Arsin Foşa Fındığı

Arsin Foşa Fındığı, Türkiye'nin Karadeniz Bölgesi'nde, Trabzon ilinin Arsin ilçesine özgü bir fındık çeşididir. Bu ürün, 8 Aralık 2022 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından coğrafi işaretle tescillenmiştir. Tescil başvurusu, Arsin Belediyesi tarafından 15 Şubat 2022 tarihinde yapılmıştır.

Arsin Foşa Fındığı, Trabzon ili Arsin ilçesinde yetişen foşa çeşidi fındıktır. Coğrafi sınırda “boyhane” adı ile de bilinir. En fazla %12 nem içerecek şekilde kabuklu halde jüt çuvallarda veya dökme olarak piyasaya sunulur.

Tarihçe

Arsin Foşa Fındığı'nın geçmişi Osmanlı dönemine dayanır. 1486 tarihli vergi sicilleri (tapu-tahrir defteri), bölgede vergilendirilebilir düzeyde fındık tarımı yapıldığını gösterir. Trabzon Vilayet Salnameleri ve XVII. asra ait Trabzon kadı sicilleri, yöredeki fındık tarımına dair kayıtlar içerir.

Fenolojik ve Morfolojik Özellikler

Arsin Foşa Fındığı, erken-orta dönemde olgunlaşan bir türdür. Hasat dönemi genellikle 10–15 Ağustos arasında gerçekleşir. Dişi çiçeklerin açımı orta-geç dönemde (10–20 Ocak), erkek çiçeklerin açımı ise erken dönemde (10–20 Ocak) gözlemlenir. Meyvesi yuvarlak formdadır ve kırmızımtırak-kahverengi, mat ve hafif tüylü kabuk yapısına sahiptir. Kabuklu olarak kilogram başına düşen tane sayısı 298 ile 405 arasında değişmektedir.

• Hasat Zamanı: 10–15 Ağustos
• Dişi Çiçek Açma Zamanı (%50): 10–20 Ocak
• Erkek Çiçek Açma Zamanı (%50): 10–20 Ocak
• Meyve Şekli (Kabuklu): Yuvarlak
• 1 kg’daki Kabuklu Tane Sayısı: 298–405 adet
• Kabuk Rengi: Kırmızımtırak – kahve
• Kabuk Özelliği: Mat renkli, ucu hafif tüylü

Pomolojik Özellikler

Meyve boyutları ve iç randıman değerleri değişkenlik göstermekle birlikte, iç randıman %46,88 ile %55,12 arasında değişmektedir. Kabuk kalınlığı 1,05 mm ile 1,51 mm arasında ölçülürken, toplam yağ oranı %55,2, protein oranı %15,42 olarak tespit edilmiştir. Doymuş yağ asitleri oranı %4,75, tekli doymamış yağ asitleri oranı ise %46,87’dir. Özellikle yüksek oleik asit (%84,41) içeriği ile dikkat çeker.

• Meyve Ağırlığı (g): 2,47 – 3,36
• İç Ağırlığı (g): 1,27 – 1,65
• Kabuk Kalınlığı (mm): 1,05 – 1,51
• Randıman (%): 46,88 – 55,12
• Göbek Boşluğu (mm): 0,98 – 5,53

Kimyasal Özellikler

• Toplam Protein (%): 15,42
• Toplam Yağ (%): 55,2
• Çoklu Doymamış Yağ Asitleri (%): 3,58
• Doymuş Yağ Asitleri (%): 4,75
• Tekli Doymamış Yağ Asitleri (%): 46,87
• Toplam Kül (%): 2,23

Yağ Asitleri Dağılımı

• Doymuş Yağ Asitleri:
• • Palmitik Asit: 5,67%
  • Margarik Asit: 0,06%
  • Sterarik Asit: 2,75%
  • Araşidik Asit: 0,13%
• Tekli Doymamış Yağ Asitleri:
• • Palmitoleik Asit: 0,17%
  • Heptadesenoik Asit: 0,07%
  • Oleik Asit: 84,41%
  • Eikosenoik Asit: 0,25%
• Çoklu Doymamış Yağ Asitleri:
• • Linoleik Asit: 6,49%

Üretim Yöntemi

Arsin Foşa Fındığı üretiminde foşa çeşidi fındık kullanılır. Dikim için en uygun zaman sonbahar aylarıdır. Ocak dikim sistemi uygulanır; ocaklar arasında arazi durumuna göre 4,5–8 metre mesafe bırakılır. Dikimden önce toprak analizi yapılarak gübre ihtiyacı belirlenir.

