Eski Malatya (Battalgazi) Surları

Eski Malatya (Battalgazi) Şehir Surları, günümüzde Malatya ilinin Battalgazi ilçesine bağlı Meydanbaşı Mahallesi sınırları içerisinde yer alan tarihî bir savunma yapısıdır. Günümüz Malatya şehir merkezine yaklaşık 10 kilometre mesafede bulunan bu surlar kentin, tarihsel süreçteki ilk yerleşim yeri olan Arslantepe'den bugünkü Eski Malatya bölgesine taşınmasıyla inşa edilmiştir. Yapı; Roma, Bizans, Sasani, Arap, Selçuklu ve Osmanlı dönemleri boyunca kentin askerî ve stratejik güvenliğini sağlamak amacıyla kullanılmıştır.

Tarihsel Gelişim ve İnşa Süreci

Surların inşa süreci, Malatya'nın (o dönemki adıyla Melitene) askerî bir merkez olarak önem kazanmasıyla başlamıştır.

Roma ve Bizans Dönemi

Bölgedeki ilk yerleşim alanı olan Arslantepe'nin 4 km kuzeyinde bulunan alana 12. Lejyon (Fulminata) karargâhının taşınmasıyla şehrin gelişimi başlamıştır. Surların ilk temelleri, M.S. 79-81 yılları arasında Roma İmparatoru Titus döneminde bu lejyon karargâhının inşası ile atılmıştır. Romalıların bu bölgeyi seçmesinin temel nedenleri; alanın önemli bir yol kavşağında bulunması, Fırat Nehri'nin geçiş noktası olması, su kaynakları ve gıda rezervleri açısından zengin olmasıdır.^【1】 İnşaat faaliyetleri, Melitene'yi Partlara karşı askerî yolların geçtiği önemli bir sınır karakolu hâline getiren İmparator Traianus (M.S. 98-117) tarafından genişletilerek devam ettirilmiştir. İmparator Diocletianus (M.S. 284-305) döneminde şehrin gelişmesiyle surların önemi daha da artmış, I. Constans (M.S. 363) döneminde ise yapım faaliyetleri hızlandırılmıştır. Parça parça ve birbirinden kopuk inşa edilen surlar, Sasani-Bizans çatışmalarında kentin stratejik sınır şehri statüsü kazanmasına paralel olarak, M.S. 532 civarında İmparator Jüstinyen (Justinianus) döneminde birleştirilmiş, onarılmış ve yapımı tamamlanmıştır.

İslam Akınları, Selçuklu ve Osmanlı Dönemi

Şehrin Müslümanlar tarafından fethedilmesinin ardından, surlar uzun yıllar süren çeşitli çatışmalardan etkilenerek zaman zaman tahrip edilmiş ve yeniden onarılmıştır. Abbasi Halifesi Harun Reşid, yüksek meblağlar harcayarak surları yeniden inşa ettirmiştir. Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'in 1057 yılında bölgeye yönelik harekâtı sırasında surların oldukça zayıf durumda olduğu ve şehrin sursuz bir görünüme sahip olduğu kaydedilmiştir.^【2】 1060 yılında surların etrafındaki hendek genişletilmiş, 1102 tarihinde kenti ele geçiren Danişmentli Gümüştekin Ahmet Gazi tarafından surlar yeniden onarılmıştır. Osmanlı Devleti döneminden itibaren askerî savunma özelliğini giderek kaybeden yapı, özellikle 19. yüzyılda büyük ölçüde yıkıma uğramış ve günümüze harap bir vaziyette ulaşmıştır.^【3】 Surların bir kısmı, 2010-2015 yılları arasında Battalgazi Belediyesi tarafından onarılarak koruma altına alınmıştır.

Mimari Özellikler ve Yapısal Tasarım

Battalgazi Surları (Battalgazi Belediyesi)

Battalgazi Surları, bölgede bir benzeri bulunmayan tipik ve kendine özgü^【4】 bir askerî mimari örneği sergilemektedir.

Plan ve Boyutlar

Surlar, beşgen ile dikdörtgene yakın yamuk bir plan şemasına sahiptir. Kesin ölçümlerine göre doğu cephesi 850 metre, kuzey cephesi 500 metre, batı cephesi 800 metre ve güney cephesi 750 metre uzunluğundadır.^【5】

Duvar ve Hendek Sistemi

Savunma sistemi çift kademeli bir sur mimarisine dayanmaktadır. Yaklaşık 20 metre yüksekliğindeki iç surları, 15 metre aralıklarla inşa edilmiş ve daha alçak yapıda olan ikinci bir dış sur kuşatmaktadır. Duvarların iç ve dış yüzeyleri düzgün, iri ve beş köşeli kesme taşlarla kaplanmış, iki yüzeyin arası ise moloz taşlar ve harç ile doldurularak kaynaştırılmıştır. Dış surun etrafı, düşman geçişini engellemek amacıyla 30-40 metre genişliğinde, içi su dolu hendeklerle çevrelenmiştir. Hendeklerden kaleye geçişin hareketli köprüler vasıtasıyla sağlandığı tahmin edilmektedir ve bu hendek kalıntıları günümüzde de gözlemlenebilmektedir.^【6】

Burçlar ve Kapılar

Yapıda yer alan burç sayısı farklı tarihî kayıtlara göre 71,^【7】 75^【8】 veya 95^【9】 olarak değişkenlik göstermektedir. Burçlar üçgen bir formda tasarlanmış olup, ana giriş kapılarındaki yapılar sekizgen bir geometriye sahiptir. Şehre giriş çıkışı sağlayan toplam 11 kapı bulunmaktadır; bu kapıların beşi doğuda, biri kuzeyde, biri batıda ve dördü güney cephesinde konumlandırılmıştır. Ana kapılar hariç diğer girişler dar planlıdır. Kayıtlarda tespit edilen kapı isimleri şunlardır: Alacakapı, Meşakkapı (Müşakkapı), Pazarkapısı, Süsürkemkapı, Börüdiyye, Yediboy (Sepidroz / Sıptırızkapı), Bağdat Kapısı ve Gizli Kapı.^【10】

Tarihî Kaynaklarda Surlar

17. yüzyıl seyyahı Evliya Çelebi, ünlü Seyahatname adlı eserinde Battalgazi surlarından bahsetmektedir. Evliya Çelebi, surların doğu ve güney cephelerinde 24, kuzey ve batı cephelerinde ise 23 kule ve burç bulunduğunu belirtmekte ve kentin toplam sur uzunluğunu 5100 adım olarak vermektedir.^【11】 Seyahatname'de kale için "Rakabe" (veya Rekabe) ismi kullanılmış olup, bu ismin Hz. Yunus'un Musul'da imana getirdiği ve Malatya'nın havası ile suyunu çok beğenerek buraya kalesini yaptıran bir kayserden (imparatordan) geldiği şeklinde bir efsaneye yer verilmektedir.^【12】