Aspendos Antik Kenti

Aspendos, Antalya’nın Serik ilçesinde, antik Pamfilya bölgesinde yer alan bir antik kenttir. Kent, Köprüçay’ın (antik Eurymedon) yakınındaki bir tepe düzlüğünde kurulmuştur. Akropol, deniz seviyesinden yaklaşık 60 metre yükseklikte bulunmaktadır. Eurymedon’un antik dönemde ulaşıma elverişli olması, kente erişim sağlaması ve Aspendos’u deniz yoluyla Akdeniz’e bağlaması, kentin gelişmesinde ve ekonomik refahında önemli rol oynamıştır.^【1】

^{Aspendos Antik Kenti (}AA⁾

Aspendos özellikle Roma Dönemi’nden kalan tiyatrosuyla tanınmaktadır. Kentte tiyatronun yanı sıra su yolları, agora, bazilika, anıtsal çeşme (nymphaeum), meclis binası, anıtsal tak, caddeler ve Helenistik tapınak gibi yapıların kalıntıları bulunmaktadır. Antik kentten günümüze ulaşan yapılar arasında stadion ve tahıl depoları da yer almaktadır.

Aspendos’un kuruluş tarihi kesin olarak belirlenememektedir. Yunan efsanesine göre kent, Truva Savaşı’nın ardından Pamfilya’ya gelen Mopsos liderliğindeki Argive kolonistleri tarafından kurulmuştur.^【2】 Bununla birlikte son arkeolojik araştırmalarda Erken Demir Çağı’na ait kalıntıların bulunması, kentteki yerleşimin oldukça eski dönemlere uzandığını göstermektedir.^【3】

M.Ö. 5. yüzyılda basılan Aspendos sikkelerinde kentin adı “Estvediys” olarak geçmektedir. Bu adın Anadolu kökenli olduğu belirtilmektedir.^【4】 Aspendos ayrıca bölgede kendi adına madeni para bastıran ilk kentlerden biri olarak gösterilmektedir.^【5】

Kent, M.Ö. 6. yüzyılda Pers hâkimiyeti altında bulunuyordu. Eurymedon Nehri çevresinde gerçekleşen ve Pers kuvvetlerinin Atinalı Kimon komutasındaki güçler karşısında yenilgisiyle sonuçlanan savaş, Aspendos çevresini dönemin askerî ve siyasi gelişmelerinin yaşandığı alanlardan biri hâline getirmiştir. Bu olay, M.Ö. 467-468 yıllarına tarihlendirilmektedir.^【6】

M.Ö. 333’te Büyük İskender’in bölgeye ilerlemesi sırasında Aspendoslular başlangıçta direnmeye çalışmış, ancak daha sonra teslim olmuştur. Varılan anlaşma kapsamında kent halkının belirli miktarda altın ödemesi ve Aspendos’ta yetiştirilen atlardan vermesi kararlaştırılmıştır.^【7】

Büyük İskender’in ölümünden sonra Aspendos çeşitli Helenistik krallıkların yönetimine girmiştir. Bu süreçte kent bir dönem Ptolemaios hâkimiyetinde kalmıştır. M.Ö. 133’te Roma yönetimine bağlanan Aspendos, özellikle M.S. 2. ve 3. yüzyıllarda önemli bir yapılaşma süreci geçirmiştir. Kentte bugün görülebilen başlıca anıtsal kalıntıların önemli bir bölümü bu döneme tarihlenmektedir.^【8】

Roma yönetimi sırasında Aspendos’ta imparator kültünün de bulunduğu epigrafik belgelerden anlaşılmaktadır. Tiberius dönemine ait adak yazıtları, kentteki imparator kültü uygulamalarına ilişkin en erken kanıtlar arasında değerlendirilmektedir. Bu belgelerden birinde Ksenoklees adlı bir kişinin imparator başrahibi olduğu belirtilmektedir.^【9】 M.S. 2. yüzyılda ise birden fazla imparatoru kapsayan kült uygulamalarına ilişkin veriler bulunmaktadır.^【10】 Gallienus dönemine ait kent sikkelerinde görülen ifadeler ise Aspendos’un M.S. 3. yüzyılın ikinci yarısında neokoros ünvanına sahip olduğunu göstermektedir.^【11】

