Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP)

Bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP), özel eğitim ihtiyacı olduğu eğitsel değerlendirme ve tanılama süreci sonunda belirlenen bir öğrenci için, o öğrencinin gelişim özellikleri, eğitim ihtiyaçları ve mevcut eğitsel performansı temel alınarak hazırlanan yazılı eğitim planıdır.

Program, hem öğrenciye kazandırılacak amaçları hem de bu amaçlara ulaşmak için sağlanacak özel eğitim ve destek eğitim hizmetlerini belgelendirir; bu niteliğiyle Türkiye'de ve Amerika Birleşik Devletleri'nde özel eğitim mevzuatının merkezinde yer alan zorunlu bir belge olarak düzenlenmiştir.

Türkiye'de yürürlükte bulunan Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin tanımlar maddesi BEP'i, "özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin takip ettikleri program esas alınarak gelişim özellikleri, eğitim ihtiyaçları ve performansları doğrultusunda hedeflenen amaçlara ulaşmaya yönelik hazırlanan ve bu bireylere verilecek destek eğitim hizmetlerini de içeren özel eğitim programı" biçiminde tanımlar.^【1】

^{Bireyselleştirilmiş Eğitim Programını Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Millî Eğitim Bakanlığı'nın öğretmenlere yönelik kılavuzunda aynı kavram, "özel eğitim ihtiyacı olan öğrencinin gelişim özellikleri, ihtiyaç, ilgi, yetenekleri ve eğitsel performansı doğrultusunda öğrenciye özgü olarak hazırlanan bir bireysel eğitim programı" olarak ifade edilmiştir.^【2】

Alanyazında BEP'in işlevi, sağlanacak hizmetlerin "nerede, ne zaman, ne kadar süreyle, kimler tarafından ve hangi amaçları gerçekleştirmek üzere" uygulanacağını gösteren bir plan olması üzerinden açıklanmaktadır.^【3】

Belgenin tek bir kişinin ürünü olmadığını; hizmet verenler (özel eğitim öğretmeni, sınıf öğretmeni, rehber öğretmen, psikolog gibi) ile hizmet alanlar (aile ve bazı durumlarda öğrencinin kendisi) arasında üzerinde anlaşmaya varılmış bir sözleşme niteliği taşıdığını belirtir.^【4】

Türkiye'de yürütülen nitel çalışmalarda kavram, "özel gereksinimli bireyin gelişimsel performansını, eğitsel amaçlarını ve bu amaçların nasıl gerçekleştirilip değerlendirileceğini içeren, aile, öğretmenler ve ilgili diğer uzmanlar tarafından iş birliği içerisinde geliştirilen" bir belge olarak da tanımlanmıştır.^【5】

Amerika Birleşik Devletleri federal düzenlemesi kavramı belgesel ve usule bağlı yönüyle BEP, "engelli her çocuk için bir toplantıda geliştirilen, gözden geçirilen ve revize edilen yazılı belge"dir.^【6】Bu tanımdaki "toplantı" vurgusu, belgenin içeriği kadar hazırlanma usulünün de hukuki koruma altında olduğunu gösterir.

BEP yükümlülüğü, 1975 yılında kabul edilen Education for All Handicapped Children Act (EHCA) ile eğitim idarelerinin engelli öğrencilere öğretim ve hizmet sağlama sorumluluğunu üstlenmesiyle doğmuştur. Yükümlülüğün ilk yirmi yılına ilişkin derleme çalışmaları, 1975–1995 arasında eğitimcilerin "evrak yükümlülüklerini karşılamada, etkili BEP ekip toplantıları düzenlemede, mevzuata uygun ve anlamlı BEP'ler geliştirmede ve genel eğitim ile özel eğitim arasında hizmetleri eşgüdümlemede" güçlük yaşadığını kaydeder.^【7】

Belgenin bugünkü içerik ve usul standartları 1997 yılındaki yeniden yetkilendirme ile kurulmuş; ilgili derleme, "1997 yeniden yetkilendirmesinin BEP gerekliliklerini bugün yürürlükte olan ve eğitim uygulamasında izlenen biçimde tesis ettiği" değerlendirmesini yapmıştır.^【8】

