Beden Algısı Bozukluğu (Dismorfofobi)

Beden Algısı Bozukluğu, bireyin dış görünüşüne dair abartılı veya gerçekçi olmayan kusurlar algılaması ve bu kusurlar üzerine aşırı zihinsel meşguliyet yaşamasıyla karakterize bir psikiyatrik bozukluktur. Kişi, algıladığı fiziksel kusurların başkaları tarafından fark edileceğine inanır ve bunları saklama, düzeltme veya değiştirme konusunda yoğun bir çaba içine girer. Beden Algısı Bozukluğu, DSM-5 ve ICD-11’de Obsesif-Kompulsif ve İlişkili Bozukluklar kategorisinde sınıflandırılmaktadır.

(Beden Algısı Bozukluğu - Reksita Wardani, Shutterstock)

Tarihçe

Dismorfofobi’ye dair ilk tanımlamalar, 19. yüzyılın sonlarına dayanmaktadır. İtalyan psikiyatrist Enrico Morselli, 1891 yılında bu bozukluğu "dismorfophobia" terimi ile tanımlamıştır. Dysmorphia Yunanca kökenli olup "çirkinlik" anlamına gelir. Morselli, bu bireylerin fiziksel görünümlerine dair takıntılı düşünceler geliştirdiklerini ve bu nedenle yoğun sıkıntı yaşadıklarını belirtmiştir. Bu erken tanımlamaların ardından, Fransız psikolog Pierre Janet, bu durumu "vücut utancı obsesyonu" (l'obsession de la honte du corps) olarak adlandırmıştır. Sigmund Freud ise "Kurt Adam" adlı bir vakasında, burnunun çirkin olduğunu düşünen ve bunu düzelttirmek için çeşitli çareler arayan bir hastayı anlatmıştır.

Psikiyatride uzun yıllar boyunca somatoform bozukluklar kategorisinde değerlendirilen dismorfofobi, 2013 yılında yayınlanan DSM-5 ile birlikte obsesif-kompulsif spektruma taşınmıştır. Bu değişiklik, bozukluğun takıntılı düşünce yapısı, kompulsif davranışlar ve obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) ile gösterdiği klinik benzerlikler nedeniyle yapılmıştır.

Belirtiler ve Klinik Görünüm

Dismorfofobik bireyler, bedensel görünümleriyle ilgili saplantılı düşünceler geliştirir. Günlük yaşamlarının büyük bir kısmını algıladıkları kusurlar üzerine düşünerek ve bunları düzeltmeye yönelik davranışlar sergileyerek geçirir.

En Yaygın Endişe Alanları

Dismorfofobik bireyler, genellikle yüz ve baş bölgesine odaklanırlar. Sık görülen kaygı alanları şunlardır:

• Cilt: Sivilceler, gözenekler, yara izleri, kızarıklıklar.
• Burun: Şeklinin büyük, eğri veya simetrik olmaması.
• Saç: Seyrekleşme, dökülme, cansızlık.
• Gözler ve kaşlar: Asimetrik görünüm, düşük göz kapağı.
• Dişler ve çene: Eğrilik, diş eti çekilmesi, çene hattının belirgin olmaması.

Bazı bireyler vücutlarının diğer bölgelerine de odaklanır:

• Kas yapısı (Kas Dismorfisi): Kasların küçük veya yetersiz gelişmiş olduğu inancı.
• Vücut hatları ve kilo: Bel, kalça ve bacakların şekliyle ilgili aşırı kaygılar.

Tekrarlayıcı Davranışlar ve Zihinsel Eylemler

Dismorfofobik bireylerde, zihinsel uğraşın yanı sıra, fiziksel ve zihinsel kompulsiyonlar da görülür. Bunlar şu şekilde sıralanır:

• Ayna kontrolü veya aynalardan kaçınma.
• Cilt yolma, saç koparma, aşırı bakım yapma.
• Fiziksel kusuru makyaj, kıyafet veya aksesuarlarla saklama.
• Başkalarının yüz ve vücut özellikleriyle sürekli karşılaştırma.
• Sosyal kaçınma, insanlarla göz teması kurmaktan kaçınma.

DSM-5 Tanı Kriterleri

DSM - 5 Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı'nda (DSM-5) beden algısı bozukluğunun tanı kriterleri şu şekilde ifade edilmiştir:

"Bozukluk Sınıfı: Obsesif-Kompulsif ve İlişkili Bozukluklar

• Görünüşte hayali bir kusurla meşgul olma. Hafif bir fiziksel anomali mevcutsa, kişinin endişesi belirgin şekilde aşırıdır.

• Bozukluğun seyri sırasında bir noktada, kişi görünüm kaygılarına yanıt olarak tekrarlayan davranışlar (örn. ayna kontrolü, aşırı bakım, cilt toplama, güvence arama) veya zihinsel eylemler (örn. kendi görünümünü başkalarınınkiyle karşılaştırma) gerçekleştirmiştir.

• Görünüş kaygısı başka bir ruhsal bozukluk tarafından daha iyi açıklanamaz (örn. anoreksiya nervozada vücut şekli ve boyutundan memnuniyetsizlik).

• Belirtileri bir yeme bozukluğu için tanı kriterlerini karşılayan bir bireyde görünüş kaygısı vücut yağı veya kilosuyla ilgili endişelerle daha iyi açıklanamaz.

Eğer varsa belirt:

• Kas dismorfisi ile: Birey, vücut yapısının çok küçük veya yetersiz kaslı olduğu fikriyle meşguldür. Bu belirteç, birey diğer vücut bölgeleriyle meşgul olsa bile kullanılır.

Eğer varsa belirt:

• Beden dismorfik bozukluğu inançlarına ilişkin içgörü derecesini belirtin (örn. “Çirkin görünüyorum” veya “Deforme görünüyorum”).

• İyi veya orta düzeyde içgörü ile: Kişi beden dismorfik bozukluğu inançlarının kesinlikle veya muhtemelen doğru olmadığını ya da doğru olabileceğini veya olmayabileceğini kabul eder.

• Zayıf içgörü ile: Kişi beden dismorfik bozukluğu inançlarının muhtemelen doğru olduğunu düşünür.

• İçgörü yokluğu/sanrısal inançlar: Birey beden dismorfik inançlarının doğru olduğuna tamamen ikna olmuştur."