Ayşe Mihriban Şasa (1 Şubat 1941, İstanbul - 16 Haziran 2014, İstanbul), Türk senarist ve yazardır. Yeşilçam döneminde çok sayıda filmin senaryosunu kaleme almış; sinema yazıları, hatıra niteliğindeki metinleri, söyleşi kitapları ve edebî eserleriyle Türk sineması ve kültür hayatı içinde yer almıştır. Hayatı; çocukluk yılları, eğitim süreci, sinemaya yönelişi, ruhsal rahatsızlık dönemi, inziva yılları ve tasavvufi düşünceyle kurduğu ilişki etrafında şekillenmiştir.

Ayşe Mihriban Şasa, 1 Şubat 1941’de İstanbul’da doğdu. Annesi Çerkez Mihriban Hanım, babası hem Çerkez hem Güneydoğu kökenli Avni Şasa’dır. Çocukluk yıllarını İstanbul’da geçiren Şasa, yaklaşık on iki yaşına kadar farklı mürebbiyelerin gözetimi altında yetişti. Bu dönem, onun çocukluk algısında yalnızlık, korku, aidiyet sorunu ve aile çevresiyle mesafeli bir ilişki biçimiyle birlikte yer aldı.

Şasa’nın çocukluk yıllarında dedesi de belirleyici bir yer tuttu. Dedesinin savaş hikâyeleri, kişiliği ve anlatım üslubu onun zihninde kalıcı izler bıraktı. Doğu minyatürlerine ilgisini de bu çocukluk hatıralarıyla ilişkilendirdi. Ailesinin Batılılaşma eğilimi nedeniyle küçük yaşlardan itibaren bale, piyano ve yabancı dil dersleri aldı. Bu eğitim ortamı, onun ilerleyen yıllarda Batı kültürü, edebiyatı ve düşüncesiyle erken yaşta temas kurmasına zemin hazırladı.

Ayşe Şasa, ilkokula bir yaş erken başladı. Aydın İlkokulunda öğrenim gördü. İlkokul yılları onun için güçlüklerle geçen bir dönem oldu. Arkadaş çevresi ve öğretmenleriyle yaşadığı uyum sorunları, çocukluk dönemindeki yalnızlık duygusunu artırdı.

İlkokuldan sonra yatılı olarak Arnavutköy Amerikan Kız Kolejine girdi. Daha sonra Robert Kolej adıyla anılan bu okuldan 1960 yılında mezun oldu. Kolej yıllarında edebiyat, felsefe ve sinemaya ilgi duydu. Batı edebiyatı ve düşüncesinden Virginia Woolf, James Joyce, Franz Kafka, Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Stefan Zweig ve Sylvia Plath gibi yazarları okudu. Bu okuma çevresi, onun gençlik dönemindeki düşünsel arayışının başlıca kaynaklarından biri hâline geldi.

Henüz on iki-on üç yaşlarındayken “Çiftehavuzlar Postası” adlı amatör bir dergi çıkardı. Bu dergide karikatürlere, gazetelerden kesilmiş kupürlere, resimlere, arkadaşları hakkında yorumlara ve mizahi yazılara yer verdi. Lise yıllarında tiyatroya ve sinemaya yöneldi; mezuniyet döneminde ilk oyununu kaleme aldı.

Ayşe Şasa, 1963-1965 yılları arasında Robert Kolej’in İdari Bilimler Bölümüne devam etti. İlk evliliğinin ardından Boğaziçi Üniversitesinde işletme öğrenimine başladı; ancak eğitimini yarıda bırakarak sinema çevresine yöneldi.

1960’lı yılların başında Kemal Tahir’le tanıştı. Bu tanışma, Şasa’nın düşünsel yönelişinde ve yazı anlayışında belirleyici bir temas noktası oldu. Kemal Tahir’le kurduğu dostluk, onun Türkiye, toplum, kültür ve sanat meseleleri üzerine düşünme biçimini etkiledi. Yazı çalışmalarını bir dönem Kemal Tahir’in düşüncelerinin etkisiyle sürdürdü.

