Baykal Gölü

Baykal Gölü, Doğu Sibirya’da yer alan ve hem jeolojik hem de biyolojik açıdan dikkat çeken bir tatlı su gölüdür. Yaklaşık 25 ila 30 milyon yıl önce oluştuğu tahmin edilmektedir ve bu yönüyle yeryüzündeki en eski göllerden biri olarak kabul edilir. 1.642 metre derinliğiyle bilinir ve en derin göldür. 23.615 km³ su hacmiyle dünya tatlı su rezervlerinin en büyüğünü barındırır. Donmamış tatlı suyun yaklaşık %20–23’ü Baykal Gölü’nde yer almaktadır. Yüzey alanı 31.722 km² olup bu büyüklük, gölü dünya üzerindeki en büyük yedinci göl konumuna getirir.

Göl, barındırdığı biyolojik çeşitlilik açısından önem taşır. Yaklaşık 2.600 hayvan ve 1.000 bitki türünün yaşadığı Baykal Gölü’nde, bu türlerin %80’inden fazlası endemiktir; yani yalnızca bu gölde bulunurlar. Bu özellik, gölü tatlı su ekosistemleri arasında dikkat çeken örneklerden biri hâline getirmektedir. Baykal Gölü, 1996 yılında Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından Dünya Mirası Alanı olarak ilan edilmiştir.

Coğrafya

Baykal Gölü, Rusya’nın İrkutsk Bölgesi ile Buryatya Cumhuriyeti arasında, Orta Asya’nın kuzeydoğusunda yer alır. Deniz seviyesinden 455,5 metre yükseklikte bulunan göl, 636 km uzunluğa ve 25 ila 80 km arasında değişen genişliğe sahiptir. Kıyı uzunluğu 1.800 km’yi bulur.

Göl, Baykal Rift Sistemi adı verilen etkin tektonik bir yarık sistemi üzerinde konumlanmıştır. Yer kabuğu burada yılda yaklaşık 4 mm genişlemektedir. Bu sistemde yer alan kırık hatları boyunca zaman zaman depremler ve sıcak su kaynakları görülmektedir. Göl, Kuzey, Orta ve Güney olmak üzere üç ana havzaya ayrılır. Akademisyen Sırtı (Academician Ridge) ve Buguldeyka Eyeri (Buguldeika Saddle) bu havzalar arasında sınır oluşturur.

Göl tabanı, yer yer 7 km kalınlıktaki tortul katmanlarla örtülüdür ve yarık tabanı yüzeyin yaklaşık 8–11 km altında yer alarak dünyadaki en derin kara içi çöküntü alanını oluşturur. Gölün çevresi dağlarla çevrilidir. Kuzeyde Baykal Dağları, kuzeydoğuda Barguzin Sıradağları ve batıda Primorskiy Sıradağları yer alır. Göl içinde 27 ada bulunur; bunlardan en büyüğü 72 km uzunluğundaki Olhon Adasıdır ve dünyanın en büyük göl adalarından biridir.

Baykal, 330’dan fazla nehir tarafından beslenir; başlıca akarsular Selenga, Barguzin, Üst Angara, Turka, Sarma ve Snejnaya’dır. Göl, yalnızca Angara Nehri yoluyla boşalır.

Su Özellikleri (Hidrografi)

Baykal Gölü, dünyanın en berrak tatlı su göllerinden biridir. Kış aylarında gölün açık kesimlerinde su berraklığı 30–40 metreye kadar ulaşırken yaz aylarında bu değer genellikle 5–8 metredir. Suyun oksijen oranı çok yüksektir ve bu durum, gölün en derin noktalarında bile geçerlidir. Bu özelliğiyle Baykal, tabakalı göllerden (örneğin Karadeniz) farklılık gösterir.

Yüzey sıcaklığı yıl boyunca büyük değişkenlik gösterir. Kış ve ilkbaharda göl 4–5 ay boyunca buzla kaplıdır. Buz kalınlığı genellikle 0,5 ila 1,4 metre arasında değişir, bazı yerlerde ise 2 metreyi aşabilir. Bu dönemde yüzey suyu sıfırın biraz altında, 200–250 metrede ise 3,5–3,8 °C sıcaklığa sahiptir. Mayıs–Haziran döneminde yüzey buzlarının çözülmesiyle birlikte 300 metreye kadar olan üst katmanlarda sıcaklık yaklaşık 4 °C’ye eşitlenir (tek sıcaklıklı hâl). Yaz aylarında yüzey sıcaklığı 16 °C’ye, güneydeki sığ koylarda ise 20–24 °C’ye kadar ulaşabilir. Bu dönemde sıcaklık, derinlikle birlikte azalır. Sonbaharda ise yüzey soğur ve Ekim–Kasım döneminde ikinci bir tek sıcaklıklı dönem yaşanır. 300 metreden sonraki derinliklerde sıcaklık yıl boyunca sabit kalır ve 3,1–3,4 °C arasında değişir.

