Battal Gazi Destanı

Battal Gazi Destanı, VIII. yüzyılda Emevi-Bizans savaşlarında askerî ve dinî başarılarıyla tanınmış tarihî bir kahraman olan Battal Gazi'nin İslamiyeti yaymak ve müdafaa etmek amacıyla yaptığı savaşları konu alan epik bir halk destanıdır.^【1】Menakıb-ı Gaazavâtı -ı Seyyid Battal Gazi, Hikayet-i Seyyid Battal Gazi, Seyyid Battal Gazi Menkıbeleri ve Kitab-ı Battal Gazi gibi muhtelif isimlerle de zikredilen bu eserin en uzun ve tam adı "Hazret-i ‘Ali Kerremâ’llahu Vechehu Hazretlerinin Sülâle-i Tâhirelerinden Seyyid Battal Gâzî Hazretlerinin Gaazavâtıdır" şeklinde kayıtlıdır. İlk biçiminin düz yazı (mensur) türünde olduğu bilinen destan, XIII. yüzyılda yazıya geçirilerek kaydedilmiştir.^【2】

^{Temsili Battal Gazi Görseli (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Yazının icat edildiği dönemden sonra teşekkül etmesine karşın doğal destan niteliklerini bünyesinde barındıran eserin olay örgüsü, Battal Gazi'nin Anadolu coğrafyasında Hristiyan ve Bizans topluluklarına karşı yürüttüğü askerî mücadeleler ile bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşması adına gösterdiği fedakârlıklardan oluşmaktadır. Bu askerî faaliyetlerin ve tarihî hizmetlerin gerçekleştiği coğrafi alan, Malatya şehrini merkez üssü olarak kabul edip dönemin Bizans sınırlarını oluşturan İstanbul surlarına kadar uzanmaktadır.^【3】

Kırılma noktalarının yaşandığı VIII. yüzyıl itibarıyla Battal Gazi, tarihî kaynaklar tarafından da varlığı tasdik edilen gerçek bir kişiliktir.^【4】 Ancak zaman içerisinde Endülüs'ten Orta Asya'ya kadar tüm Müslüman halkların ortak kültürel unsuru hâline gelmiş, bu süreçte gerçek kimliği ile efsanevi kimliği hafızalarda iç içe geçmiştir.

Ya'kūbî, Taberî, Mes'ûdî, İbn Asâkir, İbnü'l-Esîr, Sıbt İbnü'l-Cevzî, İbn Şâkir el-Kütübî, İbn Fazlullah el-Ömerî, Zehebî, İbn Kesîr ve Gelibolulu Mustafa Âlî gibi kronolojik olarak Evliya Çelebi'ye kadar uzanan pek çok tarihî kaynakta tarih ile menkıbe bir arada sunulmuştur.^【5】 Bu nedenle mevcut rivayetler bilimsel ve tarihî tenkide tabi tutulup efsanevi unsurlar ayrıştırıldığında, Battal Gazi'nin somut tarihî şahsiyetine dair bilgiler yetersiz kalmaktadır.

Battal Gazi, tarihî kayıtlarda sekizinci yüzyılda Emevilerin Bizans İmparatorluğu'na karşı Anadolu coğrafyasında yürüttüğü askerî seferlerde şöhret kazanmış bir komutan olarak yer almaktadır. Tarihî kişiliği, kökeni, doğum yeri ve gerçek ismi hususunda farklı görüşler mevcuttur.

Battal Gazi’nin soyu ve kökeni hakkında tarihî ve folklorik kaynaklarda iki eğilim öne çıkmaktadır: Aralarında Boratav, Hasan Köksal ve Saim Sakaoğlu gibi araştırmacıların da bulunduğu genel kabul, Battal Gazi’yi Emevi ordusunda görev yapmış bir Arap komutan ve Arap kahramanı olarak ele almaktadır.^【6】 Bu yaklaşım, Malatya merkez ile Battal Gazi ilçesinde gerçekleştirilen saha derlemelerindeki yerel halkın ve kaynak kişilerin aktarımlarıyla da örtüşmekte; halk hafızasında o, Arabistan’dan gelen bir Arap figür olarak tanınmaktadır. Ayrıca keramet sahibi bir şahsiyet olduğuna inanılması sebebiyle toplum nezdinde peygamber soyundan geldiği kabul edilerek "evlad-ı Resul" veya "Seyyid" sıfatıyla anılmaktadır.

