bey'in ölümünden sonra yoldaki baskınlar Mahmut (Söylemez) Bey komutasında sürdürülmeye çalışıldı; Mustafa Kemal Paşa, Kılıç Ali Bey'i Antep–Maraş Kuvâ-yı Milliye Komutanı olarak görevlendirdi.^【53】 Kılıç Ali, Heyet-i Merkeziye'den bir grubu Burç Köyü'nde kabul etti; cemiyet, önceki kararı değiştirerek hem şehir içinde hem dışında savaşacak biçimde teşkilatlanmayı kararlaştırdı.^【54】

31 Mart 1920'de Albay Andrea Antep'ten ayrılmak üzere birliklerini topladı; 1 Nisan'da Kilis'e gitmek üzere hazırlanırken Balaban mevkiinde Kılıç Ali'nin kuvvetleriyle çatıştı.^【55】 Şehir içindeki direniş kaynaklarda farklı anlatılır. Can, Saral ve Lohânizade'ye dayanarak, şehir dışından gelen top seslerinin duyulması üzerine Ermenilerin Türk mahallelerine ateş açtığını, bu sırada bir cezaevinden kaçan mahkûmların ardından bir jandarma erinin ateş etmesinin gençleri harekete geçirdiğini ve Körükçüzâde Ahmed Efendi'nin bir Ermeni'ye ateş etmesiyle şehir içindeki direnişin ilk kurşununun atıldığını aktarır. İrfan Bey'in hatıratında ise hapishaneden kaçmak isteyen mahpuslara gardiyanların ateş etmesinin dışarıda yankılandığı, Ermenilerin ise bir türlü yatıştırılamadığı için olayın önünün alınamadığı yazılıdır.^【56】

İlk gün iki Fransız askeri ölmüş, iaşe subayı Grelom ve yanındaki 20 asker tutuklanmış; Türk kuvvetleri şehre hâkim tepeleri ve bazı yapıları tutmuştur.^【57】 Albay Sainte Marie mutasarrıfı ziyaret ederek millî kuvvetlerin tuttuğu bazı mevzilerin boşaltılmasını istedi, aksi takdirde şehri bombardıman etmekle tehdit etti; top menzili içinde kalan savunmaya elverişsiz yerler terk edildi.^【58】

Maraş ve Antep Kuvâ-yı Milliye Komutanı Kılıç Ali 4 Nisan 1920'de Antep'e geldi ve Kilisli Arslan Bey'i yardımcı seçti; Diyarbakır'daki 13. Kolordu'dan makineli tüfek ve top istedi, olumlu bir cevap alamadı.^【59】 Şehir savaşı için yedi cephe oluşturuldu: Tabakhane, Şeyh Cami, Mağarabaşı, Şehreküstü, Aydınbaba, Musullu ve Çınarlı Camii.^【60】 Semt teşkilatlarının yanında halktan seçilen ve eğitilen Yıldırım ve Şimşek taburları kuruldu; Bu taburlar dört yüz mevcutluydu, ancak her birinde on beşer silahlı askerden oluşan dört bölük bulunuyordu; yani kadro mevcudu ile silahlı mevcut aynı değildir. Yıldırım Taburu harbin sonuna kadar görev yaptı.^【61】

Kılıç Ali, Ermenileri Fransızlardan ayırmayı düşünerek Ermenilere hitaben Fransız kışkırtmalarına kapılmamalarını isteyen bir bildiri hazırladı ve Ermeni ileri gelenleriyle temas kurmaya çalıştı; Ermeni ve Türk ileri gelenlerinden oluşan bir heyet Amerikan Koleji Müdürü Merrill'in de bulunduğu bir ortamda görüştü, ancak istenen sonuç alınamadı. Çabuk ve Ayata'ya göre Ermeni meclisinin yaşlı üyeleri Türklerle anlaşmak isterken genç üyeler anlaşmayı istemedi; bu ayrıntı, şehirdeki Ermenilerin tek yönde hareket etmediğini gösterir.^【62】