2004 yılındaki düzenleme BEP'in tanımında veya gerekliliklerinde köklü bir değişiklik getirmemiş, buna karşılık öğrencinin yalnızca davranışsal veya işlevsel ihtiyaçlarına değil akademik ihtiyaçlarına da odaklanılmasını sağlayacak biçimde gereklilikleri dönemin genel eğitim politikasıyla hizalamıştır.^【9】

Federal mevzuat, BEP'i "ücretsiz uygun kamu eğitimi" (free appropriate public education, FAPE) güvencesinin somutlaştığı araç olarak konumlandırır. FAPE, kamu kaynağıyla ve ücretsiz sağlanan, eyalet standartlarını karşılayan ve "bireyselleştirilmiş eğitim programına uygun biçimde sunulan" özel eğitim ve ilgili hizmetler olarak tanımlanmıştır.^【10】 Ekibin programı yılda en az bir kez gözden geçirerek amaçlara ulaşılıp ulaşılmadığını belirlemesi de aynı yasal çerçevenin parçasıdır.^【11】

Türkiye'de BEP hazırlama yükümlülüğü, 1997 yılında yayımlanan 573 sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile yasal güvenceye alınmıştır.^【12】 Yükümlülük 2000 tarihli Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin 62–64. maddeleriyle ayrıntılandırılmış, 2006 tarihli yönetmelikte ise 69–74. maddelerde düzenlenmiştir.^【13】

Konuya ilişkin bir başka çalışma mevzuatın gelişimini 1983 tarihli 2916 sayılı Kanun'la başlatır ve bu kanunun özel eğitim ihtiyacı olan çocukların kaynaştırma yoluyla eğitim almasına imkân tanıdığını belirtir.^【14】Düzenleme metni 2006, 2012 ve 2018 yıllarında güncellenerek yürürlüğünü sürdürmüştür.^【15】

Hâlihazırda geçerli olan 7 Temmuz 2018 tarihli Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, BEP hazırlanmasını 20. maddede esas hâline getirmiş; kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim yapılan okullarda BEP geliştirme birimi kurulmasını 47. maddede zorunlu kılmış ve bu birimin görevlerini 48. maddede saymıştır.^【16】

Türkiye'deki uygulamayı inceleyen araştırmalar da bu iki maddenin, kaynaştırma yoluyla eğitim veren okullarda birimin kurulmasını ve gerekli işlemlerin yürütülmesini güvence altına aldığını tespit etmektedir.^【17】

BEP'in içeriği her iki hukuk düzeninde de sayma yoluyla belirlenmiştir; bileşen listeleri örtüşmekle birlikte ayrıntı düzeyi ve vurguları farklıdır.

Türkiye'de 2018 tarihli yönetmeliğin 20. maddesi programda yer alması gereken unsurları beş bent hâlinde düzenler: eğitim planında yer alan yıllık amaçlar ve kısa dönemli amaçlar; sunulacak destek eğitim hizmetinin türü, süresi ve hizmetin kimler tarafından nasıl sağlanacağı; öğretim ve değerlendirmede kullanılacak yöntem ve teknikler ile öğretim materyalleri; eğitim ortamına ilişkin düzenlemeler; davranış problemlerini önlemeye ya da azaltmaya yönelik tedbirler ile olumlu davranış kazandırmaya yönelik yöntem ve teknikler; öğrencinin kişisel bilgileri.^【18】

^{Bireyselleştirilmiş Eğitim Programını Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Alanyazın bu düzenlemeyi yedi ögeli bir çözümlemeyle tamamlar: öğrencinin şimdiki eğitsel performans düzeyinin ifadesi; bir akademik yıl sonunda kazandırılması planlanan uzun dönemli (yıllık) hedefler; bu hedeflere ulaşmak için gerekli kısa dönemli hedefler; kullanılacak öğretim yöntemleri ve materyaller; kısa dönemli hedeflere ilişkin başlama ve bitiş tarihleri; hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığını belirlemeye yönelik izleme ve değerlendirme; öğrenciye sağlanacak ek özel eğitim hizmetlerinin nerede, ne zaman, kimler tarafından ve ne kadar süreyle verileceği.^【19】