Bu yaygın kanının aksine, İslam tarihçileri İbnü’l Esir ve İbn-i Asakir’in naklettiği tarihî vesikalara dayanan ikinci görüşe göre ise Battal Gazi, aslen Arap olmayıp Emevi hanedanına intisap etmiş azatlı bir köle ailesine mensuptur. Doğum tarihi kesin olarak tespit edilemeyen kahramanın doğduğu şehir hususunda da muhtelif rivayetler bulunmakta; İbnü’l Esir ile İbnü’l Kesir onun Antakyalı, Sıbt İbnülcevzi ise Dimeşkli (Şamlı) olduğunu ileri sürerken, yazılı destan metni olan Battalnâme’de ise doğum yeri Malatya olarak kaydedilmektedir.^【7】

Battal Gazi’nin gerçek kimliği ve operasyonel faaliyetleri sırasında üstlendiği mahlaslar, onun resmî tarih vesikalarındaki izleri ile sözlü halk anlatıları arasındaki ayrımı netleştirmektedir. Bu doğrultuda şahsiyetin adlandırma dünyası incelendiğinde net bir tarihî ve destani isim ayrımı göze çarpmaktadır; zira resmî tarih kaynakları şahsiyetin asıl adının Abdullah olduğunu kaydederken, edebî ve destani nitelik taşıyan ana metin Battalnâme’de kahramanın henüz ünvan ve şöhret kazanmadan önceki gerçek adının Cafer olduğu belirtilmektedir.

Malatya merkez ve Battal Gazi ilçesinde yürütülen saha çalışmalarında kaynak kişilerin tarihî kayıtlarda geçen "Abdullah" ismini hiç bilmemeleri, buna karşılık "Cafer" ismini aktarmaları bir veri sunmaktadır.^【8】 Yerel halkın doğrudan destani isimlendirmeyi benimsemiş olması, bölge insanının Battal Gazi’nin somut tarihî şahsiyetinden ziyade kolektif hafızada yer eden destani ve menkıbevi kişiliğini tanıdığını ve içselleştirdiğini ortaya koymaktadır.

Bunun yanı sıra Battal Gazi, yürüttüğü askerî faaliyetler ve mücadeleler esnasında stratejik amaçlarla Abdülmesih, Akanuş, Akkuş, Cayil, Kanatus Nerker, Mihruz, Sercail, Şamil, Şemsuran, Yehuda ve Zengbar gibi çok sayıda takma ad (müstear isim) kullanmıştır. Zamanla bir asıl isme dönüşen Arapça kökenli "Battal" kelimesi ise lügatte "kahraman" manasına gelmekte olup, destan kahramanının sahip olduğu üstün nitelikleri ve savaşçı vasıflarını simgeleyen bir ünvan olarak metinlerdeki yerini almaktadır.^【9】

Battalnâme, Anadolu ve diğer Türk coğrafyalarında hem sivil halk hem de askerî zümreler arasında yüksek bir toplumsal kabule ve itibara sahip olmuştur. Eser üzerindeki toplumsal talep nedeniyle metin yüzyıllar boyunca defalarca elle çoğaltılmış (istinsah edilmiş) veya basılmıştır; bu sirkülasyon sebebiyle de günümüze ulaşan toplam nüsha sayısı kesin olarak tespit edilememiştir. Destanın yazıldığı dönemdeki ilk orijinal nüshası günümüze ulaşamamıştır. Buna karşın manzum, mensur ve matbu biçimlerdeki pek çok kopyası yurt içi ile yurt dışındaki kütüphanelerde ve kişisel koleksiyonlarda muhafaza edilmektedir. 1800'lü yıllardan itibaren, XIII. yüzyılın ikinci yarısı ya da XIV. yüzyılın ilk yarısına ait nitelikli bir yazma nüsha temel alınarak destanın çok sayıda aslına uygun baskısı gerçekleştirilmiştir.^【10】