Aspendos, M.S. 7. yüzyıldaki Arap akınlarından etkilenmesine rağmen sonraki yüzyıllarda tamamen terk edilmemiştir. Yerleşimin Bizans ve Selçuklu dönemlerine kadar sürdüğü anlaşılmaktadır. Selçukluların bölgeye hâkim olmasının ardından tiyatronun bazı bölümleri yeni işlevlerle kullanılmaya başlanmıştır. Tiyatronun dış cephesindeki anıtsal kapı düzenlemesi ve kırmızı tonlardaki zigzag bezemeli sıva kalıntıları bu dönemde gerçekleştirilen müdahalelerle ilişkilendirilmektedir. Sahne binasının Selçuklu yöneticileri tarafından konaklama amacıyla kullanıldığı ve kervansaray işlevi kazanmış olabileceği de belirtilmektedir. Selçuklu dönemindeki bu kullanım ve onarımlar yapının korunmasına katkıda bulunmuştur.^【12】

Mustafa Kemal Atatürk, 1930 yılında Aspendos’u ziyaret etmiş ve tiyatronun onarılıp yeniden kullanılmasına yönelik talimat vermiştir.^【13】

Aspendos ekonomisinin gelişmesinde kentin coğrafi konumu belirleyici unsurlardan biri olmuştur. Eurymedon’un gemilerin kullanımına uygun olması, kent ile deniz arasında doğrudan bir ulaşım hattı oluşturmuştur. Kara yollarıyla birlikte değerlendirildiğinde bu durum Aspendos’un hem bölgesel hem de denizaşırı ticarete katılmasını kolaylaştırmıştır.^【14】

Kent ekonomisinde tuz önemli bir ihraç malı olmuştur. Yakındaki Kapria Gölü’nden sağlanan tuz, Eurymedon aracılığıyla Akdeniz’deki farklı pazarlara gönderilmiştir. Kentin üretim ve ticaretinde bağcılık ile şarapçılığın yanı sıra zeytin, zeytinyağı, tahıl ve yaş meyve de yer tutmuştur.^【15】

Aspendos’un atları da kentin ekonomik faaliyetleri içerisinde öne çıkmıştır. Burada yetiştirilen atların Yakındoğu ve Akdeniz çevresinde rağbet gördüğünü belirtmektedir.^【16】

Aspendos’un kent dokusunda Helenistik, Roma ve sonraki dönemlere ait mimari izler bulunmaktadır. Tiyatro ve su yolları en tanınmış yapılardır. Son yıllarda yürütülen kazılar ise özellikle agora çevresi, cadde sistemi, forum ve konut yapıları hakkında daha ayrıntılı veriler ortaya koymuştur.^【17】

^{Aspendos Tiyatrosu (}Antalya Valiliği⁾

Aspendos Tiyatrosu, Roma İmparatorluk Dönemi’ne ait olup günümüze önemli ölçüde ulaşmış yapılardan biridir. Marcus Aurelius döneminde, M.S. 160-180 yılları arasında inşa edilen tiyatronun mimarı yazıtlarda Theodoros’un oğlu Zenon olarak belirtilmektedir. Yapıda bulunan Grekçe ve Latince yazıtlar, inşa faaliyetinin Curtius Crispinus ile Curtius Auspicatus adlı iki kardeş tarafından finanse edildiğini göstermektedir.^【18】

Tiyatronun seyirci bölümünün önemli bir kısmı akropolün doğu yamacından yararlanılarak oluşturulmuştur. Yamacın doğal desteğinin bulunmadığı bölümlerde ise kemer ve tonozlardan meydana gelen taşıyıcı sistem kullanılmıştır. Yapının cephe ölçüleri yaklaşık 100 metre genişliğe ve 22 metre yüksekliğe sahiptir. Tiyatronun kaç kişilik olduğu konusunda, her seyirci için 45 santimetrelik oturma alanı esas alınarak yaklaşık 7.300-7.600 kişilik bir kapasite hesaplanmıştır.^【19】 Seyirci dolaşımını sağlayan merdivenlerin düzeni tiyatronun farklı seviyelerinde değişmektedir. Orkestra seviyesinden başlayan alt bölümde 10 merdiven hattı bulunurken üst kesimde bu sayı 21’e ulaşmaktadır. Üst caevayı çevreleyen ve daha sonraki bir evreye ait olduğu düşünülen galeride 59 kemer bulunmaktadır. İki katlı sahne binasının alt seviyesinde ise oyuncuların sahneye geçişini sağlayan beş kapı yer almaktadır. Tiyatro, sesin yapı içerisinde yayılmasını sağlayan mimari özellikleriyle de bilinmektedir. Orkestra bölümünde oluşan düşük seviyeli sesler üst galerilerden de işitilebilmektedir.^【20】