Amerika Birleşik Devletleri'nde 34 CFR §300.320 yedi zorunlu ögeyi ayrı paragraflar hâlinde düzenler. Bunlar sırasıyla; öğrencinin akademik başarı ve işlevsel performansına ilişkin mevcut düzey ifadesi ile yetersizliğin genel eğitim programına katılımını nasıl etkilediği; genel eğitim programında ilerlemeyi ve diğer eğitsel ihtiyaçların karşılanmasını sağlamak üzere yazılmış ölçülebilir yıllık amaçlar (alternatif değerlendirmeye giren öğrenciler için ayrıca kısa dönemli amaç veya ölçütler); amaçlara yönelik ilerlemenin nasıl ölçüleceği ve dönemsel ilerleme raporlarının ne zaman sunulacağı; "uygulanabilir olduğu ölçüde akran değerlendirmesinden geçmiş araştırmalara dayalı" özel eğitim, ilgili hizmetler, tamamlayıcı yardım ve hizmetler ile okul personeline sağlanacak program uyarlamaları ve destekler; öğrencinin yetersizliği olmayan akranlarıyla birlikte eğitim görmediği durumların kapsamına ilişkin açıklama; eyalet ve bölge çapındaki sınavlarda gerekli bireysel uyarlamalar ile alternatif değerlendirme uygulanacaksa bunun gerekçesi; hizmetlerin öngörülen başlama tarihi ile beklenen sıklığı, yeri ve süresidir.^【20】

Aynı düzenleme, öğrencinin 16 yaşını dolduracağı yıla ait ilk programdan başlayarak ölçülebilir yükseköğretim ve istihdam sonrası amaçların ve bunlara ulaşmayı sağlayacak geçiş hizmetlerinin programa eklenmesini, ardından yıllık olarak güncellenmesini öngörür.^【21】 Federal metin ayrıca, yasada açıkça istenenin ötesinde bilgi eklenmesinin ve bir bileşende yer alan bilginin başka bir bileşende yinelenmesinin zorunlu olmadığını belirtir.^【22】

Programın hazırlanmasından sorumlu yapı Türkiye'de "BEP geliştirme birimi" adını taşır. 2018 tarihli yönetmelik, birimin okul müdürü veya görevlendireceği bir müdür yardımcısının başkanlığında oluşturulmasını öngörür; üyeler rehberlik öğretmeni, sınıf öğretmeni, alan öğretmenleri, veli ve öğrencidir. Gerektiğinde görüşüne başvurulmak üzere özel eğitim değerlendirme kurulundan bir üyenin katılımı da sağlanabilir.^【23】

Millî Eğitim Bakanlığı kılavuzu bu bileşimi aynı biçimde sayar ve gerektiğinde okul dışından uzmanların çağrılabileceğini ekler.^【24】 Birimin görevleri arasında BEP'in hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesine ilişkin çalışmalarda eşgüdümü sağlamak; öğretim ve değerlendirmede kullanılacak yöntem ve teknikler ile öğretim materyallerini belirlemek; öğrencinin gelişimi doğrultusunda programda değişiklik ve düzenlemeler yapmak yer alır.^【25】

2006 tarihli yönetmelik döneminde birim üyeleri sınıf öğretmeni, alan öğretmeni, gezerek özel eğitim görevi yapan öğretmen, eğitim programlarını hazırlamakla görevlendirilen öğretmen, rehber öğretmen, özel eğitim değerlendirme kurulu üyesi, öğrenci velisi ve öğrencinin kendisi olarak belirlenmişti.^【26】

Amerika Birleşik Devletleri'nde ekip bileşimi benzer biçimde çoğul katılım esasına dayanır: veliler, uygun olduğunda genel eğitim öğretmeni, en az bir özel eğitim öğretmeni, özel eğitim alanında yetkin bir yerel eğitim idaresi temsilcisi, değerlendirme sonuçlarını yorumlayabilecek bir kişi, velinin veya kurumun uygun gördüğü diğer uzmanlar ve uygun olduğunda öğrencinin kendisi ekipte yer alır.^【27】 Ekip üyelerinin mevzuatta listelenmiş olmasının katılımın niteliğini kendiliğinden güvence altına almadığı, araştırma bulgularının ayrı bir tartışma konusu hâline getirdiği bir husustur.