Gençlik döneminde, içinde bulunduğu toplumsal çevreyi ve ailesinin temsil ettiği hayat tarzını sorguladı. Varlık, hakikat, toplum, kültür ve aidiyet gibi konular onun zihinsel arayışının merkezinde yer aldı. Bu arayış, daha sonraki yazılarında, söyleşilerinde ve sinema metinlerinde farklı biçimlerde ortaya çıktı.

Ayşe Şasa’nın sinemayla ilişkisi öğrencilik yıllarında başladı. Yönetmen, yapımcı ve senarist Atıf Yılmaz’a asistanlık yaptığı dönemde senaryo çalışmalarına yöneldi. 1963 yılında senaryo yazmaya başladı. Sinemaya yönelişinde, dönemin Türkiye’sinde sinemanın sanat alanı içinde düşük bir konumda görülmesi ve halkla ilişkili bir anlatı biçimi olarak değerlendirilmesi etkili oldu.

Şasa, sinemayı insanın iç dünyasını ve bilinçaltını görünür kılan bir sanat olarak ele aldı. Senaryo yazarlığında bireysel deneyim, toplumsal gözlem ve kültürel sorgulama birlikte yer aldı. Özellikle 1960’lı ve 1970’li yıllarda Yeşilçam içinde çok sayıda filmin senaryosunu yazdı.

Ayşe Şasa ilk evliliğini Atilla Tokatlı ile yaptı. Bu evlilik kısa sürdü. Daha sonra yönetmen Atıf Yılmaz ile evlendi. Atıf Yılmaz’la evliliği sırasında sinema çevresiyle ilişkisi güçlendi ve senaryo yazarlığı faaliyetleri yoğunlaştı. 1973 yılında geçirdiği ruhsal rahatsızlık sürecinde Atıf Yılmaz’dan ayrıldı. Daha sonra senarist Bülent Oran ile evlendi. Bülent Oran, Şasa’nın rahatsızlık ve inziva dönemlerinde yanında bulunan isimlerden biri oldu.

Ayşe Şasa, 1973 yılında ruhsal bir rahatsızlık geçirdi ve tedavi gördü. Kendisine şizofreni teşhisi kondu. Bu süreçten sonra uzun yıllar daha kapalı ve münzevi bir hayat sürdü. Ruhsal rahatsızlık dönemi, onun yazı hayatında ve düşünsel gelişiminde ayrı bir evre oluşturdu.

Bu yıllarda yaşadıklarını günlükler hâlinde kayda geçirdi. “Şizofreni günlükleri” olarak anılan bu metinler, ilerleyen yıllarda kaleme aldığı yazıların ve kitaplarının malzemeleri arasında yer aldı. Şasa’nın rahatsızlık dönemi, yalnızca biyografik bir kesit değil, aynı zamanda onun hakikat arayışı, benlik sorgulaması ve insanın iç dünyasına yönelişi bakımından da metinlerine yansıyan bir dönemdir.

1980’li yıllarda geçirdiği ağır rahatsızlık nedeniyle sinema dünyasından yaklaşık on yıl uzak kaldı. Bu süreçte düşünsel olarak yeni bir yöneliş içine girdi. İç dünyasına çekildiği bu dönemde farklı kişilerle telefon görüşmeleri yaptı; bu görüşmeler, onun sosyal çevreyle kurduğu sınırlı fakat sürekli ilişkilerden biri oldu.

Ayşe Şasa’nın hayatındaki dönüşüm noktalarından biri, 1981 yılında İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem adlı eserini okumasıdır. Londra’da psikolojik tedavi gördüğü sırada Şerif Mardin’in hediye ettiği bir kitap kataloğunda bu eseri gördü ve daha sonra İngilizce çevirisinden okumaya başladı. Bu okuma, onun İslam’a ve tasavvufi düşünceye yönelmesinde belirleyici oldu.

Tasavvufla tanışmasının ardından Şasa’nın düşünce dünyasında hakikat, tevhid, hayret, kalp, nefs, ruh ve marifet gibi kavramlar öne çıktı. Bu dönemde İsmet Özel, Mustafa Kutlu ve Mahmut Erol Kılıç gibi isimlerle tanıştı. Hayatındaki bu değişim, edebî anlayışını ve yazı yönelimini yeniden biçimlendirdi.