Battal Gazi'nin atası Ali, Medine'de imamet görevini yürütürken haricilerin egemenlik kurması üzerine bir gece şehirden ayrılarak Malatya'ya göç etmiştir. Malatya Beyi Ziyad'ın onay vermesiyle şehre yerleşen Ali'ye vaizlik vazifesi verilmiş, böylece hayatını idame ettirilmesi için gerekli zemin yasal olarak kurulmuştur. Bu yerleşimin ardından soyun sürdürülmesi aşamasına geçilmiş; Ali’nin Malatya’da Rebi adında bir oğlu dünyaya gelmiş ve Rebi’den de Hasan ve Hüseyin adlarında iki yeni çocuk doğmuştur. Hüseyin Gazi'nin pehlivan kulu Tevabil vasıtasıyla ulaştırılan müjdeyle, ileride Battal Gazi lakabını alacak olan Cafer'in doğumu gerçekleşmiştir. Netice itibarıyla bu doğum zinciri, destanda neslin devamı ve biyolojik varoluş ihtiyacının güvenli bir coğrafi alanda eksiksiz olarak karşılandığını göstermektedir.^【11】

Malatya Beyi Ziyad'ın vefatıyla yerine geçen oğlu Numan, hitabet görevini Hasan'a, ordu komutanlığını ise Hüseyin Gazi'ye tevdi etmiştir. Hüseyin Gazi, düşman hükümdarı Kayser'i mağlup ederek şehrin güvenlik ihtiyacını tesis etmiştir. Ancak Hüseyin Gazi'nin Mihras tarafından şehit edilmesi üzerine Malatya komutansız kalmıştır.^【12】 O esnada henüz üç yaşında olan Cafer bu görevi üstlenecek olgunlukta olmadığından, Emir Ömer ve şehrin ileri gelenleri toplanarak Cafer büyüyünceye kadar komutanlık görevine Abdüsselam'ın getirilmesine karar vermişlerdir. Böylece güvenlik zaafiyeti idari bir tedbirle önlenmiştir.

Hüseyin Gazi, av esnasında kovaladığı bir geyiğin peşinden girdiği mağarada bir at (Aşkar) ve bir bohça ile karşılaşmıştır. Atı evcilleştirmeye çalışırken görünmez bir ses, ata "Ya Aşkar! Hak Teala seni Cafer'e verdi, üzerine binip yeryüzünü küfür karanlığından kurtaracaktır, o yiğide râm ol" şeklinde seslenmiştir. Kulakları bu sesi işiten Aşkar sakinleşmiş; Hüseyin Gazi de üzerinde "Cafer'indir" yazılı süngüyü, giysileri, Hz. Adem'in saçını, Hz. Davut'un ve Hz. Hamza'nın silahlarını devralmıştır.^【13】

Cafer, on üç yaşına geldiğinde hem manevi hem de maddi güvenliğini yasal ve toplumsal olarak sağlayacak bir eğitim sürecinden geçmiştir. Bu sürecin manevi donanım ayağında, dört kutsal kitabı ezberlemiş (yâd kıldı); hadis ve tefsir ilimlerinde kamil bir seviyeye ulaşarak cuma günü minberde hutbe okuyacak düzeyde kurumsal bir dinî konuma erişmiştir. Sürecin maddi donanım ayağında ise meşhur silahşor Gazban'ın rahlesinde yetişerek at sürmek; gürz, süngü, kılıç kullanmak ve güreşmek gibi harp sanatlarında başarılı olmak vardır. Bu eğitsel ve askerî donanımla yetişen Cafer, babasının katili Mihras'ı ve yanındaki beylerini öncelikle İslam'a davet etmiş; bu daveti reddedilince de onun kafasını gövdesinden ayırarak Malatya üzerindeki büyük güvenlik tehdidini ortadan kaldırmıştır.^【14】