BEP hazırlanması, kendi başına duran bir işlem değil, daha geniş bir eğitsel değerlendirme zincirinin halkalarından biridir. Bu zincir, "engelli ya da risk durumunda olduğundan şüphe edilen çocukları ilk belirleme aşamasından başlayarak, gönderme öncesi süreç, gönderme, ayrıntılı değerlendirme, özel eğitim hizmetleri için uygunluğuna karar verme, yerleştirme, bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlama, uygulama ve değerlendirme-izleme aşamalarından" oluşur.^【28】

Zincirin ilk halkası olan ilk belirleme, gözlem, görüşme, kontrol listesi ve ölçüt bağımlı ölçü aracı gibi informal araçlarla yürütülen bir tarama işlemidir.^【29】 Bunu izleyen gönderme öncesi süreç, öğrenciyi ayrıntılı değerlendirmeye sevk etmeden önce sınıf öğretmeninin öğretim yöntemlerinde, materyallerinde, sınıfın fiziksel düzeninde, amaçlarda ve gerektiğinde ev ödevlerinde uyarlamalar yapmasını kapsar; amacı, daha yoğun bir eğitime ihtiyacı olmayan öğrencinin gereksiz yere değerlendirmeye alınmasını ve sürecin sonunda ortaya çıkabilecek etiketlenmeyi önlemektir.^【30】

Millî Eğitim Bakanlığı kılavuzu programın hazırlanmasını altı adımlı bir işlem dizisi olarak tanımlar: öğrenci hakkında bilgi ve veri toplama (kişisel bilgiler, sağlık durumu, akademik başarı, sosyal davranış ve iletişim becerileri); eğitsel performansın belirlenmesi; öncelikli öğrenme ihtiyaçlarının saptanması; her bir öğrenme ihtiyacına yönelik uzun ve kısa dönemli amaçların yazılması; strateji, yöntem, teknik ve materyallerin belirlenmesi; programın değerlendirileceği tarihin belirlenmesi.^【31】 Aynı kılavuz, kaba değerlendirme formu ve ölçüt bağımlı ölçü aracı örneklerini ekler hâlinde sunar.

Mevcut performans düzeyi ifadesi, öğrencinin neleri yapıp neleri yapamadığının yazılı kaydıdır ve programdaki bütün amaçların dayanağını oluşturur.^【32】Bu ifadenin ölçülebilir ve gözlenebilir biçimde yazılması, değerlendirme verilerine dayanması, öğrencinin o andaki durumunu yansıtması ve yalnızca yapamadıklarını değil güçlü yönlerini de içermesi gerekir; alanyazında bu ilke, yetersiz bir ifade ("Ali matematikte zorlanır") ile ölçüt içeren bir ifadenin ("Ali, toplama işleminde iki basamaklı bir sayıyla iki basamaklı bir sayıyı toplamları eldeli olacak şekilde toplarken 4 denemenin dördünde elde olan sayıyı onlar basamağına eklemeden yazar") karşılaştırılmasıyla örneklendirilir.^【33】

Millî Eğitim Bakanlığı kılavuzu da bu adımı, öğrencinin hangi alanlarda güçlü olduğunun ve hangi alanlarda desteklenmesi gerektiğinin ifade edilmesi olarak tanımlar.^【34】

Uzun dönemli amaçlar, bir öğretim yılı içinde öğrenciye kazandırılacak davranışların listesidir ve kısa dönemli amaçlara göre daha geneldir. Bu amaçların belirlenmesinde ölçü, ne ulaşılamayacak kadar güç ne de çok kolay ulaşılabilir olmalarıdır; birinci durum programın ve öğrencinin başarısının doğru yordanmasını engellerken ikinci durum zaman kaybına yol açar.^【35】

Kısa dönemli amaçlar, öğrencinin performans düzeyi ile uzun dönemli amaçlar arasındaki ara basamaklardır ve dört ögeyi içerecek biçimde yazılır: davranışın kazandırılacağı birey (öğretmen kısa dönemli amacın öznesi olamaz), açık ve gözlenebilir biçimde ifade edilmiş tek bir davranış, davranışın hangi durum ve ortamda gerçekleşmesi gerektiğini belirten koşul ve davranışın ne kadar doğrulukla gösterilmesi gerektiğini belirten ölçüt.^【36】

Amerika Birleşik Devletleri düzenlemesinde bu işlev, "ölçülebilir yıllık amaçlar" gerekliliği ile ilerlemenin nasıl ölçüleceğine ilişkin ayrı bir bileşen aracılığıyla karşılanır.^【37】