Kılıç Ali'nin bölge komutanlığı Antep–Maraş Kuvâ-yı Milliye komutanlığıdır; şehirde fiilen bulunduğu süre ise Can'a göre 4 Nisan–12 Mayıs 1920 arasında 39 gündür. Bu sürede 16–17 Nisan'da kendisi ve semt efradının büyük kısmı şehrin dışındaydı; şehirde önce Kilisli Arslan Bey vekâlet etti, ardından Hamdi Bey komutayı üzerine aldı, daha sonra Binbaşı Recep Bey komutan oldu.^【63】 Kılıç Ali'nin ayrılışı, 10 Mayıs tarihli ve Mustafa Kemal Paşa'dan gelen, Yozgat isyanının bastırılmasını isteyen şifreli emre dayanır; emir 10 Mayıs tarihlidir, şehirden ayrılışı ise 12 Mayıs'ta gerçekleşmiştir.^【64】

Fransız Tümen Komutanlığı, Urfa, Cerablus, Arappınar ve Akçakale'deki birliklere erzak ve cephane götürmek üzere Albay Andrea idaresinde "Şark Kolu" adlı bir müfreze oluşturdu.^【65】 Urfa'daki Fransız garnizonunun teslim olduğu öğrenilince Şark Kolu, Albay Normand komutasında Nizip yolundan Antep'e yöneldi; Kılıç Ali 16 Nisan'da Normand'ı Babilge sırtlarında karşıladı ve geri çekildi.^【66】 Yardıma gelen birlikler Göllüce'deki açık arazide ağır kayıp verdi.^【67】 Normand'ın kuvvetleri Sarımsaktepe'yi işgal ederek Antep'teki Fransız topçusuyla birlikte şehri bombardımana başladı; bu bombardımanda 34 ev, bir cami, bir okul, üç han, bir fırın ve bir kahvenin yıkıldığı aktarılır.^【68】 17 Nisan'da Albay Debieuvre komutasındaki birlikler Kilis tarafından şehre girmeye çalıştı; Fransızlar Sarımsaktepe, Mardin binası, Düztepe, Salavat yokuşu ve Kurbanbaba'yı tutarak şehri kuşattı.^【69】 Yıldırım Taburu'nun iki bölüğü ve Kılıç Ali ile birlikte semt efradının büyük kısmı şehrin dışında kaldı; Şimşek Taburu dağıldı.^【70】

Albay Sainte Marie, Antep Mutasarrıflığına gönderdiği bir notayla şehrin ve silahların teslimini, aksi hâlde şehrin yıkılacağını bildirdi ve askerinin ihtiyaç duyduğu gıdayı istedi; istenen gıda maddeleri vakit kazanmak için karşılandı.^【71】 19 Nisan'da Halfeti ve Birecik'ten gelen kuvvetler kuşatma arasından şehre girdi; 23 Nisan'da cuma namazı sırasında Boyacı, Hacı Nasır ve Musullu camileri Fransız kuvvetlerince vuruldu.^【72】 25 Nisan'da Fransız komutanlığında görev değişimi oldu: Albay Sainte Marie'nin yerine Yarbay Abadie Antep Bölge Komutanı olarak atandı.^【73】

26 Nisan 1920'de Fransız kuvvetleri şehrin doğusundan Mağarabaşı semtine yönelik üç saatlik bir bombardımanın ardından, 400 kişilik bir kuvvetle ve tankların öncülüğünde Nizip yolu istikametinden şehre girdi.^【74】 Türk kuvvetlerinin evlere açtığı mazgallardan yaptığı ateşle Fransızlara zayiat verdirildiği, özel olarak imal edilen zırh delici mermilerle bir tankın ilerleyemez hâle getirildiği belirtilir; Fransızlar bu baskının ardından geri çekildi.^【75】 General Gouraud'nun Urfa'daki durumdan endişe ederek Albay Normand'ın birliklerinin derhal Urfa'ya hareket etmesini emretmesi üzerine 27–28 Nisan gecesi Normand'ın kuvvetleri Cerablus'a, Debieuvre'nin birlikleri Kilis–Katma yoluna yöneldi; millî kuvvetler Normand'ın terk ettiği Sarımsaktepe'yi aldı ve 30 Nisan'da Mardintepe ile Kurbanbaba dışındaki bütün tepeleri ele geçirdi.^【76】