Mihras'ın öldürülmesinin ardından Malatya'ya dönen Cafer; anası, lalası Tevabil, yarenleri ve Malatya beyleri tarafından büyük bir sevinçle karşılanarak ait olduğu topluluğun sevgisini kazanmıştır. Mihras’ın öcünü almak isteyen Kayser’in Malatya üzerine büyük bir ordu göndermesi, Malatya'da paniğe yol açar. Abdüsselam’ın, bu belanın sorumlusu olarak kendisini suçlaması üzerine Cafer, orduyla tek başına savaşmak üzere şehirden çıkmıştır. Bu fedakârlık karşısında lalası Tevabil ve yarenleri hemen arkasından gitmiş; Abdülvehhap'ın Emir Ömer ve beylere yönelik sitem dolu çıkışı üzerine tüm Malatya gazileri Cafer'e yardıma koşmuştur. İslam ordusunun ve beylerinin bu topyekûn hareketi, Cafer’in sivil ve askerî bir lider olarak topluluğa olan ait olma ihtiyacının sağlandığı tescillemiştir.^【15】

Kayser'in ordusuna karşı kazanılan mutlak zaferin ardından, askerî ve dinî otorite katında Cafer'e yönelik bir saygı, takdir edilme ve itibar dönemi başlamıştır. Bu süreçte ilk olarak gazilerin biati gerçekleşmiş ve zafer sonrasında tüm savaşçılar "Bizim serverimiz Cafer'dir, onun boynu bağlı kuluyuz" diyerek bağlılıklarını ve saygılarını açıkça bildirmişlerdir.^【16】 Abdülvehhap Gazi, Hz. Muhammed'in Cebrail vasıtasıyla Cafer'in niteliklerini öğrendiğini ve iki yüz yıl sonra gelip Rum ülkesini fethedeceğini ashabına müjdelediğini açıklayarak kutsal mektubu emirlere sunmuştur.

Son olarak kurumsal statü kazanımı halifenin atamasıyla tamamlanmış; kendisine gönderilen fetihname ve ganimet payının ardından bu büyük zaferi tüm Rum ve Şam vilayetlerine habercilerle duyuran İslam halifesi, takdirinin resmî bir nişanesi olarak Malatya serleşkerliği makamını resmen Cafer'e tevdi etmiştir. Netice itibarıyla bu meşruiyet adımları, kahramanın toplumsal statü ve saygınlık ihtiyacının tamamlanmasını sağlamıştır.^【17】

Sözlü gelenekten aktarılan kayıtlara göre Battal Gazi’nin şehadet süreci iki rivayet ekseninde şekillenmektedir: Bunlardan ilki olan Roma Kalesi Rivayeti'ne göre kahraman, Eskişehir istikametine doğru sefer hâlindeyken bir Roma kalesinin surları altında dinlenmeye çekilmiş, bu esnada kendisine aşık olan kale kralının kızının kaleden attığı taşlı mektubun başına isabet etmesiyle yaralanmıştır. Battal Gazi’nin bu kazai yaralanmanın üzerine askerî mücadelelerde aldığı diğer fiziksel hasarların da eklenmesi neticesinde şehit düştüğü kabul edilmektedir.

İkinci anlatı olan Tufan ve Mezar Rivayeti'ne göre ise Eskişehir-Bilecik dolaylarında şehit olan kahramanın vefatının hemen ardından doğaüstü bir tufan meydana gelmiş, bu iklim hadisesi fiziki bedeni sürükleyerek gözden kaybetmiştir. Halk arasında, bu sürüklenme nedeniyle Battal Gazi’nin gerçek ve somut bir mezarının bulunmadığı inancı yaygınlık kazanmıştır.^【18】