Program yazıldıktan sonraki aşama, öngörülen hizmetlerin belirlenen ortamda ve sürede sunulmasıdır. Türkiye'de tam zamanlı kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimlerine devam eden öğrencilere ihtiyaç duydukları alanlarda destek verilmesi için düzenlenen ortam "destek eğitim odası" olarak tanımlanmış ve ayrı bir maddede düzenlenmiştir.^【38】

Amerika Birleşik Devletleri'nde karşılık gelen işlevi, öğrencinin yetersizliği olmayan akranlarıyla "uygun olan en üst ölçüde" birlikte eğitim görmesini öngören en az kısıtlayıcı ortam ilkesi üstlenir; ayrı sınıf veya ortamlara yerleştirme, ancak yetersizliğin niteliği veya ağırlığı nedeniyle genel eğitim sınıflarında eğitimin yeterli düzeyde gerçekleştirilemeyeceği durumlarda mümkündür.^【39】

^{Bireyselleştirilmiş Eğitim Programını Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Yerleştirme kararının dayanağı olan değerlendirme işlemleri de süreye bağlanmıştır: federal düzenleme, ilk değerlendirmenin veli onayının alınmasından itibaren 60 gün içinde ya da eyaletin belirlediği alternatif bir süre içinde tamamlanmasını öngörür.^【40】

Velilere tanınan usul güvenceleri arasında eğitim kayıtlarını inceleme, tanılama ve yerleştirme toplantılarına katılma, kamu kaynağıyla bağımsız eğitsel değerlendirme talep etme, arabuluculuk ve hukuki süreç şikâyeti yolları bulunur.^【41】

İzleme, uygulayıcılardan sistematik olarak bilgi toplanması ve bu bilginin düzenli aralıklarla belirlenmiş amaçlarla karşılaştırılmasıdır; iki işlevi vardır: programı uygulamakla yükümlü olanlara yöntemlerinde gerekli değişiklikleri yapmaları için sistematik veri sağlamak ve programın uygulanmasıyla planlanan programın etkililiğini ve uygunluğunu değerlendirmede kullanılacak verileri ekibe iletmek.^【42】

Programın bütününe ilişkin değerlendirme ekip tarafından yılda en az bir kez yapılır ve iki soruya yanıt arar: öğrencinin uygulanmakta olan programla yeterli gelişme gösterip göstermediği ve amaçlarda, stratejilerde, yöntemlerde, materyallerde, kaynaklarda, uygulayıcılarda veya izleme sistemlerinde değişiklik gerekip gerekmediği; ekibin programı geliştirme ve uygulama, zamanı kullanma, iletişim kurma, kayıt tutma, uygun yerleştirme yapma ve hizmetleri planlandığı biçimde zamanlama ve sağlama bakımından yeterli olup olmadığı.^【43】

Değerlendirmenin işlevsel olabilmesi için hizmetlerin başlangıç ve bitiş tarihlerini gösteren gerçekçi bir zaman çizelgesinin yanı sıra değerlendirme ölçütünün ve değerlendirmeyi kimin, nerede, hangi araçlarla ve ne zaman yapacağının önceden belirlenmesi gerekir.^【44】

Federal düzenleme aynı işlevi, ilerlemenin nasıl ölçüleceğine ve dönemsel ilerleme raporlarının ne zaman verileceğine ilişkin zorunlu bileşen ile yılda en az bir kez yapılacak ekip incelemesi yükümlülüğü üzerinden kurar.^【45】

BEP belgelerinin içerik çözümlemesine dayanan araştırmalar, mevzuatın öngördüğü bileşenlerin varlığı ile bu bileşenlerin niteliği arasında fark bulunduğunu ortaya koymaktadır. Öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin programlarını konu alan bir sistematik derleme, 2004–2022 arasında yayımlanmış 13 çalışmayı incelemiş;^【46】 bu çalışmalarda toplam 1.530 öğrencinin programının gözden geçirildiğini belirlemiştir.^【47】

Derlemeye göre mevcut performans düzeyi ifadelerinde kültürel ve dilsel açıdan farklı öğrencilerin başarısı için kritik olan alanlara ilişkin bilgi nadiren yer almıştır.^【48】