Fransız işgali altındaki mevkilerin en önemlisi olan Kurbanbaba Tepesi'ne 2 Mayıs 1920'de şafakla birlikte taarruz edildi; akşama doğru siperlere girilen çarpışmada Fransızlar Mardin Tepe istikametinde çekildi.^【77】 Düztepe ve ardından Kurbanbaba Tepesi ele geçirilince Antep'in doğu ve güneyindeki sırtlar millî kuvvetlerin denetimine girdi; Akçakoyunlu ve Kilis yolları da açıldı.^【78】 8 Mayıs'ta bir uçaktan atılan bildiride 9 Mayıs'ta Kilis'ten hareket edeceği bildirilen Fransız yardım kuvvetine, Kilis Kuvâ-yı Milliyesi'nden gelen istihbarat sayesinde Akbaba ve Elmalı bölgesinde pusu kuruldu ve kuvvet geri çekildi.^【79】

21 Mayıs 1920'de Albay Debieuvre komutasında beş piyade taburu ve on top ile büyük bir erzak konvoyunun Kilis'ten hareket ettiği haberi alındı.^【80】 22 Mayıs'ta Kızılburun ve Kertil sırtlarındaki Kilis Kuvâ-yı Milliyesi'nin taarruzu, Fransızların sayı üstünlüğü ve cephane yetersizliği nedeniyle akşamüzeri geri çekilmekle sonuçlandı; Debieuvre'nin kuvvetleri Akbaba Tepesi'ni işgal ederek Antep'e ulaştı.^【81】 23–24 Mayıs gecesi Sarımsaktepe'ye geçen Fransız birliklerine baskın yapıldı; 24 Mayıs'ta reislerden Karayılan (Molla Mehmed) bir kurşunla vuruldu ve tepe, düzenli ordu ile düzensiz birlikler arasındaki koordinasyon eksikliği nedeniyle alınamadı.^【82】 Sarımsaktepe, Karayılan'ın anısına sonradan "Karayılan" adını almıştır.^【83】

Robert de Caix ile Mustafa Kemal Paşa arasında Ankara'da yapılan görüşmeler sonucunda 28 Mayıs 1920'de, 30 Mayıs'tan itibaren geçerli olmak üzere 20 günlük bir ateşkes ilan edildi; Antep'teki Fransız birlikleri ordugâhlarına çekilecek, Ermeni mahallesine yeni bir saldırı yapılmayacaktı.^【84】 Ateşkesin ayrıntılarını görüşmek üzere Mustafa Kemal Paşa Yarbay İrfan Bey'i yetkilendirdi ve görüşmeler Kilis'te yapıldı.^【85】 Fransızlar Ermeni mahallelerini, Sarımsaktepe'yi, Mardin binasını ve Kurbanbaba'yı boşaltarak Amerikan Koleji ve çevresine çekildi.^【86】 Antep'e özgü yerel düzenleme olarak İrfan Bey hatıratında 17 Haziran 1920 tarihli bir itilafname akdettiğini, bu belgeyle Kurbanbaba'nın 17 Haziran'da, Mardin Yetimhanesi'nin 18 Haziran'da boşaltılmasının kararlaştırıldığını yazar.^【87】 Genel ateşkes ise 30 Mayıs'ta başlamıştı; Mustafa Kemal Paşa Fransızların ateşkesin uzatılması teklifini kabul etmeyerek 18/19 Haziran gece yarısından itibaren bütün Fransız cephesinde harbin yeniden başlamasını emretti; Antep'te ise iki tarafın da isteğiyle yerel sükûnet 29 Temmuz 1920'ye kadar sürdü.^【88】

Ankara Hükümeti 26 Haziran 1920'de Adana ve Antep Cephesi Komutanlığına Albay Selahattin Adil Bey'i atadı.^【89】 Selahattin Adil Bey 28 Temmuz'da Sam köyünde Antep'teki komutanlar ve şehrin ileri gelenleriyle toplandı; Kolej bölgesindeki Fransızlara baskın yapılması kararlaştırıldı ve 29 Temmuz sabahı yapılan baskından istenen sonuç alınamayınca çarpışmalar yeniden başladı.^【90】

