Aporia

Aporia, felsefe terminolojisinde, bir tartışma veya düşünce sürecinde zihinsel bir kilitlenmeye, şaşkınlığa ve çaresizliğe düşme halini ifade ettiği gibi; aynı zamanda her iki tarafında da eşit derecede güçlü ve geçerli argümanlar bulunan mantıksal çelişkileri, bulmacaları ve çözümlenmesi gereken sorunları tanımlar.^【1】 Felsefe terminolojisinde, bir tartışma veya düşünce sürecinde zihinsel bir kilitlenmeye, şaşkınlığa ve çaresizliğe düşme halini ifade ettiği gibi; aynı zamanda her iki tarafında da eşit derecede güçlü ve geçerli argümanlar bulunan mantıksal çelişkileri, bulmacaları ve çözümlenmesi gereken sorunları tanımlar.^【2】 Klasik Yunan felsefesinden çağdaş felsefeye kadar uzanan çizgide bu kavram, bilginin doğasını, diyalektik yöntemi ve etik sorumluluğu anlamlandırmada ontolojik ve epistemolojik bir araç olarak değerlendirilmektedir.

^{Sokrates'in Ölümü (}Store Norske Leksikon⁾

Platon'un özellikle erken dönem diyaloglarında (Laches, Euthyphro, Charmides, Meno, Protagoras) aporia kavramı iki farklı işlev ve nitelikle karşımıza çıkmaktadır:

• Katartik (Arındırıcı) Aporia: Sokrates'in diyaloglarındaki muhataplarının yaşantıladığı zihinsel şaşkınlık ve çaresizlik halidir. Bu durum, Sokrates'in belirli bir etik kavramın (cesaret, dindarlık vb.) ne olduğuna dair tekil, genel ve tutarlı bir tanım talep etmesi karşısında muhatabın entelektüel beceriksizlik ve dilsizlik yaşamasından kaynaklanır.^【3】 Apologia (Savunma) ve Sofist diyaloglarında geriye dönük olarak belirtildiği üzere bu sürecin amacı "arındırıcı" (katartik) bir işlev görmesidir. Muhatap, sahip olduğunu zannettiği temelsiz bilgi kibrinden arındırılarak kendi bilgisizliğinin farkına vardırılır.^【4】 Meno diyaloğunda bu dilsizlik ve zihinsel felç hali, kurbanını uyuşturan bir "vatoz balığının" (torpedo fish) etkisine benzetilir.^【5】

^{Meno Diyaloğu Geometri Problemi (Görsel Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

• Zetetik (Araştırıcı) Aporia: Kavramın sadece pasif bir zihinsel şaşkınlığı değil, doğrudan çözülmesi gereken belirli bir bulmacayı ve sorunu (puzzle and problem) ifade ettiği biçimidir.^【6】 Bu tür bir aporia, bilginin aranması (zetesis) sürecinin hazırlayıcı bir aşaması değil, doğrudan bir parçasıdır. Muhatapların yaşantıladığı dilsizliğin aksine, Sokrates'in kendi yaşantıladığı aporia aktif ve harekete geçiricidir; uyuşturan bir vatoz balığından ziyade uyandıran ve harekete geçiren bir "at sineği" (gadfly) niteliği taşır.^【7】 Meno diyaloğunda Sokrates'in köle çocukla yaptığı geometri dersinde görüldüğü üzere, belirli bir problemin farkına varılması (karenin alanını iki katına çıkarma sorunu), o problemin çözümüne yönelik araştırmayı tanımlar, yönlendirir ve nihai keşfin bu çıkmazın içinden doğmasını sağlar.^【8】 Aynı şekilde Protagoras diyaloğunda erdemin öğretilip öğretilemeyeceği sorunu, belirli hipotezler aracılığıyla çözülmeye çalışılan zetetik bir aporia örneği olarak sunulur.^【9】

Çağdaş Fransız filozofu Jacques Derrida, aporia kavramını analitik bir engelden veya mantıksal bir felç durumundan çıkararak etik ve politik sorumluluğun, karar vermenin temel koşulu haline getirmiştir.^【10】 Derrida'nın kavramsal soykütüğü çalışmasında aporia, birbirine indirgenemeyen, kesinlikle heterojen ancak birbirinden de ayrılamaz (indissociable) iki kutup arasındaki gerilimde ortaya çıkar.