Okuma güçlüğü olan öğrencilere ait programların yüzde 73'ünde kod çözme veya sözcük tanımaya ilişkin öğretim önerisi bulunmamış; programlarda yazılan uyarlamalar okul temelli uzmanlarca uygulanabilmesi için yeterli özgüllükten yoksun kalmış; ilerlemenin izlenmesine ilişkin bulgular ise tek bir çalışmaya dayanmıştır.^【49】

Derlemenin genel değerlendirmesi, çalışma havuzunun genellemeye elverecek genişlikte olmadığı, buna karşılık bildirilen sorunların güçlü yönlere oranla dikkat çekici olduğu yönündedir.^【50】

Türkiye'de özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde hazırlanan programlar üzerine yürütülen bir çalışma, ülke genelinde rastgele seçilen 100 merkezden temin edilen 850 BEP'i incelemiştir.^【51】

Çalışmada, öğretimsel bileşenler ve tamamlayıcı bileşenler alt ölçeklerinden oluşan, toplam 16 maddeli ve maddeleri 0–2 arasında derecelendirilen (toplam ranj 0–32) BEP Kalite Değerlendirme Ölçeği kullanılmıştır.^【52】

Ortalamalar öğretimsel bileşenler alt ölçeğinde 8,78; tamamlayıcı bileşenler alt ölçeğinde 3,34; ölçek toplamında 12,11 olarak hesaplanmıştır; bu dağılım, programların öğretimsel bileşenler açısından daha yüksek nitelik taşıdığını, tamamlayıcı bileşenler açısından ise geliştirilmesi gereken alanlar bulunduğunu göstermektedir.^【53】 Aynı çalışmada programlardaki amaç sayısı ile nitelik arasında anlamlı bir ilişki bulunmamış; bu bulgu, programların değerlendirilmesinde nicelik yerine niteliğin ölçüt alınması gerektiği biçiminde yorumlanmıştır. ^【54】

Tanı gruplarına göre yapılan karşılaştırmada en yüksek puanlar öğrenme güçlüğü ve hafif düzey zihinsel yetersizlik gruplarında, en düşük puanlar otizm spektrum bozukluğu grubunda elde edilmiştir.^【55】

Katılım niteliğini konu alan derleme çalışmaları, ekip toplantılarında yön ve içerik üzerinde özel eğitim öğretmenleri ile yöneticilerin belirleyici olduğunu, ailelerin sıklıkla edilgen katılımcı konumunda kaldığını bildirmektedir.^【56】Farklı etnik ve ırksal gruplardan ailelerle yapılan çalışmalar, ailelerin toplantılara sıklıkla katılmakla birlikte çocuklarının programlarının içeriğine anlamlı katkı sunma olanağı bulamadığını göstermiştir.^【57】

Öğrenci katılımına yönelik doğrudan öğretim içeren müdahalelerin ise ortaokul ve lise düzeyindeki öğrencilerde öz savunuculuk ve toplantıya katılımı artırdığı bulgulanmıştır.^【58】

Türkiye'de İzmir'de 12 sınıf öğretmeni ve 11 rehberlik öğretmeniyle dört odak grup görüşmesi yürütülen bir çalışma, katılımcıların tümünün görev yaptıkları okullarda etkin çalışan bir BEP biriminin bulunmadığını vurguladığını tespit etmiştir.^【59】

Aynı çalışmada yedi sınıf öğretmeni amaçları sistematik değerlendirme yerine genel gözlemlere dayanarak belirlediğini ifade etmiş; rehberlik öğretmenleri birimin çoğunlukla kendi bireysel çabalarıyla kurulduğunu ve toplantılara bütün üyelerin katılmadığını bildirmiştir. Sekiz katılımcı yazılı program ile uygulama arasında paralellik bulunmadığını, dokuz katılımcı ise sınıf içinde kaynaştırma öğrencisine bireysel olarak zaman ayırmada güçlük yaşadığını belirtmiştir.^【60】 Öğrencilerin gelişiminin sistematik bir yolla izlenmediği ve durumlarının genel öğretmenler kurulu toplantılarında ayrıntıya girilmeden değerlendirildiği de aynı çalışmanın bulguları arasındadır.^【61】

Van'da 100 öğretmenle yürütülen karma yöntemli bir araştırmada öğretmenlerin BEP'e yönelik tutum ortalaması 3,54 olarak ölçülmüş; alt boyutlarda BEP algısı 3,74, BEP'e ilişkin görev algısı ise 3,31 düzeyinde bulunmuştur. Yaşanan güçlüklere ilişkin toplam ortalama 3,05'tir.^【62】

