Azdavay Yöresel Giysileri

Azdavay Yöresel Giysileri, Kastamonu iline bağlı Azdavay ilçesinde kadınlar tarafından yüzyıllardır günlük yaşamda ve özel günlerde kullanılmakta olan geleneksel giyim ögelerinden oluşur. Bu giysiler yalnızca estetik bir ifade biçimi değil; toplumsal kimliği, inanç sistemi ve yerel zanaat geleneğini de yansıtan kültürel bir bütündür.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında mahreç işareti olarak Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescil edilmiştir.

Giysi Bileşenleri ve Kültürel İşlevleri

Takke

Etamin kumaştan üretilen, kanaviçe işçiliğiyle süslenen başlıktır. Takkenin yapımında dairesel ve üçgen etamin parçaları kullanılır. Evli kadınlar “çökü” adı verilen desenli tülbent ile takkeyi bağlarken; bekâr kadınlar “peyik” adlı kumaş kılıfı kullanır. Bu başlıklar yalnızca süsleme amacı taşımaz; kişinin medeni durumu hakkında da bilgi verir. Takkenin üzerindeki süslemelerde küçük üçgen biçimindeki muska ve noktalı kareler şeklindeki göz motifleri bulunur. Bu semboller halk inancında koruyucu bir anlam taşır ve nazardan sakınmak amacıyla kullanılır. Takke, boncuklu oyalar ve burma örgü ile tamamlanır, şeklinin korunması amacıyla şekerli su ile sertleştirilerek kurutulur.

Çene İpi

Takkenin baştan kaymasını önlemek için çene altından geçirilen, cam boncuklardan örülmüş bağdır. Kulakların önünden veya arkasından geçirilerek başın tepesinde düğümlenir. Halk arasında “çene boncuğu” ya da “imik bağı” isimleriyle de anılır.

Paça (Şalvar)

Belden topuklara kadar inen ve bacakları örten, yöreye özgü bir giysi parçasıdır. Üst bölümü pamuklu kumaş (pazen veya basma) ile alt kısmı desenli sentetik kumaşlardan dikilir. Bel ve bileklere lastik takılır. Dikiş yapısı ve ölçüleri kullanıcının bedenine göre ayarlanır. Ağ kısmı üç parçalı biçimde dikilerek rahat hareket kabiliyeti sağlar.

Entari

Boydan robalı ve diz altına kadar uzanan entariler, ön etek kısmı düz, arka etek kısmı ise “sayvanlı” denilen fırfırlı biçimde tasarlanır. Yaka, kol ve etek detaylarında çeşitli renklerde sutaşı kullanılarak süslemeler yapılır. Kumaşı sentetiktir; düğmeli ya da çıtçıtlı manşetlerle tamamlanır. Kol detaylarında “kuyma” adı verilen ek kumaş parçaları kullanılarak form verilir.

Delme (Yelek)

Sentetik kumaştan, astarlı ve kısa olarak dikilen, ön kısmı göğüs altına kadar açık olan geleneksel yelektir. Kol ağızlarına “kıvratma” adı verilen baskı tekniği uygulanır, omuz kısmına püskül tutturulur. Yelek, boncuklu tığ oyaları, etamin işi ve hazır harçlarla süslenir. Bu süslemeler kumaş ile kontrast oluşturacak şekilde seçilir ve çoğunlukla el dikişi ile monte edilir.

Kuşak

Belin etrafına dolanarak hem estetik hem de işlevsel bir görev üstlenen geleneksel dokuma parçadır. Dikdörtgen biçiminde dokunan bezlerin kenarları saçaklıdır; üç parça hâlinde dokunur ve “çatma” işlemiyle birleştirilerek kare formuna getirilir. Kuşak, arka kısmı üçgen şekilde sarkacak biçimde sarılır ve “şerit” adlı ince uzun dokuma ile bele sabitlenir. Ayna kapağı motifi ve menük (desen ipliği) gibi unsurlar kuşak dokumalarında belirleyicidir.

Şerit Dokuma

Kuşağı sabitlemek için kullanılan 1–1,3 cm eninde, 3–4 m uzunluğunda dar dokuma türüdür. Orlon iplikten yapılan şerit, dizler arasında gerilen çözgü iplikleriyle ve dal parçalarının kullanımıyla elde edilir. Desenlerde küçük kare formlar bulunur; renk seçiminde kırmızı ve sarı ağırlık kazanır.

Ön Bezi

30–40 cm genişliğinde, 110–150 cm uzunluğunda çizgili olarak dokunan ve elbise üzerine bağlanan koruyucu tekstil parçasıdır. Bezayağı örgü tekniğiyle dokunur; çözgüde beyaz pamuk ipliği, atkıda canlı renklere sahip orlon iplik kullanılır. Üst kısmına kemer dikilerek bele sabitlenir.

Üretim Teknikleri

• Takkenin hazırlanışı: Etamin parçaları kesilerek kanaviçe tekniğiyle işlenir, burma örgüler ve boncuk dizileriyle süslenir. Tülbent ve kılıflar özel şekilde hazırlanır, oyalarla tamamlanır.

• Entari ve paça dikimi: Kullanıcının bedenine göre belirlenen ölçülerle kesilir; fırfırlı sayvan bölümleri ve kol eklemeleriyle hareketli yapı sağlanır.

• Yelek süslemeleri: Tığ oyası, etamin işi ve hazır harçlarla yapılan süslemeler yeleğe el dikişi ile tutturulur. Motiflerde zincir ve sık iğne teknikleri kullanılır.

• Şerit dokuma: Çözgü telleri dal parçaları etrafına bağlanarak dokuma ağızlığı oluşturulur. Atkı ipliği çapraz şekilde atılarak sıkıştırılır.

• Kuşak dokuma: Dört ayaklı ahşap tezgâhlarda, çözgü ve ilave atkı iplikleriyle motifli bezler dokunur. Kanat ve saçak bölümleri, dokuma sürecinde bilinçli olarak bırakılır.

• Ön bezi dokuma: Çözgü pamuk, atkı renkli orlon iplikten oluşur; renk dizilimleri dokumacı tarafından belirlenir. Tezgâhtan çıkarıldıktan sonra kullanım boyuna göre kesilir.

Coğrafi Sınır ve Denetim Süreci

Azdavay Yöresel Giysileri’nin üretimi, sadece Kastamonu ili Azdavay ilçesi coğrafi sınırları içinde gerçekleştirilebilir. Ürünün yöreyle olan ün bağı ve üretimin ustalık gerektiren yerel tekniklerle yapılması sebebiyle bu sınırın dışına çıkılmadan üretilmesi gerekir.

Denetim, Azdavay Belediyesi koordinatörlüğünde; Azdavay Kaymakamlığı, Azdavay Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü ve ilgili uzman kişilerce yılda en az bir kez düzenli olarak yapılır. Ayrıca şikâyet hâlinde her zaman denetim gerçekleştirilebilir. Denetim sürecinde ürünün üretim metoduna uygunluğu ve mahreç işareti kullanımının doğru biçimde gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği kontrol edilir.