^{Aspendos Tiyatrosu (}Antalya Valiliği⁾

Selçuklu dönemindeki yeni kullanım biçimi tiyatronun fiziksel durumunu da etkilemiştir. Yapının bazı bölümleri saray işlevi kazanmış, sahne binası ile dış cephede onarım ve düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Antalya Valiliği, özellikle sahne yapısının günümüze kadar ulaşmasında bu müdahalelerin etkili olduğunu belirtmektedir.^【21】

Kentin başlıca ulaşım güzergâhlarından biri olan Tiyatro Caddesi, agora çevresi ile tiyatro arasında bağlantı kurmaktadır. Yol, forumun kuzeydoğusundan Anıtsal Kapı’ya ulaşmakta; buradan Roma Devlet Bazilikası ile tapınak arasındaki vadi boyunca devam ederek doğu surlarına ve kent girişine bağlanmaktadır. Güzergâh buradan tiyatro yönüne ilerlemektedir. 2026 yılı itibarıyla Tiyatro Caddesi’nin ortaya çıkarılan toplam bölümünü yaklaşık 300 metreye ulaşmıştır.^【22】

^{Tiyatro Caddesi (}AA⁾

Yol kenarındaki duvarlarda moloz taş, kumtaşı, konglomera ve tuğla gibi farklı malzemelerin kullanıldığı görülmektedir. Caddenin genişliği güzergâh boyunca aynı değildir. Bazı kesimlerde 2,50 metre olan yol genişliği ilerleyen noktalarda 3,50 metre ve 4,05 metreye çıkmakta, belirli bir alanda ise 7,10 metreye ulaşmaktadır.^【23】 Caddenin genel genişliği 3-5 metre aralığındadır.^【24】

Kazılar sırasında caddeye açılan ara yolların ve dükkân girişlerinin yanı sıra bir ekmek fırını da tespit edilmiştir. Doğu Anıtsal Kapısı’nın güneyinde eksedra biçimli bir çeşme ve teras üzerine yerleştirilmiş iki mekân ortaya çıkarılmıştır. Aynı bölgede Hermes, Artemis, Aphrodite, Eros ve Nemesis ile ilişkilendirilen heykel ve heykel parçalarıyla çeşitli mimari elemanlar bulunmuştur. Bu yapı grubunun M.S. 2. yüzyılın sonları ile 3. yüzyılın başlarında inşa edildiği değerlendirilmektedir.^【25】

^{Aspendos Su Kemerleri (}T.C. Antalya Valiliği⁾

Aspendos’un su ihtiyacını karşılayan sistem, kentin öne çıkan mühendislik yapılarından biridir. Sistemin günümüze ulaşan bölümünde yaklaşık bir kilometre boyunca kuzey-güney yönünde devam eden kemerli yapı ile bunun uçlarında yer alan basınç kuleleri bulunmaktadır. Kentte ayrıca kayaya oyulmuş sarnıçlardan yararlanılmıştır. Su altyapısı özellikle M.S. 2. ve 3. yüzyıllarda geliştirilerek su temini daha düzenli hâle getirilmiştir.^【26】

Aspendos’un suyu yaklaşık 25 kilometre uzaktaki Toroslar ve çevredeki vadilerden sağlanıyordu. Su, yaklaşık 15 metre yüksekliğindeki kemerler üzerinde bulunan taş kanallar yoluyla taşınıyor ve sistemin sonunda yaklaşık 30 metre yüksekliğindeki kulelere ulaşıyordu. Buradan kentin farklı kesimlerine dağıtım yapılıyordu. Yapım tekniği ve mimari özellikleri su sisteminin M.S. 2. yüzyıl ortalarına tarihlendirilmesine imkân vermektedir.^【27】

Akropoldeki büyük kamusal yapılardan biri olan bazilikanın ölçüleri yaklaşık 27x105 metredir. Roma kentlerinde bazilikalar, yönetim, hukuk ve ticaretle ilişkili farklı kamusal faaliyetlerin yürütülebildiği yapılar olarak kullanılmıştır.^【28】

