Ayaş Domatesi

Ayaş domatesi, Türkiye'nin Ankara iline bağlı Ayaş ilçesinde yetiştirilen domatesler için tescilli bir menşe adıdır. Kendine özgü fiziksel ve tat özellikleriyle bilinir ve 1960'lı yıllardan beri bölgede yetiştirilmektedir.

Tarihçe 

Ayaş domatesinin Ayaş ilçesindeki yetiştiriciliği 1960'lı yıllara dayanmaktadır. Domates, Türkiye'de 5 Eylül 2022 tarihinde ulusal coğrafi işaret tescilini almıştır, koruma tarihi ise 15 Ekim 2020'den itibaren başlamaktadır. Daha sonra, 29 Kasım 2023'te ilan edilen Avrupa Birliği (AB) coğrafi işaret statüsünü kazanmıştır, bu da onu Türkiye'nin AB'den coğrafi işaret alan 15. ürünü ve Ankara'nın ilk ürünü yapmaktadır.

Botanik Özellikler 

Ayaş domatesi bitkisi, dar yapraklı ve toprağa oturan (bodur) yapıda olmasıyla karakterize edilen yerel bir ekotiptir. Bitki boyu yaklaşık 120 cm olup geç sezon gelişme gösterir. Yaprakları bileşik yaprak şeklindedir. Hem gövde hem de yapraklarının üzeri domates kokusu veren tüylerle kaplıdır. Çiçekler sarı renkli ve genellikle salkım şeklindedir. Ayaş bölgesindeki yoğun güneşlenmeye rağmen, bitkinin büyük yaprak ayası ve bol yaprakları sayesinde meyvelerde güneş yanığı oluşmaz. Bitki, tozlanan bir yapıya sahiptir.

Fiziksel Özellikler

Ayaş domatesi meyvesi, iri yapılı ve oldukça etlidir; ortalama ağırlığı 250 ila 300 gram arasındadır. İnce kabuklu ve çok sulu bir yapıya sahiptir. Rengi donuk pembe-kırmızıdır. Ayırt edici bir özelliği, meyvenin dış yüzeyinde bulunan ve dilim dilim görünmesini sağlayan çukurlardır. Domates sert yapılı değildir; parmakla dokunulduğunda yüzeyi çöker. En önemli fiziksel özelliklerinden biri, ikiye ayrıldığında meyve etindeki kırağı şeklindeki beyazlıktır.

Kimyasal Özellikler ve Tat 

Ayaş domatesi'nin asit oranı yüksektir, bu da ona hafif tuzlu ve limonsu bir aroma kazandırır. Likopen içeriği yaklaşık 5,916 mg/100 g'dır. Belirtilen diğer kimyasal özellikleri şunlardır:

• Suda Çözünür Kuru Madde (Briks): En az 4,20 
• pH Değeri: 4,20-4,70 
• Toplam Asitlik (% Sitrik Asit): En az %0,40 
• Hunter Renk Değeri: L: 28,0-29,0, *a: 14,0-17,0, *b: 8,0-12,0 

Meyvenin şekli ve yapısı, coğrafi sınırda nesilden nesile aktarılan yerel tohum ve fidelere bağlıdır.

Yetiştiricilik 

İklim ve Toprak

Ayaş domatesi kışları soğuk, yaz ayları sıcak ve kurak geçen tipik kara ikliminin özelliklerinin görüldüğü Ayaş ilçesinde yetiştirilmektedir. Rakımı 910 metredir. Yıllık ortalama sıcaklık 11,4°C, ortalama bağıl nem ise %54'tür. En düşük sıcaklık ortalaması 0,5°C ile ocak ayına, en yüksek sıcaklık ortalaması ise 22,2°C ile T

temmuz ve ağustos aylarına aittir. En yüksek yağış 57,2 mm ile aralık ayında, en düşük yağış ise 9,6 mm ile ağustos ayında düşer. Polen çimlenmesi ve meyve bağlama için en uygun sıcaklık 18−26°C ve %50-80 hava oransal nemidir. Sıcaklık 15°C'nin altına düştüğünde meyve bağlama yüzdesi azalır. Sıcaklık 17°C'nin üzerine çıktığında çiçeklenme başlar ve meyve 25 gün sonra gelişir. Meyve olgunlaşma sürecinde de sıcaklık 18−26°C arasında olmalıdır; renk maddeleri ve dolayısıyla likopen bu sıcaklıkta en iyi şekilde sentezlenir. Ayaş ilçesi iklimi, meyve gelişimi için en uygun koşulları sağlar.