Toprak analizleri doğrultusunda gübreleme yapılır. Budama işlemleri sonbahar-kış (Ekim–Aralık) ve ilkbahar (Mart–Mayıs) dönemlerinde gerçekleştirilir. Tozlanma, rüzgar yardımıyla gerçekleşir ve çiçeklenmeden döllenmeye kadar geçen süreç yaklaşık 3–5 ay sürer. Hasat olgunluğu, zurufların renk değişimi ve fındıkların daldan kolayca ayrılması ile anlaşılır.

Budama ve Tozlanma

• Budama Zamanı:
• • Sonbahar–Kış Budaması: Ekim ayının ikinci yarısından Aralık ayına kadar
  • İlkbahar Budaması: Mart, Nisan ve Mayıs aylarında
• Tozlanma:
• • Erkek çiçek açma: 10–20 Ocak
  • Dişi çiçek açma: 20–30 Ocak

Hasat ve Harmanlama

Hasat, zurufların sararıp kızarması, fındık tanelerinin doğal rengini alması ve dallardan kolayca ayrılması gibi belirtilerle başlar. Hasat elle veya yardımcı aletlerle yapılır. Zuruflu fındıklar, beton harmanlara serilerek güneşte soldurulur, ardından patoza verilerek zuruflarından ayrılır. Kurutma işlemi, fındıkların %12 nem içeriğine ulaşana kadar devam eder.

Hasat işlemi elle veya yardımcı aletlerle yapılır; ayrıca dalların silkelemesiyle yere düşen fındıklar toplanır. Aspergillus flavus gibi küf mantarlarının bulaşma riskine karşı fındıklar yere düştükten sonra bekletilmeden toplanmalıdır.

Depolama

Kurutulan fındıklar, jüt çuvallarda veya dökme olarak depolanır. Kuruma sonrası en fazla %12 nem oranıyla kabuklu halde jüt çuvallarda veya dökme şekilde depolanır. Depoların nem, sıcaklık ve zararlılara karşı uygun koşullarda olması gereklidir. Sıcaklık 15–20 °C aralığında tutulmalı, havalandırma sağlanmalı, izolasyon yapılmalıdır.

Coğrafi Sınır ve Denetim

Arsin Foşa Fındığı'nın tüm üretim aşamaları, Trabzon ili Arsin ilçesi sınırları içinde gerçekleştirilmelidir. Denetimler, Arsin Belediyesi koordinasyonunda, Arsin Ziraat Odası ve ilgili uzmanların katılımıyla yılda en az bir kez yapılır. Denetimler, üretim metoduna uygunluk, ürünün fiziksel özellikleri ve coğrafi işaret ambleminin kullanımını kapsar. “Arsin Foşa Fındığı” ibaresi ile birlikte tescilli logo ve mahreç işareti, ürünün ambalajında ya da işletme alanında görünür şekilde yer almalıdır.

Üretim, işleme ve saklama işlemlerinin tamamı Arsin ilçesi sınırları içinde gerçekleşmelidir. Denetimler, Arsin Belediyesi koordinasyonunda oluşturulan komisyon tarafından yılda en az bir kez yapılır.

Bu fındık türü yalnızca Arsin ilçesiyle sınırlı bir yetişme alanına sahiptir. Bölgedeki fındık tarımı faaliyetleri, 1486 tarihli Osmanlı vergi sicillerinde (tapu tahrir defterleri) kayıt altına alınmıştır. Yine 17. yüzyıla ait Trabzon kadı sicilleri ve Trabzon Vilayet Salnameleri, Arsin'de fındık üretiminin hem tarihsel varlığını hem de bölge ekonomisindeki önemini belgelendirmektedir. Bu tarihsel bağ, Arsin Foşa Fındığı'nın coğrafi sınır ile güçlü bir ün bağı taşımasını sağlamaktadır.