Selahattin Adil Bey'in öngörülerine uygun olarak Fransızlar 8 Ağustos 1920'de Antep'e Albay Andrea komutasında 5.000 asker ve 3.000 hayvandan oluşan bir takviye kuvveti gönderdi.^【91】 Selahattin Adil Bey'in emriyle İrfan Bey, bir piyade taburu, bir milis taburu ve üç Kuvâ-yı Milliye müfrezesinden oluşan birliğini Nafak Boğazı'nda savunma ve baskın için düzenledi.^【92】 9 Ağustos'ta Körkün civarında Türk kuvvetlerinin baskınına uğrayan Andrea'nın kuvvetleri, Antep garnizonundan çıkan Abadie'nin birliklerinin desteğiyle Türk kuvvetlerini iki ateş arasında bıraktı; Türk kuvvetleri geri çekilirken İrfan Bey ve millî kuvvetler şehrin dışında kaldı, Andrea'nın kuvvetleri şehre girerek güneydoğu bölgesinin bir kısmını ele geçirdi ve şehir yeniden çevrelendi.^【93】

İrfan Bey şehre giremeyince Mutasarrıf Sabri Bey'in başkanlığındaki Heyet-i Merkeziye, semt reisleri ve şehrin ileri gelenleri komuta konusunu görüştü; Suriye'de Kuvâ-yı Milliye faaliyetleri yürütürken Antep'e gelmiş olan Özdemir Bey'in Etraf-ı Şehir Cepheler Komutanı unvanıyla şehirdeki kuvvetlerin başına getirilmesine karar verildi; karar 11 Ağustos ültimatomundan önce alınmıştır, kesin tarihi kaynaklarda tutarlı değildir.^【94】 1885'te Kahire'de doğan Ali Şefik Özdemir, Birinci Dünya Savaşı'nda Filistin ve Suriye cephelerinde İngilizlere karşı savaşmış, Mondros'tan sonra Milis Yarbayı rütbesiyle Hatay ve Antep'te görev almıştı.^【95】 Özdemir Bey birlikleri yeniden düzenledi, cepheler arasında bağlantı kurdu; şehir altı mıntıkaya ayrılarak her mıntıkaya bir komutan atandı ve Arslan Bey merkez komutanı oldu.^【96】

11 Ağustos 1920'de Fransızlar Antep halkına gönderdikleri bir bildiriyle şehrin iki saat içinde kayıtsız şartsız teslimini, bütün memurların, Kuvâ-yı Milliye komutanının ve Heyet-i Merkeziye üyelerinin Fransız karargâhına gelmesini, kuvvetlerin silahlarıyla teslim olmasını ve halkın 1,5 milyon altın lira tazminat ödemesini istedi; bildiride Yarbay Abadie ve Albay Andrea'nın imzaları vardı.^【97】 Özdemir Bey'in cevabı, Fransız bayrağı altına girecek bir Antepli bulunmadığı ve Fransız askerinin şehre girmesine izin verilmeyeceği yönündeydi.^【98】

İki saat sonra mutasarrıflığa gelen ikinci notada şehrin derhal teslimi ve kalenin güney burçlarından birine beyaz bayrak çekilmesi istendi; ret üzerine şehre giren Fransız piyadesi Kuvâ-yı Milliye'nin ani baskınıyla geri çekildi, cephane bittiği için bu baskın sürdürülemedi ve Fransızlar şehri top ateşine tuttu.^【99】 Çabuk ve Ayata, bombardımanın saat 18.00'den itibaren başladığını ve 155'lik obüslerin de kullanıldığını belirtir.^【100】 Heyet-i Merkeziye'nin 31 Ağustos–1 Eylül 1920 tarihli çağrısının ardından şehrin ileri gelenleri Büyük Millet Meclisi'nden, Mustafa Kemal Paşa'dan, tümen ve mıntıka komutanlıklarından ve Antep milletvekillerinden yardım istedi; gelen cevapta Antep'in eldeki imkânlarla kendini savunması gerektiği bildirildi.^【101】