Bazilikanın güneyinde yer alan agora, Aspendos’un kamusal ve ekonomik yaşamının toplandığı alanlardan biriydi. Agoranın batısındaki İki Katlı Dükkânlar/Stoa Kompleksi’nde 15 dükkân tespit edilmiştir. Bu kompleksin dükkânları ile önlerindeki mozaik tabanlı stoa büyük ölçüde açığa çıkarılmış; arka kesimde depolama amacıyla kullanılan birimler belirlenmiştir.^【29】

Agoranın kuzeyinde bulunan iki katlı nymphaeumun ön duvarı günümüze ulaşmıştır. Bu cephenin yaklaşık 32,5 metre genişliğinde ve 15 metre yüksekliğinde olduğu belirtilmektedir. Çeşmenin arkasında bulunan yapı ise kent meclisinin toplandığı bir bouleuterion veya müzik ve gösteriler için kullanılan bir odeondur.^【30】

Agora Güney Caddesi akropoldeki başlıca doğu-batı bağlantılarından birini oluştururken Agora Batı Caddesi hem insan dolaşımı hem de ticari taşımacılık amacıyla kullanılmıştır. Güney Caddesi’nin Roma İmparatorluk Dönemi’nde inşa edildiği, Geç Roma Dönemi’nde yenilendiği ve M.S. 6. yüzyıla kadar işlevini sürdürdüğü anlaşılmaktadır.^【31】

Agora yakınındaki Roma villasında mozaik kaplı bir portiko, fresk parçalarının bulunduğu mekânlar, dükkân veya atölye olarak kullanılan tabernae bölümleri, giriş holü ve atrium ortaya çıkarılmıştır. Yapının mimari niteliği ve buluntularından hareketle burada ekonomik ve toplumsal açıdan üst düzey bir kişinin yaşamış olabileceğini değerlendirilmiştir. Villada su depolama ve taşıma amacıyla kullanılan bir sarnıç ile künk sistemi de tespit edilmiştir.^【32】

Agoranın kuzeybatısında ve bouleuterionun batısında yer alan forum, yaklaşık 53x37 metre boyutlarında dikdörtgen bir plana sahiptir. Alandaki farklı yapı evreleri, forumun uzun süre boyunca değişik biçimlerde kullanıldığını göstermiştir.^【33】

^{Hermes Heykeli (}AA⁾

Tiyatro Caddesi’nin doğu kesimindeki anıtsal çeşmenin yıkıntılarında mermerden yapılmış bir Hermes heykeli bulunmuştur. Kaidesiyle birlikte 1,65 metre yüksekliğindeki heykel, üslup özellikleri dikkate alınarak M.S. 2. yüzyıl sonları ile 3. yüzyıl başlarına tarihlendirilmiştir. Figürün sağ elinde bir para kesesi, sol elinde ise kerykeion adı verilen asa bulunmaktadır. Sol ayağının yanında başını Hermes’e doğru çevirmiş bir koç tasvir edilmiştir. Heykel kazı sırasında parçalar hâlinde bulunmuş, ele geçirilen parçalar daha sonra kazı evi deposunda bir araya getirilmiştir. Aynı kazı alanında Aphrodite ve Eros’a ait olduğu düşünülen başlar ile Artemis ve Nemesis’le ilişkilendirilen heykel parçaları da bulunmuştur.^【34】

^{Genç Eurymedon Tasviri (}AA⁾

Kentte son yıllarda ortaya çıkarılan diğer önemli eserlerden biri Genç Eurymedon Mozaiği’dir. Doğu Meydanı’ndaki havuzlu bir yapının tabanında tespit edilen mozaikte, kentin yakınından geçen Eurymedon Nehri genç bir nehir tanrısı biçiminde kişileştirilmiştir. Eser M.S. 3. yüzyıla tarihlendirilmektedir.^【35】

Arkeolojik araştırmaların yanı sıra Aspendos’un doğal çevresinin korunmasına yönelik çalışmalar da gerçekleştirilmiştir. “Apollo’dan Athena’ya Antik Kentler ve Endemik Çiçekler Projesi” kapsamında antik kent sınırlarında yetişen Aspendos Toros orkidesinin bulunduğu alanlar belirlenmiş ve türün korunmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. Projede ziyaretçilere endemik bitkiler hakkında bilgi vermek amacıyla bilgilendirme tabelaları, basılı materyaller ve QR kod üzerinden erişilen dijital içerikler kullanılmıştır.^【36】