Avustralya-Hindistan Uranyum İhracatı Anlaşması

Avustralya-Hindistan Uranyum İhracatı Anlaşması, Avustralya ile Hindistan arasında 9 Temmuz 2026 tarihinde Melbourne kentinde imzalanan ve Avustralya menşeli uranyumun Hindistan'a barışçıl amaçlarla ihraç edilmesini düzenleyen idari düzenlemedir. Anlaşma, Avustralya Başbakanı Anthony Albanese ile Hindistan Başbakanı Narendra Modi'nin Melbourne'de gerçekleştirdiği görüşmelerin ardından imzalanmıştır.^【1】 Düzenleme, 2015 tarihli Avustralya-Hindistan Nükleer İşbirliği Anlaşması kapsamında yürürlüğe girmiş olup, iki ülke arasında 2014 yılında imzalanan ancak güvenlik kaygıları nedeniyle uzun süre işlerlik kazanamayan nükleer işbirliği sürecinin sonuçlandırılmasını sağlamıştır.^【2】 Uranyum ihracatının, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA/IAEA) güvenceleri kapsamında ve yalnızca barışçıl amaçlarla gerçekleştirileceği taraflarca belirtilmiştir.^【3】

Avustralya ile Hindistan arasındaki nükleer işbirliği süreci, dönemin Avustralya Başbakanı Tony Abbott'un Eylül 2014'te resmi bir ziyaret için Hindistan'a gitmesi ve Narendra Modi ile Avustralya'nın Hindistan'a uranyum satışına onay veren anlaşmayı imzalamasıyla başlamıştır. Ancak Hindistan'ın uranyumu barışçıl olmayan amaçlarla, yani nükleer silah üretiminde kullanabileceğine yönelik güvenlik endişeleri nedeniyle söz konusu anlaşma uzun süre yürürlüğe sokulamamıştır.^【4】 Hindistan, dünyada nükleer silaha sahip dokuz ülkeden biri olup, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'nı (NPT) imzalamamıştır; söz konusu antlaşma yalnızca Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Birleşik Krallık, Fransa ve Rusya'yı nükleer silah devleti olarak tanımaktadır.^【5】 Hindistan, antlaşmayı yalnızca Ocak 1967'den önce nükleer deneme yapmış ülkeleri meşru nükleer silah devleti olarak tanıdığı, dolayısıyla kendisini kalıcı olarak dışarıda bıraktığı gerekçesiyle ayrımcı bulduğunu belirtmiştir.

Hindistan, 1998 yılında gerçekleştirdiği nükleer denemelerin ardından uluslararası teknoloji yaptırımları ve uranyum ticareti yasaklarıyla karşı karşıya kalmıştır.^【6】 NPT'ye taraf bir ülke olan Avustralya ise tarihsel olarak antlaşmaya taraf olmayan ülkelere uranyum satışını reddetmiştir ancak Avustralya'nın bu konumu zamanla değişmiş ve 2014 yılında, UAEA güvenceleri ile Hindistan'ın sivil ve askeri nükleer programlarının ayrıştırılması şartına bağlı olarak ihracata izin verilmesi kararlaştırılmıştır.^【7】

Uranyum Tedarikçileri Grubu (Nuclear Suppliers Group), aralarında Amerika Birleşik Devletleri'nin de bulunduğu ülkelerden oluşmakta olup, 2008 yılında Hindistan'a üye ülkelerden uranyum satın alma izni veren bir muafiyet tanımıştır. Hindistan bu tarihten itibaren uranyum satışına imkan tanıyan ikili anlaşmalar yapma yoluna gitmiştir ve bu kapsamda 2026 Mart ayında Kanada ile böyle bir anlaşma imzalamıştır.^【8】9 Temmuz 2026 tarihinde mzalanan idari anlaşmanın, 2014 tarihli anlaşmanın yürürlüğe girmesinin önündeki engelleri kaldırması beklenmektedir.