Fransızlar 20 Ağustos 1920'de dışarıdaki Türk kuvvetlerini uzaklaştırmak için iki koldan saldırdı; Türk kuvvetleri Maraş ve Fırat'ın doğusuna kadar çekildi.^【102】 23–25 Ağustos'ta şehir şiddetli bombardımana tutuldu; Heyet-i Merkeziye isteyen sivillerin Debbağhane Mahallesi üzerinden şehirden çıkmasına izin verdi.^【103】 Can, Ağustos 1920 sonunda bu şekilde 40.000'den fazla kişinin göç ettiğini, şehirde 2.000 civarı muharip olmak üzere yaklaşık 20.000 kişinin kaldığını yazar.^【104】 4–5 Eylül'de Nizip'teki Fransızlara baskın yapıldı; 10 Eylül'de Fransızlar Çınarlı Camii'ne taarruz etti ve saldırı Kuvâ-yı Milliye'nin karşılığıyla sonuçsuz kaldı.^【105】 19 ve 27 Eylül 1920'de Akçakoyunlu İstasyonu ve İkizkuyu'dan Antep'e gönderilen takviye Fransız kıtalarına baskınlar düzenlendi ancak takviyelerin şehre ulaşması engellenemedi.^【106】 Urfa'daki 5. Tümen'in 3 Kasım 1920'de Antep'e yardım için hareket etmesi kararlaştırıldı; tümen ile Fransız kuvvetleri arasında 16 Kasım'da Akçakoyunlu bölgesinde yaşanan çarpışmada Türk kuvvetleri geri çekildi.^【107】

^{Antep Şehir Krokisi ve Kuşatma Cepheleri, 1922 (}Webaram⁾

İstanbul'daki General Goubeau Fırkası'nın Antep'e getirilmesine karar verildi; Kilis'ten 19 Kasım 1920'de hareket eden 7.500 mevcutlu kuvvet 21 Kasım'da Antep'e ulaştı.^【108】 Fransızlar Hacıbaba, Çıksorut ve Kuşçudağı'nı işgal etti, telefon hatlarını kesti, şehrin etrafına siper kazıp tel örgü döşedi ve şehrin dışarıyla bağlantısı kesildi. Bu aşama kaynaklarda "ikinci kuşatma" olarak adlandırılır.^【109】

Güner'e göre Goubeau 1 Aralık 1920'de Özdemir Bey'e gönderdiği mektupta Fransız mandasının kabulünü, silahların ve savaş gereçlerinin teslimini, istihkâmların yıkılmasını ve adları verilecek kişilerin teslimini istedi; Özdemir Bey askerin harp esiri sayılmasının doğru olmadığını bildirerek teklifi reddetti ve Goubeau 5 Aralık'ta şehrin bombalanması emrini verdi.^【110】

Kuşatma altındaki Antep Kuvâ-yı Milliyesi, cephane açığını kapatmak için 10 Aralık'ta Lohânizade Mustafa Nureddin yönetiminde kendi imalathanesini kurdu.^【111】 Goubeau'nun birlikleri Halep'teki ayaklanmayı bastırmak üzere 18 Aralık 1920'de Antep'ten ayrıldı; kalan Fransız birlikleri kuşatmayı sürdürdü.^【112】 2. Kolordu 19–23 Aralık 1920'de 5. ve 9. Tümen ile bir harekât yaptı ve sonuç alınamadı; 27 Aralık'ta saat 06.00'da başlayan ikinci harekâtta birlikler Fransız mevzilerine 200–300 metreye kadar yaklaştı ancak şiddetli ateş nedeniyle geri çekildi ve şehre erzak sokulabilecek bir gedik açılamadı.^【113】

