Bihruz Bey Sendromu: Köksüzleşmenin ve Şekilciliğin Romanı

^{Pera Pasajlarında Bir Alafranga: Bihruz Bey (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Recaizade Mahmud Ekrem’in Türk edebiyatına kazandırdığı Araba Sevdası, Tanzimat döneminin en sancılı konularından birini ele alır: Yanlış Batılılaşma. Dönemin aydınları modernleşmeyi bir kurtuluş olarak görürken, bu süreci sadece "şekil ve yaşam tarzı" olarak algılayan alafranga, züppe bir insan tipi türemiştir. İşte bu tipin edebiyattaki en somut karşılığı Bihruz Bey'dir. Öyle ki, Bihruz Bey’in trajikomik hâli ve tavrı, sosyolog Şerif Mardin'in teorik çerçevesinde günümüzde bile toplumsal bir eleştiri olarak "Bihruz Bey Sendromu" adıyla anılır. Her ne kadar Türk edebiyatında şekilci züppeliğin ilk örnekleri Ahmet Mithat Efendi’nin Felâtun Bey ile Râkım Efendi romanındaki "Felâtun Bey" karakteriyle verilmiş olsa da Recaizade Ekrem, geliştirdiği ironik anlatım sayesinde bu olguyu Türk romanında çok daha kapsamlı ve eleştirel bir düzleme taşımıştır.

Bihruz Bey; kendi kültürünü, geleneklerini ve dilini küçümseyen, tamamen gösteriş üzerine kurulu bir hayat yaşayan bir karakterdir. Konuşmalarının arasına yarım yamalak Fransızca kelimeler sıkıştırarak modern ve entelektüel görünmeye çalışır. Onun dünyasında Batılılaşmak, derin bir zihniyet değişiminden ziyade; şık kıyafetler giymek, lüks arabalara binmek ve alafranga mekânlarda boy göstermekten ibarettir. 

Sosyolog Kenan Çağan'ın dikkat çektiği üzere Bihruz Bey, Walter Benjamin'in modern kent kültürünü açıklarken kullandığı "flâneur" (şehir aylağı) kavramıyla kimi özellikleri bakımından ilişkilendirilebilecek yerli bir züppe tipidir; adeta evi hâline gelen Beyoğlu pasajlarında varlığını sadece gösterişçi tüketime endekslemiştir.^【1】

Batılı yaşama biçimine duyduğu bilinçsiz hayranlık, Bihruz Bey’in gerçekliği algılama biçimini de zedelemiştir. Periveş Hanım’a yalnızca lüks bir faytondan indiğini gördüğü için âşık olması, onun dış görünüşe verdiği önemin bir göstergesidir. Dahası, Periveş Hanım’ın yanındaki kişiyle yaptığı sıradan bir konuşmayı dahi kendisine yönelik sanarak iltifat aldığı düşüncesine kapılır. Bu durumlar, Bihruz Bey Sendromu’nun temelini oluşturan "gerçeklerden kopma, tutarsızlık ve komik zıtlıklar" durumunu özetler.

Bihruz Bey yalnızca bireysel bir eleştiri figürü değildir. Birçok edebiyat tarihçisine göre o, dönemin Osmanlı Devleti'nin de bir yansımasıdır. Nitekim Ahmet Hamdi Tanpınar'ın da işaret ettiği gibi; borçlar içinde yüzen ve mirasını hesapsızca harcayan Bihruz Bey, finansal çıkmazlara gark olmuş devletin mümessilidir. Böylece altyapısını ve felsefesini tam olarak kavramadan, sadece dış görünüşüyle Batı'yı taklit etmeye çalışan devlet yapısı, Bihruz Bey’in şahsında somutlaşır.^【2】

Recaizade Mahmud Ekrem, Araba Sevdası’nda Bihruz Bey karakterini abartılı bir dille karikatürize ederek, toplumun köksüzleşme ve özentilik tehlikesine karşı bir uyarı yapmış; aradan geçen iki yüz yıla rağmen güncelliğini yitirmeyen yapısal bir deformasyonu gözler önüne sermiştir.