Binbirdirek Sarnıcı

Binbirdirek Sarnıcı, İstanbul’un Tarihi Yarımada’sında yer alan, Bizans dönemine ait kapalı su sarnıçlarından biridir.^【1】Yapı, kentin su ihtiyacını karşılamaya yönelik olarak inşa edilmiş olup Bizans su mimarisinin günümüze ulaşan örnekleri arasında yer almaktadır.^【2】 

Binbirdirek Sarnıcı, İstanbul’un Fatih ilçesinde, Sultanahmet çevresinde bulunmaktadır. Yapı, adını iç mekânda yer alan çok sayıdaki sütundan almıştır.

Tarihsel Arka Plan

Binbirdirek Sarnıcı’nın Bizans döneminde, özellikle Jüstinyen zamanına yakın bir tarihte yapıldığı kabul edilmektedir. Filoksenos adlı bir senatörün inşa ettirdiği belirtilen sarnıç, Hipodrom’un güneybatısında konumlanmıştır. Zaman içerisinde suyun kuruması sonucu farklı kullanım biçimlerine dönüşmüştür.Sarnıcın inşa tarihi kesin olarak belgelenmemekle birlikte, Bizans İmparatorluğu’nun başkent Konstantinopolis’te kapsamlı bir su altyapısı kurduğu döneme tarihlendirilmektedir. İstanbul Ansiklopedisi’nde, sarnıcın özellikle saray çevresi ve kamusal alanların su ihtiyacını karşılamaya yönelik bir yapı olduğu vurgulanmaktadır. Bu bağlamda Binbirdirek Sarnıcı, Bizans su mühendisliğinin planlı ve büyük ölçekli örneklerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

Zaman içerisinde kentin su dağıtım sistemlerinde meydana gelen değişimler sonucunda sarnıcın asli işlevini yitirdiği, bunun ardından farklı dönemlerde farklı kullanımlara sahne olduğu anlaşılmaktadır. İstanbul Ansiklopedisi’nde, sarnıcın suyla dolu olmadığı dönemlerde iç mekânının çeşitli amaçlarla değerlendirildiğine dair bilgiler yer almaktadır. Bu durum, yapının Bizans sonrası dönemlerde de kent yaşamı içinde varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.

Tarihsel süreç boyunca sarnıçta meydana gelen yapısal değişiklikler ve onarımlar, Binbirdirek Sarnıcı’nın uzun süreli kullanımına ve farklı dönemlerin izlerini taşımasına yol açmıştır.^【3】 

Gevherli Hanım

Gevherli Hanım, güzelliği ve boynundan hiç çıkarmadığı aynalı kolyesiyle anılan bir figür olarak tasvir edilmektedir. Bu anlatı, Osmanlı paşalarından Fazlı Paşa’nın kızı olduğu belirtilen Gevherli Hatun’a dayandırılmaktadır. Rivayete göre Gevherli Hatun, Binbirdirek Sarnıcı’nın üzerinde bulunduğu ifade edilen bir sarayda yaşamıştır.^【4】 

Anlatının devamında, Gevherli Hatun’un üç tuğlu birkaç paşadan dul kaldıktan sonra büyük bir servetle kendi hikâyesini yazmaya başladığı aktarılmaktadır. Yaşadığı sarayın zamanla bir batakhaneye dönüştüğü, sarayın altında bulunan Binbirdirek Sarnıcı’nın ise kurbanların ölüme terk edildiği kuytu bir depo olarak kullanıldığına dair iddialara yer verilmektedir. Bu hikâyenin kulaktan kulağa yayılarak günümüze ulaştığı belirtilmektedir.^【5】 

Aynalı Kolye ve Taçı İşaretleri

Gevherli Hanım anlatısının önemli unsurlarından biri olan Aynalı Kolye, hikâyenin Binbirdirek Sarnıcı’nda geçtiği belirtilen bölümünde yer almaktadır. Aynalı Kolye anlatısı, sarnıcın iç mekânıyla ilişkilendirilen hikâye unsurları arasında sayılmaktadır. Bununla birlikte Taçı İşaretleri de Binbirdirek Sarnıcı’nda bulunduğu ifade edilen ve söz konusu anlatılarla bağlantılı unsurlar arasında yer almaktadır. Bu anlatılar, Binbirdirek Sarnıcı’nın tarihsel kimliğiyle birlikte anılan ve yapının kültürel hafızadaki yerini oluşturan unsurlar olarak aktarılmaktadır.^【6】 

Mimari Özellikler

Binbirdirek Sarnıcı, dikdörtgen planlı bir yapıya sahiptir. İç mekânda yer alan sütunlar, üst örtüyü taşıyan mimari unsurlar olarak düzenlenmiştir. Binbirdirek Sarnıcı’nın iç ölçüleri yaklaşık 64 × 56 metre olup yapıda 224 adet başlıklı sütun bulunmaktadır. Bu sütunlar, birbirinden yaklaşık dört metre mesafede ve on beş sıra halinde dizilidir. Sütunların günümüzdeki yüksekliği yaklaşık 10 metre olarak kaydedilmiştir; bunun alt kısımları zeminin altında kalmıştır. Sarnıcın üzeri kemerlerle örtülüdür ve sütunlar kemerlerle birbirine bağlanmıştır. İç mekânda, havalandırma ve aydınlık sağlamak amacıyla bacalar açılmıştır.

Günümüzde Kullanımı

Günümüzde Binbirdirek Sarnıcı, kültürel ve sanatsal etkinliklerin gerçekleştirildiği bir mekân olarak kullanılmaktadır. Yapı, ziyaretçilere açık olup çeşitli organizasyonlara ev sahipliği yapmaktadır.