Avustralya ve Hindistan, güvenlik endişeleri nedeniyle yaklaşık 12 yıldır sonuçlandırılamayan uranyum ihracatı anlaşmasını 9 Temmuz 2026 tarihinde tamamlamıştır. Anlaşma, Avustralya Başbakanı Anthony Albanese ile Hindistan Başbakanı Narendra Modi'nin Melbourne'de bir araya gelmesinin ardından imzalanmıştır.^【9】 Modi'nin Avustralya ziyareti, Endonezya, Avustralya ve Yeni Zelanda'yı kapsayan üç ülkeli bir gezinin ikinci ayağını oluşturmuştur. Modi, Endonezya ziyaretinin ardından Avustralya'ya geçmiş, Avustralya'daki temasların ardından ise 10 Temmuz Cuma günü Yeni Zelanda'ya gitmek üzere yola çıkmıştır. Bu ziyaret, Modi'nin başbakan sıfatıyla Avustralya'ya üçüncü ziyareti olup, kendisi daha önce 2014 ve 2023 yıllarında Avustralya'yı ziyaret etmiştir.

2014'teki ilk ziyareti, bir Hindistan başbakanının 28 yılın ardından gerçekleştirdiği ilk ziyaret olmuştur. 2014'te Modi'nin ziyaretinden önce Avustralya'yı en son 1986 yılında Rajiv Gandhi ziyaret etmiştir.^【10】

Avustralya-Hindistan Sivil Nükleer Anlaşması kapsamındaki idari düzenleme, Avustralya menşeli uranyumun Hindistan'ın sivil nükleer enerji programına ticari tedarikini kolaylaştırmaktadır. Düzenlemenin, Hindistan'ın enerji kaynaklarını çeşitlendirmesine, uzun vadeli enerji güvenliğini güçlendirmesine ve temiz enerji hedeflerini desteklemesine katkı sağlaması beklenmektedir.^【11】 Hindistan Dışişleri Bakanlığı (MEA), Avustralya ve Hindistan'ın, 2015 tarihli Avustralya-Hindistan Nükleer İşbirliği Anlaşması kapsamında öngörüldüğü üzere, Avustralya uranyumunun yalnızca barışçıl amaçlarla ve UAEA güvenceleri altında Hindistan'a ihracatını mümkün kılacak idari düzenlemeleri sonuçlandırdığını bildirmiştir.^【12】 Yayımlanan ortak açıklamada, düzenlemenin "yalnızca barışçıl amaçlarla" uzun vadeli uranyum ihracatına imkan tanıdığı belirtilmiştir. İki ülke liderleri, ihraç edilecek uranyum miktarına, değerine veya ihracatın zamanlamasına ilişkin ayrıntıları anlaşmanın açıklanması sırasında paylaşmamıştır.

Başbakan Narendra Modi, anlaşmanın imzalanmasının ardından yaptığı açıklamada, "Bugün nükleer enerji alanında önemli bir anlaşma imzaladık. Bu, Avustralya'dan Hindistan'a uranyum tedarikinin önünü açacak ve temiz enerji hedeflerimize yeni bir ivme kazandıracaktır" ifadelerini kullanmıştır.^【13】 Başbakan Anthony Albanese ise anlaşmanın önemine değinerek, "Bu düzenleme, Avustralya'nın uranyum ihracatının Hindistan'a yapılmasını kolaylaştırarak fosil yakıt dışı enerji üretim kapasitesinin artırılmasına katkı sağlayacak ve Avustralya kaynaklar sektörü için ilave bir pazar oluşturacaktır" açıklamasında bulunmuştur. Albanese ayrıca, Modi'yi Avustralya ile Hindistan arasında bir "yaşayan köprü" olarak nitelendirmiş ve Modi'nin liderliğinin Avustralya'nın Hindistan ile ekonomik ilişkilerinin yeniden şekillendirilmesinde merkezi bir rol oynadığını ifade etmiştir.^【14】

Hindistan'ın kurulu nükleer enerji kapasitesi yaklaşık 8 gigavat (GW) düzeyindedir ve bu kapasite ülkenin toplam elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 3'ünü oluşturmaktadır. Son on yılda ülkenin kurulu nükleer güç kapasitesinin iki katına çıktığı bildirilmektedir. Hindistan hükümeti, 2047 yılına kadar nükleer enerji kapasitesini 100 GW'a çıkarmayı hedeflemektedir. Hükümet açıklamalarında bu kapasitenin yaklaşık 60 milyon hanenin yıllık elektrik ihtiyacını karşılayabileceği ifade edilmektedir.^【15】

Uranyum ihracatı anlaşması, 2025 yılında yürürlüğe giren SHANTI Yasası'nın kabul edilmesinin ardından imzalanmıştır. Yasanın, Hindistan'ın 2047 yılına kadar 100 GW nükleer kapasite hedefine ulaşmasını desteklemek amacıyla çıkarıldığı ve Nükleer Enerji Misyonu kapsamında yer aldığı belirtilmektedir.