Dikim

Toprak hazırlığı, genellikle nisan ayında toprağın sürülerek havalanmasının sağlanmasıyla yapılır. Fideler, kotiledon yapraklardan sonra 2,5 yaprak olunca (yaklaşık 5-10 cm boyunda) dikime hazır hâle gelir. Makine veya elle yapılabilen fide dikimi 1 mayıs itibarıyla başlar ve mayıs sonuna kadar devam eder. Dikim mesafeleri değişiklik gösterir. Sofralık domates için sıra üzeri 50-60 cm, ürün sanayiye verilecekse 25-30 cm aralık olacak şekilde ve iki sıra arasında 1,8-2,0 m mesafe bulunacak şekilde ekilir. Üreticilerin seyrek dikim yapması ise hava dolaşımını ve meyvelerin güneş almasını sağlayarak verimi ve dolayısıyla meyve büyüklüğünü artırdığı belirtilmektedir.

Kültürel İşlemler

İlk çapa dikimden 15 gün sonra, ikinci çapa ise birinci aydan sonra yapılır. Eğer arazi fazla otlu ise üçüncü çapa da yapılabilir. Damla sulama tercih edilmesi durumunda, haftada bir kere ve 12 saat süreyle damla sulama yapılır. Gübre verilecekse toprak analizi yapıldıktan sonra verilir. Gerekli görülürse çiçeklenmeyi artırmak için mono amonyum fosfat, meyveler oluşmaya başladıktan sonra ise potasyum verilebilir.

Hasat

Ayaş domatesinin hasadı ağustos ayı başında başlar ve kasım ayına kadar devam eder. Açık alanda fide dikiminden hasada kadar 60-80 günlük bir zamanda hasat olgunluğuna gelir. Meyveler, avuç içine alınarak sapı etrafında hafifçe döndürülmek suretiyle zedelenmeden koparılarak hasat edilir.

Coğrafi İşaret ve Tescil 

Ayaş domatesi, menşe adı olarak tescillidir. Tescil ettiren Ayaş Ziraat Odası'dır. Ulusal tescil numarası 1236 olup, 15 Ekim 2020 tarihli C2020/336 başvuru numarasına istinaden 5 Ekim 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Üretim için coğrafi sınır Ankara ili Ayaş ilçesidir. Coğrafi işaretin kullanımı, "Ayaş Domatesi" ibaresinin ve menşe adı ambleminin ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer almasını gerektirir. Bunun mümkün olmadığı durumlarda, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Ayrıca Avrupa Birliği tarafından da coğrafi işaretle tanınmaktadır.

Denetim ve Standartlar 

Ayaş domatesi üretiminin denetimi, Ayaş Ziraat Odası'nın koordinatörlüğünde yürütülür. Denetim mercii, Ayaş Ziraat Odası, Ayaş Belediyesi, Ayaş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Ankara Üniversitesi Gıda Güvenliği Enstitüsünden konuda uzman en az birer kişinin katılımı ile oluşturulan ve en az üç kişiden oluşan bir heyettir. Denetimler yılda bir kez düzenli olarak, ayrıca ihtiyaç duyulduğunda ve/veya şikâyet hâlinde her zaman gerçekleştirilir. Denetime ilişkin raporlar Ayaş Ziraat Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl düzenli olarak gönderilir. Temel denetim kriterleri şunlardır:

• Üretimin, Ayaş Ziraat Odası ve Ayaş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne kayıtlı üreticiler tarafından coğrafi sınır içinde yapılması.
• Domateslerin yerel ekotipte tohumdan üretilmesi.
• Ayaş domatesinin belirtilen fiziksel özelliklere ve gerekli durumlarda kimyasal özelliklere uygunluğu.
• Tanımlanan üretim metoduna, özellikle ekim mesafelerine uygunluk.
• "Ayaş Domatesi" ibaresinin ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu.

Denetim mercii, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren olan Ayaş Ziraat Odası, coğrafi işaretle ilgili hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.