Şasa, ruhsal rahatsızlık döneminden sonra yaşadığı dönüşümü benlik, hakikat ve manevi arayış kavramları etrafında ele aldı. Tasavvufi düşünce, onun metinlerinde yalnızca dinî bir yöneliş olarak değil, insanın kendini tanıması, iç çatışmalarını aşması ve varlıkla ilişkisini yeniden kurması bakımından yer aldı.

Ayşe Şasa’nın yazı dünyası, sinema tecrübesi, çocukluk ve gençlik hatıraları, ruhsal rahatsızlık dönemi ve tasavvufi düşünceyle kurduğu ilişki etrafında gelişti. İlk döneminde Batı edebiyatı ve varoluşçu yazarlarla kurduğu okuma ilişkisi belirgindir. Kafka’nın etkisi, özellikle distopik ve alegorik nitelik taşıyan metinlerinde görülür.

Şasa’nın bazı öyküleri, denemeleri ve Yeşilçam günlerine dair hatıraları Dergâh ve Kırklar gibi dergilerde yayımlandı. Daha sonra bu yazılar kitap hâline getirildi. Yazılarında sinema, insanın iç dünyası, hakikat arayışı, modernleşme, yabancılaşma, çocukluk, yalnızlık, delilik, manevi dönüşüm ve tasavvuf gibi konular yer aldı.

Onun yazı evreninde “hakikat” kavramı merkezî bir konuma sahiptir. Çocukluk ve gençlik döneminde yaşadığı travmalar, toplumla uyum sorunu, ruhsal rahatsızlık yılları ve tasavvufi arayışı, bu kavram etrafında birleşen başlıca tematik unsurlardır. Benlik, toplum, aile, eğitim, kültür ve inanç arasındaki gerilimler, metinlerinde biyografik arka planla birlikte işlenir.

Ayşe Şasa’nın kitapları arasında Yeşilçam Günlüğü, Delilik Ülkesinden Notlar, Şebek Romanı ve Bir Ruh Macerası yer alır. Yeşilçam Günlüğü, sinema ve Yeşilçam çevresine ilişkin denemelerinden oluşur. Delilik Ülkesinden Notlar, ruhsal rahatsızlık dönemiyle ilişkili düşüncelerini ve iç gözlemlerini yansıtan metinleri içerir. Şebek Romanı, uzun öykü niteliği taşıyan distopik bir eser olarak değerlendirilir. Bir Ruh Macerası ise nehir-söyleşi biçiminde hazırlanmış bir kitaptır ve Şasa’nın hayatının farklı evrelerini ele alır.

Şasa’nın ayrıca Sadık Yalsızuçanlar ve İhsan Kabil ile birlikte hazırladığı Düş Gerçeklik Sinema, Ömer Tuğrul İnançer ve Berat Demirci ile birlikte hazırladığı Vakte Karşı Sözler adlı kitapları bulunmaktadır. Bu eserlerde sinema, gerçeklik, rüya, zaman, tasavvuf ve hayat tecrübesi gibi konular üzerinde durulmuştur.

Ayşe Şasa, 1963’ten itibaren çok sayıda filmin senaryosunu yazdı. Senaryoları, Yeşilçam sinemasının farklı türlerini kapsar. Romantik, tarihî, toplumsal, dram ve uyarlama niteliğindeki filmlerde imzası bulunmaktadır.

Senaryosunu yazdığı filmler arasında şunlar yer alır: Çapkın Kız (1963), Son Kuşlar (1965), Murat’ın Türküsü (1965), Toprağın Kanı (1966), Ah Güzel İstanbul (1966), Harun Reşid’in Gözdesi (1967), Balatlı Arif (1967), Kozanoğlu (1967), İlk ve Son (1968), Köroğlu (1968), Cemile (1968), Battal Gazi Destanı (1971), Unutulan Kadın (1971), Güllü (1971), Yedi Kocalı Hürmüz (1971), Utanç (1972), Cemo (1972), Kambur (1973), Deli Kan (1981), Hacı Arif Bey (1982), Ve Recep ve Zehra ve Ayşe (1983), Ölmez Ağacı (1984), Merdoğlu Ömer Bey (1986), Gramofon Avrat (1987), Arkadaşım Şeytan (1988), Hiçbir Gece (1989), Her Gece Bodrum (1992), Kanayan Yara Bosna (1993) ve Dinle Neyden (2008).