Derrida bu durumu "bağışlama" (forgiveness) kavramı üzerinden örneklendirir. Batı ve İbrahimî gelenekte iki farklı bağışlama anlayışı bulunur:

1. Koşullu Bağışlama: Bir suçun tanınmasına, pişmanlığa, faile veya suçlunun dönüşümüne bağlı olarak işleyen ve genellikle toplumsal uzlaşı, iyileşme (healing) veya ulusal bütünlük gibi stratejik bir amaca hizmet eden "bağışlama ekonomisi"dir.^【11】
2. Koşulsuz (Saf) Bağışlama: Herhangi bir ekonomi, takas, karşılık veya stratejik son amaca (finality) dayanmayan; pişmanlık dahi talep etmeyen, zamanın olağan akışını kesintiye uğratan saf bir armağandır.^【12】

Derrida'ya göre koşullu bağışlama tek başına gerçek bir bağışlama değildir; ancak koşulsuz bağışlama da tarihsel ve toplumsal gerçeklikte etkili olabilmek için koşullu bağışlamanın somut süreçlerine girmek zorundadır. Bu iki bağışlama türü arasındaki bölünmez bağ, Vladimir Jankélévitch'in Nazi toplama kamplarındaki radikal kötülüklerin "asla bağışlanamaz" (unforgivable) olduğu yönündeki teziyle birleştiğinde nihai aporia ortaya çıkar: "Bağışlama yalnızca bağışlanamaz olanı bağışlar."^【13】

Eğer bir eylem zaten bağışlanabilir nitelikse, onu bağışlamak gerçek bir etik sorumluluk gerektirmez. Dolayısıyla bağışlama, ancak imkânsız göründüğü anda, bağışlanamaz olanın karşısında bir imkânsızın gerçekleşmesi (doing the impossible) olarak var olabilir.^【14】 Derrida'ya göre aporia, yolu tıkayan negatif bir felç durumu değil, bilakis sorumluluğun bizzat deneyimlenmesidir. Önceden belirlenmiş bir kurallar bütününün, bir algoritmanın veya kesin bilginin bulunduğu yerde karar ve sorumluluktan söz edilemez; gerçek ve sorumlu bir karar ancak ne yapılacağının bilinmediği, birbirine zıt ve imkânsız buyrukların (incompatible injunctions) içinden geçilen bu acılı çıkmazda, yani aporia'da alınabilir.^【15】

Aporia kavramı, epistemolojik ve ontolojik bir çıkmaz olmanın ötesinde, çağdaş sosyoloji ve ahlak felsefesinde modern medeniyetin köklü dinamiklerini açıklamak için de kritik bir zemin sunar. Sosyolog ve filozof Zygmunt Bauman, aporia’yı öncelikle dilin yapılaştırma araçlarının iflası sonucunda ortaya çıkan, "bir nesne ya da olayın birden fazla kategoriye sokulabilmesi" durumu, yani müphemlik (ambiguity) olarak tanımlar. ^【16】Bauman’a göre ahlak, doğası gereği mantıksal bir netlikten yoksun, doğru kadar yanlış seçimin de imkânını barındıran aporetik bir yapıya sahiptir; dolayısıyla müphemlik, ahlaklı insanın yuvası ve ahlaki sorumluluğun filizlendiği tek topraktır. Medeniyetin değerler tarihi ise temelde bu rahatsız edici ahlaki aporia'yı bastırma ve denetim altına alma girişimlerinin tarihidir.^【17】

Geleneksel dinsel otoritenin çöküşüyle birlikte sahneye çıkan modernizm, ahlaki aporia'ya karşı evrensel etik kodlar inşa etme gibi "başarılması imkânsız bir görev" üstlenmiştir. Aydınlanma akılcılığının temsilcisi olan modern filozoflar ve yasa koyucular, müphemliği ve ahlaki çıkmazları aklın hakimiyetiyle aşılabilecek geçici bir kusur olarak görmüştür. Bu doğrultuda Kantçı ve Durkheimcı yaklaşımlardan beslenen modern proje, ahlaki eylemi özerk bireyin çelişkili doğasından çıkarıp devlete ve evrensel yasalara (heteronomy) bağlayarak insanı doğru olanı seçmeye zorlamıştır. Ancak Bauman, mutlak düzen ve tutarlılık yaratma amacıyla yola çıkan bu rasyonel müdahalenin, paradoksal bir şekilde daha fazla kaos, parçalanma ve etik sorumluluğun aşındırıldığı "panoptik" bir gözetim toplumu ürettiğini belirtir.^【18】