Destani metinlerde Battal Gazi’nin ilk eşi olarak Zeynep’in, üç oğlundan biri olarak da Ali’nin isimleri zikredilmekte olup Malatya’nın Battal Gazi ilçesinde bu iki aile ferdine ait türbeler mevcuttur. Bu doğrultuda oğul Ali’ye ait makam halk arasında "Ali Baba Türbesi" olarak adlandırılmaktadır.^【19】 Eşi Zeynep'in akıbetine dair hafızalarda korunan anlatıya göre, Battal Gazi Malatya dışında Kayser-i Rum adlı hükümdara karşı askerî mücadeleler yürütürken, kentte görev yapan ve zahiren Müslüman görünmesine karşın batinen kafir olan yerel bir kadı onun yokluğunu fırsat bilerek eşi Zeynep’i katletmiştir. Sefer dönüşü bu ihaneti haber alan Battal Gazi, kadıyı idam ettirmiş ve cezanın ibretlik niteliğini artırmak adına derisini yüzdürerek içini samanla doldurtmuştur.^【20】

Emevi dönemi Arap kumandanı Battal Gazi, yazılı destan metni olan Battalnâme’de dinî bir kahramana dönüştürülerek tarihin yeniden yazımına konu olmuştur. Bu folklorik yapıtın sinemaya uyarlanması ise Richard Bauman’ın "türsel metinlerarasılık" ve Ute Heidmann’ın "türsel yeniden biçimlendirme" olarak adlandırdığı bir geçiş sürecini beraberinde getirmiştir.^【21】 Battal Gazi Destanı filmi, göstergelerarasılık çerçevesinde alt metin üzerinde büyük oranda parçaların alınması, söylemlerin kısaltılması, öykü sayısının ve tarihsel detayların azaltılması ve daha kısa bir metin türetilmesi işlemlerine tabi tutulmuştur.^【22】

Battalnâme metni, Hz. Muhammed’in Battal Gazi’nin gelişini müjdelemesi, kahramanın doğumu, çocukluğu ve farklı coğrafyalarda doğaüstü varlıklarla yaptığı mücadeleleri içeren on dokuz geniş bölümden oluşurken, sinema uyarlamasında bu çoklu coğrafi arka plan ve fantastik ögeler tamamen kesip çıkarılarak odak noktası Bizans’la olan uğraşlara indirgenmiştir. Bu doğrultuda destanda Hüseyin Gazi’nin doğacak oğlu Cafer (Battal Gazi) için kutsal bir mağarada korunan at Aşkar’ı ve peygamber emanetlerini devralması ile rüyasında nebevi müjdeyi görmesi gibi dinsel başlangıç sahneleri filmde yer almamıştır.

Film, Bizans'ın Malatya Beyliği'ne haraç ödediği kurmaca bir siyasi atmosferde, Hüseyin Gazi’nin pusuya düşürülerek öldürülmesiyle başlamaktadır. Edebî metinde bir av esnasında Mihras ve askerlerince şehit edilen Hüseyin Gazi, filmde iş birlikçi Abdüsselam ile Bizans komutanı Polemon'un kurduğu hileli bir pusu neticesinde Süleyman Gazi Türbesi'nde öldürülür. Babasının intikamını alma teması her iki mecrada da ortak bir omurga oluşturmakla birlikte işleniş bakımından farklılıklar barındırır. Destanda Cafer, on üç yaşında dinî ve askerî eğitimini tamamladıktan sonra düşman beylerini öldürüp kellelerini Malatya'ya getirirken, filmde Cafer, kılıç eğitimini yalnızca Tevabil ustadan almakta, din eğitimi sahnelerine yer verilmemekte ve on yıl sonra Amoryon Kalesi'ne giderek Vali Polemon ile Testor'un kellelerini getirmektedir. Abdüsselam’ın bu zaferlere ilk başta inanmaması ve kelleler ortaya konulunca gerçeği kabul etmek zorunda kalması ise hem destanda hem de sinema filminde müşterek bir anlatı yapısı olarak varlığını korumaktadır.^【23】