Utanç filmi, Şasa’nın çocukluk döneminde yaşadığı kültürel ve ruhsal etkilerin sinema metnine yansıdığı yapımlar arasında anılır. Gramofon Avrat, Ah Güzel İstanbul ve Son Kuşlar da onun senaryo yazarlığıyla ilişkilendirilen filmler arasındadır. 2008 yılında Dinle Neyden filmiyle sinemaya dönüş yaptı.

Ayşe Şasa’nın sinema hayatı Yeşilçam’la doğrudan bağlantılıdır. Atıf Yılmaz’a asistanlık yapması, senaryo yazarlığına başlamasında belirleyici oldu. Yeşilçam döneminde senarist olarak üretim yaptı; dönem sinemasının yapım koşulları, halkla ilişkisi, anlatı biçimleri ve kültürel konumu üzerine yazılar kaleme aldı.

Şasa, sinemayı yalnızca teknik bir üretim alanı olarak değil, insanın iç dünyası, toplumsal hayat ve kültürel yapı ile ilişkili bir anlatı biçimi olarak gördü. Sinemaya dair yazılarında bu sanatın yaşamın farklı alanlarıyla ilişkili biçimde ele alınması gerektiği düşüncesi öne çıkar.

Ayşe Şasa’nın düşünce dünyasında çocukluk tecrübeleri, Batılılaşma eleştirisi, modern hayatla uyumsuzluk, yalnızlık, hakikat arayışı ve tasavvufi yöneliş birlikte yer alır. Çocukluk yıllarında mürebbiyelerle geçen dönem, aile çevresiyle kurduğu mesafeli ilişki ve Batı kültürü içinde yetişmesi, onun daha sonraki sorgulamalarının biyografik arka planını oluşturur.

Gençlik yıllarında Batı edebiyatı ve varoluşçu düşünceyle ilgilendi. Kemal Tahir’le tanışmasının ardından Türkiye’nin toplumsal ve kültürel yapısına ilişkin sorgulamaları yoğunlaştı. Ruhsal rahatsızlık döneminden sonra bu sorgulama, daha çok benlik, hakikat ve manevi arayış ekseninde gelişti.

Tasavvufi düşünceyle tanışması, onun hayatında ve yazılarında yeni bir kavramsal zemin oluşturdu. İbnü’l-Arabî’nin eserleri, Şasa’nın hakikat arayışında ayrı bir yer tuttu. Tasavvufi kavramlar, onun insanın iç dünyasını, nefsini, kalbini ve varlıkla ilişkisini anlamlandırma biçiminde etkili oldu.

Ayşe Şasa, hayatının son döneminde yazı, söyleşi ve düşünce faaliyetlerini sürdürdü. Evini gençlere açtığı, çeşitli kişilerle sohbetler yaptığı ve özellikle kültür-sanat çevreleriyle ilişkisini devam ettirdiği bilinmektedir.

Bir süre zatürre rahatsızlığı nedeniyle tedavi gördü. 16 Haziran 2014’te İstanbul’da vefat etti. Naaşı Sahrayıcedid Mezarlığı’na defnedildi.

• Yeşilçam Günlüğü
• Delilik Ülkesinden Notlar
• Şebek Romanı
• Bir Ruh Macerası
• Düş Gerçeklik Sinema
• Vakte Karşı Sözler

• Çapkın Kız
• Son Kuşlar
• Murat’ın Türküsü
• Toprağın Kanı
• Ah Güzel İstanbul
• Harun Reşid’in Gözdesi
• Balatlı Arif
• Kozanoğlu
• İlk ve Son
• Köroğlu
• Cemile
• Battal Gazi Destanı
• Unutulan Kadın
• Güllü
• Yedi Kocalı Hürmüz
• Utanç
• Cemo
• Kambur
• Deli Kan
• Hacı Arif Bey
• Ve Recep ve Zehra ve Ayşe
• Ölmez Ağacı
• Merdoğlu Ömer Bey
• Gramofon Avrat
• Arkadaşım Şeytan
• Hiçbir Gece
• Her Gece Bodrum
• Kanayan Yara Bosna
• Dinle Neyden