Kolordunun taarruzlarının sonuçsuz kalması üzerine Antep'te açlık 1 Ocak 1921'den itibaren ağırlaştı; Can, sıfırın altında 13 dereceye varan soğuk ve 50–60 cm kar bulunan şehirde 25.000 nüfus için yiyeceğin neredeyse kalmadığını yazar; Sevim ve Saygılı'nın aktardığı 27 Ocak 1921 tarihli bir telgrafta ise yetmiş gündür mahsur kalındığı ve on altı bin Müslümanın köpek etlerini bile yediği bildirilir.^【114】 Sokaklarda yiyecek arayan insanların dolaştığı, bazı semtlerde kedi etinin yendiği ve ölen at ve eşeklerin derhal paylaşıldığı anlatılır.^【115】 Zerdali çekirdeği karışımıyla yapılan ekmeğin aylarca yendiği, depolanan çekirdeklerden zehirlenenler olduğu ve baştabibin bu ekmeğin yenmemesi için rapor verdiği belirtilir.^【116】

Heyet-i Merkeziye bir açlık beyannamesi yayımlayıp posta güvercinleriyle dışarıdaki birliklerden yardım istedi; beyannamede üç gün içinde yardım ulaştırılması gerektiği belirtiliyordu.^【117】 Mıntıka Kumandanlığına 20–21 Kasım 1920'de bildirilen bir ihtiyaç listesinde, sivil halk için günde 9.984 kilo buğday ve 2.880 kilo arpa gerektiği yazılmıştır; liste günlük ihtiyacı gösterir, mevcut stoku değil.^【118】 1 Aralık 1920'de şehirdeki yiyeceğin iaşe ambarlarında toplanmasına karar verildi.^【119】 1 Ocak 1921'de General Gouraud, Sevr Antlaşması'nın uygulanmasını, Fransız idaresinin tanınmasını ve isimleri verilen kişilerin teslimini isteyen bir çağrıda bulundu; çağrı kabul edilmedi.^【120】

Fransızlar 18 Ocak 1921'de Akçakoyunlu'dan İkizkuyu'ya yürüdü; 19 Ocak'ta 5. ve 9. Tümen birliklerinin ortak taarruzu istenen sonucu vermedi ve 20 Ocak'ta Fransız takviye ve ikmal kuvveti, Antep'teki mevcut Fransız garnizonuna ulaştı.^【121】 2. Kolordu Komutanlığı şehrin erzak ihtiyacı için 25 Ocak'ta yaptığı son taarruzda, şehir içindeki ve dışındaki kuvvetler arasında tam koordinasyon sağlanamadığı için başarılı olamadı.^【122】 30 Ocak 1921 sabahı Fransızlar üç tankla Musullu cephesine saldırdı; tanklara karşı el bombalarıyla yapılan mücadele başarılı oldu; müfreze komutanı ve makinistler yaralanınca tanklar geri çekildi.^【123】

Aynı gece kolordu ile Kuvâ-yı Milliye'nin ortak harekâtı, Fransızların durumu haber almasıyla engellendi.^【124】 Sevim ve Saygılı, 30 Ocak gecesi Çıksorut taarruzunda kolordu ile direnişçiler arasında görüş ayrılığı ve koordinasyon eksikliği yaşandığını, Selahattin Adil Bey'in milislerin riske girmeden şehir dışına çıkmasına yardım etmek istediğini, direnişçilerin ise kuşatmanın yarılarak erzak ve cephane sağlanmasını hedeflediğini yazar.^【125】 Ekmek yapımında kullanılan acıbadem çekirdeği de tükenince 2 Şubat 1921'den itibaren fırınlar kapandı.^【126】

Heyet-i Merkeziye ile kolordu arasındaki yazışmalar sonucunda, bombardıman nedeniyle bütün halkın çıkarılması mümkün olmadığından Heyet-i Merkeziye üyeleri, polis, jandarma, hükümet erkânı ve ileri gelenlerin öncelikle şehirden çıkarılması kararlaştırıldı.^【127】 4–5 Şubat gecesi planlanan huruç hazırlıklar tamamlanamadığından yapılamadı; Selahattin Adil Bey'in 6–7 Şubat gecesi gönderdiği emirde kuşatma hattının o gece yarılmaması hâlinde dışarıdaki kuvvetlerin yardım imkânının kalmayacağı bildiriliyordu.^【128】