Battal Gazi, sinema filminde dinsel motiflerinin eksiltilmesiyle bir Türk/Türkmen gazi-alp tiplemesi olarak yeniden üretilmiştir ki Bizanslıların ona yönelik "sefil Türkmen" veya "tüysüz Türkmen" şeklindeki ifadeleri bu ulusal vurgunun açık göstergeleridir. Destandaki ciddi ve ağırbaşlı mizaç, filmde yerini popüler sinemanın eğlendirme amacına uygun alaycı ve parodik bir dile bırakırken; Hüseyin Gazi'nin düşmanına "Bizans Kargası" demesi, Cafer'in şövalye Alyon'a "Öküzbaş Alyon" şeklinde hitap etmesi, saraya gizlice girerken komedi unsurlarının kullanılması ve "Kahpe Bizans" gibi klişeleşmiş söylemler bu parodik dönüşümün örneklerini oluşturmuştur.^【24】

Mekân ve karakter evrilmesi açısından bakıldığında, destanda cenk sonrası düşman pehlivanı Ahmer’in bir köşkte Cafer’i övmesi ve güreş sonrası Müslüman olup Ahmed Tarran adını alması sahnesi, filmde parodik bir dönüşümle Kırk Bakire Tapınağı adlı bir geneleve taşınmış; burada fahişe Faustina'nın odasında bulunan düşman savaşçısı Hammer, Cafer'le içki içip güreştikten sonra Müslüman olarak Ahmet Turani adını almış ve karşılığında Cafer'e "Battal" lakabını vermiştir.

Evlilik yapısı ve tek eşlilik hususunda ise, destan metninde Battal Gazi süreç içerisinde birçoğu Hristiyanlıktan dönen çok sayıda kadınla evlenirken, film modern aile normlarına uygun olarak tek eşlilik esasına göre kurgulanmış ve kahraman yalnızca Bizans prensesi Elenora ile evlenerek ona Ayşe Sultan adını vermiştir. Kişiler kadrosunun sadeleştirilmesi yoluna gidilmiş; destanın ana figürlerinden Abdülvehhab Gazi film kadrosundan çıkarılırken; Elenora, Leon, Polemon, İren, Alyon, Testor, Hilaryon ve Faustina gibi Bizanslı karakterler ise asıl Battalnâme’de yer almayan, farklı halk anlatıları ile romanlardan derlenerek olay örgüsünü sadeleştirmek adına bir araya getirilmiş birer sinema figürüne dönüştürülmüştür.^【25】

^{Battal Gazi Külliyesi} (Türkiye Kültür Portalı )

Seyyid Battal Gazi Külliyesi, Eskişehir'in Seyitgazi ilçesinde yer alan; veli, gazi ve seyit sıfatlarıyla muhtelif mezhep ve tarikatlar nezdinde birleştirici bir figür kabul edilen Seyyid Battal Gazi'nin kabri etrafında şekillenmiş tarihî bir dinî-sosyal yapı grubudur.

Söylenceye göre Seyyid Battal Gazi'nin kabrinin bir rüya neticesinde bulunmasının ardından, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat’ın annesi Ümmühan Hatun tarafından alana önce bir türbe, ardından bir cami inşa ettirilmiştir.^【26】 İstanbul-Bağdat-Hicaz güzergâhında bulunması sebebiyle hac yolculuğuna çıkanların konaklama noktası olan külliye, Osmanlı döneminde medrese, imarethane, tekke ve dergâh birimlerinin eklenmesiyle genişletilmiştir.

Fatih Sultan Mehmet, II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde tamir edilip yeni eklentilerle zenginleştirilen yapı grubu, Kanuni Sultan Süleyman’ın İran seferleri sırasındaki ziyaretlerinde yeni ilaveler görmüş; IV. Murat'ın Revan Seferi döneminde ise alana bir kervansaray dahil edilmiştir. Külliye, bünyesindeki medresesiyle İslami ilimlerin öğretildiği bir merkez işlevi görmüş, kronolojik olarak önce Kalenderi dervişlerinin, ardından ise Bektaşiliğin önemli bir üssü ve ziyaretgâhı hâline gelmiştir.^【27】