Hindistan'ın dünyanın en büyük toryum rezervlerinden birine sahip olduğu, buna karşılık uranyum rezervlerinin daha sınırlı olduğu bildirilmektedir. Ülkenin üç aşamalı nükleer enerji programının, mevcut uranyum kaynaklarının kullanılması ve uzun vadede toryum temelli sistemlere geçişi öngörecek şekilde tasarlandığı ifade edilmektedir. Hindistan Bilim Bakanı Jitendra Singh de Parlamento'ya yaptığı açıklamada ülkenin uranyum rezervlerinin sınırlı olduğunu belirtmiştir.^【16】

Dünya Nükleer Birliği'ne (World Nuclear Association) göre Avustralya, dünyanın bilinen en büyük uranyum rezervlerine sahip olup, bu rezervler dünya toplamının yaklaşık üçte birini oluşturmaktadır; Avustralya 2022 yılında 4.820 ton uranyum üretmiş ve dünyanın dördüncü büyük üreticisi olarak küresel uranyum üretiminin yüzde 8'ini karşılamıştır; Avustralya'nın ürettiği uranyumun tamamı ihraç edilmektedir.^【17】 Avustralya Minerallar Konseyi (Minerals Council of Australia) verilerine göre Avustralya, 2023-24 mali yılında uranyum ihracatından 1,19 milyar dolar gelir elde etmiştir.^【18】 Avustralya'nın söz konusu geniş kaynak tabanına rağmen kendisi nükleer santral işletmemekte ve nükleer silaha sahip olmamaktadır.^【19】 Avustralya federal hükümeti, uranyumu yalnızca barışçıl amaçlarla kullanılmasını güvence altına almak amacıyla nükleer silahların yayılmasını önleme düzenlemeleri çerçevesinde ihraç etmektedir.

Hindistan Dışişleri Bakanlığı'nın paylaştığı bilgilere göre, Modi'nin Avustralya ziyareti kapsamında toplam 18 anlaşma imzalanmıştır. Bu anlaşmalar arasında savunma ve güvenlik alanında işbirliğinin derinleştirilmesine yönelik Ortak Savunma ve Güvenlik Deklarasyonu, Hindistan-Avustralya Deniz Güvenliği İşbirliği Yol Haritası, siber alan, kritik teknolojiler ve tedarik zincirlerinde işbirliğini öngören Avustralya-Hindistan Siber, Kritik Teknolojiler ve Tedarik Zincirleri Ortaklığı ile bir kritik mineraller koridorü kurulmasına yönelik mutabakat yer almaktadır. Enerji güvenliği alanında, kömür, dizel, diğer sıvı yakıtlar ve doğal gazın istikrarlı, güvenli ve güvenilir tedarikinin sürdürülmesini öngören Enerji Güvenliği Ortak Bildirisi imzalanmıştır. Savunma sanayisinde girişimleri ve şirketleri birbirine bağlamayı amaçlayan Hindistan-Avustralya Savunma İnovasyon Koridoru kurulması kararlaştırılmıştır.^【20】 Hindistan Sahil Koruma Komutanlığı (ICG) ile Avustralya Deniz Sınırları Komutanlığı (MBC) arasında deniz hukuku uygulaması, alan farkındalığı ve deniz sınırlarının korunması alanlarında işbirliğini öngören bir anlaşma da imzalanmıştır. Ayrıca Avustralya'nın Cocos (Keeling) Adaları'nda, Hindistan'ın uzay uçuşu projelerini destekleyecek "geçici bir uzay takip terminali" inşa edilmesi planlanmaktadır. Görüşmeler sonucunda 2028-29 dönemi için Avustralya Savunma Koleji'ne bir Hint askeri eğitmen görevlendirilmesi açıklanmıştır.