Son 50 yılda yüzey sıcaklığında yaklaşık 1,5 °C artış gözlenmiş ve buzla kaplı kalma süresi kısalmıştır. Derinlerde yer alan yer altı ısı kaynakları (yaklaşık 50 °C) göl sıcaklığına anlamlı katkı yapmaz ancak bu kaynaklar, özellikle Frolikha Körfezi, Kukuisky Kanyonu ve Selenga Deltası gibi yerlerde gözlenmiştir.

Baykal, yaz ve sonbaharda sık sık fırtınalara maruz kalır ve dalga yüksekliği 4,5 metreyi bulabilir.

Bitki Örtüsü

Baykal çevresi ve kıyı bölgesi, yüksek tür çeşitliliği gösteren sucul ve yarı-sucul bitki örtüsüne sahiptir. Yaklaşık 1.000’den fazla bitki türü tanımlanmıştır. Göl çevresindeki bataklık alanlarda ve sazlık çayırlarda yaygın olarak Bataklık Devedikeni (Cirsium palustre) bulunur. Bu tür, tarihsel olarak Holosen dönemi tarım uygulamalarıyla birlikte şekillenmiş Juncus subnodulosus/Cirsium palustre fen habitatlarının baskın bitkisidir.

Bataklık Devedikeni’nin ekolojik rolü yalnızca bitki örtüsü içinde değil, aynı zamanda çok sayıda tozlayıcı ve larva ev sahibi olarak da büyüktür. Çiçekleri 39’dan fazla böcek türü tarafından ziyaret edilir, Cheilosia ve Agapanthia gibi türlerin larvaları ise bu bitkiyi besin olarak kullanır.

Bataklık Devedikeni (Cirsium vulgare) (Observation)

Sualtı makroskobik damarlı bitkiler çoğunlukla sığ koylarda bulunur. Ceratophyllum, Myriophyllum, Potamogeton ve Sparganium cinsleri kaydedilmiştir. Yeşil algler (özellikle Draparnaldioides, Tetraspora, Ulothrix) ve yaklaşık 400 silisli alg (diyatom) türü gölde yaygındır. Bu diyatomların yarısı endemiktir.

Hayvan Topluluğu

Baykal Gölü’nde 65’ten az yerli balık türü bulunmasına rağmen, bunların yarısından fazlası endemiktir. Golomyanka balıkları (Comephorus baicalensis ve C. dybowskii) ile derin su iskorpitleri ve Baykal’a özgü diğer dip balıkları yalnızca bu gölde yaşar. Golomyanka balıkları, 100–500 metre derinlikte yaşar ve gölün en derinlerinde bulunan tatlı su balıklarıdır. Baykal fokunun temel besin kaynağıdır ve göldeki en büyük balık biyokütlesini oluştururlar.

Omul (Coregonus migratorius), göle özgü ve ticari olarak önemli bir balıktır. Bunun dışında C. baicalensis, Baykal mersin balığı (Acipenser baerii baicalensis), Baykal siyah ve beyaz alabalıkları (Thymallus baikalensis ve T. brevipinnis) da endemiktir.

Baykal’ın tek memelisi Baykal fokudur (Pusa sibirica). Tüm yaşam döngüsünü gölde geçirir ve 400 metreye kadar dalabilir. 80.000–100.000 bireylik bir popülasyona sahiptir. Kar ve buz içinde yaptığı kovuklarda doğum yapar, golomyanka balıklarıyla beslenir ve kalın yağ tabakası ile güçlü ön yüzgeçleriyle buzda hava delikleri açabilir.

Baykal Foku (Pusa Sibirica) (Observation)

Küçük su canlılarının %80–90’ını oluşturan Epischura baicalensis adlı bir tür, gölün en yaygın hayvanıdır ve göl suyunu 23 yılda bir süzebildiği tahmin edilmektedir. Amfipotlar (350’den fazla tür), özellikle Macrohectopus, Acanthogammarus ve Brachyuropus türleriyle çeşitlilik gösterir. Bazı amfipot türleri 7 cm’ye kadar büyüyebilir.

Tatlı su yumuşakçaları arasında 150’ye yakın salyangoz türü tanımlanmıştır; bunların 117’si endemiktir. Kabuklu yumuşakçalarda ise 30’dan fazla tür bulunur ve bunların yarısı göle özgüdür. Kıl kurdu (oligoşet) türleri 200 civarındadır ve yassı solucanlarda 140’tan fazla endemik tür kaydedilmiştir. Baykal’da 18 sünger türü bulunur; en yaygın olanları Lubomirskia baicalensis, Baykalospongia bacillifera ve B. intermedia’dır.