Büyük Salavat ve Perilikaya istikametinden hazırlanan harekâta Mustafa Fevzi Bey komutasında Yıldırım Taburu'nun üç bölüğü ve semt efradı katıldı; 6 Şubat'ta beş subay ve dört yüz elli erden oluşan ilk kafile çıkışı başardı, 7–8 Şubat gecesi ise 50 kadar asker dışarı çıktı.^【129】 Güner, 6 Şubat'la başlayan çıkış anlatımında Şefik Özdemir Bey ve hükümet erkânının iki yüz kişilik bir kuvvetle Mehmet Çavuş ve Elbistanlı Hoca öncülüğünde şehirden çıktığını yazar.^【130】

Özdemir Bey ve hükümet erkânının şehirden çıkmasının ardından Heyet-i Merkeziye Reisi Ferit Bey ve şehrin ileri gelenleri Şeyh Camii'nde toplandı ve teslimden başka bir yol bulunamadı.^【131】 9 Şubat 1921'de Fransız karargâhına giden Geçici Hükümet Başkanı Doktor Mecid Bey başkanlığındaki heyet, Albay Abadie ve Albay Andrea'nın temsil ettiği Fransız kuvvetleriyle 11 maddelik teslim protokolünü imzaladı; protokolün teslim şartları arasında Antep'in Fransız mandası altına girmesi, ordu birliklerinin harp esiri sayılması, bütün silah ve harp gereçlerinin teslim edilmesi ve halka eşit işlem yapılması vardı; Fransız mandası, Goubeau'nun 1 Aralık 1920 mektubunda da ilk şart olarak istenen, o gün imzalanan teslim şartıdır; bölgenin sonraki uluslararası statüsüne ilişkin bağımsız bir hüküm değildir.^【132】 Çabuk ve Ayata, teslim şartnamesinin 9 Şubat 1921 Çarşamba günü saat 10.00'da Fransız karargâhında imzalandığını belirtir.^【133】 Bu madde 9 Şubat'ı teslim protokolünün tarihi olarak esas alır; 8 Şubat'ın şehrin fiilen düşüş günü sayılması ise kaynaklar arasında tartışmalıdır. Güner ve Efe şehrin Fransızlarca 8 Şubat 1921'de ele geçirildiğini, teslim antlaşmasının ise 9 Şubat'ta imzalandığını yazar; Efe'nin dipnotta aktardığı, Osmanlı Arşivi'nde bulunan Fransızca bir belgede ise şehrin 9 Şubat'ta düştüğü yazılıdır.^【134】 Direniş boyunca Antep'teki 10.000 evden yaklaşık 8.000'inin tahrip olduğu, 6.000 civarında kişinin öldüğü ve aynı sayıda yaralı bulunduğu belirtilir.^【135】

Protokolden sonra Fransızlar şehre girdi; halk 1400 tüfek, 10 makineli tüfek ve 70.000 civarında mühimmatı Fransız karargâhına teslim etti.^【136】 Şehrin idaresi için geçici bir hükümet kuruldu ve Doktor Mecid Bey mutasarrıf olarak atandı; Yıldırım Taburu'nun künye defteri incelenerek asker olanlar Elbeylioğlu Hanı'nda savaş esiri olarak hapsedildi, şehir halkından olanlar ise kimlik belgesi verilerek serbest bırakıldı.^【137】 Heyet-i Merkeziye Reisi Ferid Bey ve bazı üyeleriyle resmî görevliler teslim protokolüne aykırı biçimde tutuklanarak koleje hapsedildi.^【138】

Londra Konferansı sırasında, 11 Mart 1921'de Hariciye Vekili Bekir Sami Bey ile Fransa Başbakanı Briand arasında imzalanan anlaşmayla Antep, Kilis ve Çukurova'nın Türklere bırakılması kararlaştırıldı; anlaşma bazı iktisadi şartlar nedeniyle Ankara Hükümeti'nce onaylanmadı.^【139】 Londra anlaşmasının reddinden sonra, ayrı bir aşama olarak 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması ile Antep Misak-ı Millî sınırlarına dâhil edildi; Fransız birliklerinin büyük kısmı Kasım'da, son askerler 25 Aralık 1921'de şehirden ayrıldı ve aynı gün Antep mıntıka komutanlığına bağlı 59. Alay şehre girdi.^【140】

TBMM, 8 Şubat 1921 tarihli ve 93 sayılı kanunla Ayıntab livasının merkezi olan Ayıntab kasabasının adını Gaziayıntab olarak değiştirdi; kanun üç maddeden oluşuyordu ve üçüncü maddesi yürürlüğü yayım tarihine bağlıyordu.^【141】 Kanun teklifi (lâyiha) 3 Şubat 1921 tarihliydi ve Millî Savunma Bakanı Fevzi Çakmak tarafından verilmişti; TBMM, 8 Şubat 1921 tarihli 147. birleşiminde unvanın verilmesini oybirliğiyle kabul etti. Kabul tarihi ile yürürlük tarihi aynı değildir: kanun 8 Şubat'ta değil, yayımlandığı tarihte yürürlüğe girmiştir ve TBMM'nin kanun kaydında 7 Mart 1921 tarihli, 5 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandığı belirtilir.^【142】 Çabuk ve Ayata da unvanın 8 Şubat 1921 tarihli toplantıda 93 numaralı kanunla verildiğini belirtir.^【143】

Millî Mücadele'yi destekleyen ulusal basın, Antep'teki olayları yurt geneline duyurmuş ve işgallere karşı kamuoyu oluşturmayı amaçlamıştır.^【144】 Antep'te çıkan yerel gazetelerden Ayıntab Haberleri ve Teminat'ın yalnızca birer nüshası tespit edilebilmiş, Amerikan Koleji'nin çıkardığı Rehnüma'nın 11 Şubat 1919 tarihli sayısından yararlanılmıştır; Ayıntab Haberleri'nin 26 Aralık 1918 tarihli nüshası İngilizlerin şehre yeni geldiğini bildirir, Rehnüma ise İngiliz komutanın Antep'in işgalini bildiren beyanatını yayımlamıştır.^【145】

Fransız işgali öncesinde basın, protesto ve mitinglerin duyurulmasında rol oynamıştır: İrâde-i Milliye'de Antep ile ilgili ilk haber 27 Ekim 1919 tarihlidir ve "Ayıntab'da Muazzam Bir Miting" başlığıyla, 25 Ekim 1919'da yapıldığı bildirilen mitingin 30 bin kişi tarafından gerçekleştirildiğini yazar. Katılım sayısı gazete haberindeki iddiadır; bu miting, 23 Kasım 1919'daki Cemiyet-i İslamiye mitingi ve 30 Aralık 1919'daki İstiklâl-i Osmanî Günü gösterisinden ayrı bir olaydır.^【146】

Mehmet Kâmil olayı gazetelerde adı belirtilmeden, Müslüman kadınlara saldıran Fransız erlerinden birinin bunu engellemek isteyen genç bir Müslümanı öldürdüğü biçiminde haber olmuş, şehir içi savaşın başlaması ise İrâde-i Milliye'nin 22 Nisan 1920 tarihli sayısında şehir içinde çatışma bulunduğu bildirilerek duyurulmuştur.^【147】 Savaşın Ağustos 1920'den sonraki evresinde bombardımanlar, Aralık 1920 çatışmaları ve Ocak 1921'de İkizkuyu yakınında Fransız erzak kafilesine yönelik taarruz basında yer almış; Açıksöz, Antep Belediye Başkanı ve temsilcilerinin manda düşüncesinin kesinlikle kabul edilmediğini bildiren telgrafını 10 Ocak 1921'de yayımlamıştır.^【148】

Hâkimiyet-i Milliye 7 Şubat 1921'de, kanundan bir gün önce, Müfide Ferit'in direnişi Plevne ve Çanakkale kahramanlıklarına benzettiği "Gazi Ayıntab" başlıklı yazısını yayımlamış; huruç haberi 9 Şubat 1921 tarihli resmî tebliğle duyurulmuştur.^【149】 Teslimden sonra basın, Antep'in Fransız idaresi altındaki durumunu, Meclis'teki vekil konuşmalarını (6 Mart 1921), Ekim–Kasım 1921'de Türk–Fransız itilafnamesini ve 25 Aralık 1921'de Türk ordusunun şehre girişini (İkdam, 20 Ocak 1922) haberleştirmiştir.^【150】