Madde düzeyinde en yüksek ortalamalar, ailelerin engelli öğrencilerin eğitimi konusunda öğretmenden çok şey beklemesi (3,94) ve kalabalık sınıfların programın hazırlanmasını güçleştirmesi (3,77) ifadelerinde elde edilmiştir.^【63】 Tutum ile güçlükler arasında orta düzeyde, negatif ve anlamlı bir ilişki saptanmış (r = −,334; p < ,01); görev algısı alt boyutunun güçlüklere ilişkin varyansın yüzde 19,7'sini açıkladığı bulunmuştur.^【64】

^{Bireyselleştirilmiş Eğitim Programını Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Araştırmanın nitel bölümünde görüşülen 15 öğretmenden 12'si programın planlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi süreçlerine ilişkin bilgilerinin yetersiz olduğunu belirtmiş; dokuz öğretmen en çok ölçme ve değerlendirme aşamasında güçlük yaşadığını bildirmiştir. Fiziksel koşulların ve materyallerin yetersizliği, kalabalık sınıflar, aileden destek alınamaması ve ailelerle dil kaynaklı iletişim güçlükleri diğer güçlük kategorilerini oluşturmaktadır.^【65】Araştırmanın sonuç bölümü, öğretmenlerin BEP sürecine ilişkin olumlu görüş taşıdığını ve tutum olumlulaştıkça bildirilen güçlüklerin azaldığını ortaya koymaktadır.^【66】

Alanyazındaki tartışmaların birinci ekseni, belgenin usule uygunluğu ile içeriğinin işlevselliği arasındaki gerilimdir. Hukuki süreç kararlarını inceleyen çalışmalar, eğitim idarelerinin bütün içerik gerekliliklerini karşılayan programlar geliştirmekte güçlük yaşadığını; güçlüğün özellikle mevcut performans düzeyi, amaçlar ve belirlenen öğretim ile ilgili hizmet destekleri bölümlerinde yoğunlaştığını göstermiştir.^【67】

İlgili derleme, programın yalnızca bir evrak yükümlülüğü olarak görülmesi hâlinde anlamlı eğitim deneyimleri geliştirme ve uygulama olanağının yitirileceği sonucuna varır ve bir sonraki yasal düzenlemede belgenin öğrenci çıktılarıyla bağının vurgulanmasını önerir.^【68】 Türkiye'de yapılan çalışmalarda da programların yasal zorunluluğu yerine getirmek amacıyla hazırlandığına ilişkin öğretmen bildirimleri kaydedilmiştir.^【69】

İkinci eksen mesleki gelişimdir. Program niteliğini inceleyen çalışma, nitelik ortalamalarının düşük bulunmasını özel eğitim alanında nitelik standartlarının yükseltilmesi gereğine bağlamakta ve öğretmenlere yönelik BEP hazırlama eğitimlerinin artırılmasını önermektedir.^【70】

Sistematik derleme, hizmet öncesi eğitimde örnek programlar ve aile katılımını içeren benzetim toplantılarına yer verilmesini, hizmet içinde ise yüksek nitelikli program geliştirmeye yönelik ek eğitim sağlanmasını önerir.^【71】

Karma yöntemli araştırma ise planlama, uygulama ve değerlendirme süreçlerine ilişkin uygulamalı hizmet içi eğitimlerin düzenlenmesini, velilere yönelik bilgilendirme etkinliklerinin yapılmasını, okul ve sınıflardaki fiziksel koşulların özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilere göre düzenlenmesini ve paydaşlar arasında etkileşimi sağlayacak destek odalarının oluşturulmasını önermektedir.^【72】

Üçüncü eksen kurumsal düzenlemelerdir. Odak grup çalışmasında öğretmenler süreç boyunca okulda bir özel eğitim uzmanının bulunmasını, okul yöneticilerinin süreci örgütleme ve denetleme rolünü üstlenmesini, ailelere yönelik eğitim verilmesini ve gerekli eğitsel ve fiziksel düzenlemeler yapılması koşuluyla destek eğitim odalarının her okulda zorunlu hâle getirilmesini önermiştir.^【73】Aynı çalışmanın sonucu, sürecin nitelikli yürütülmesini okul personelinin mesleki gelişim etkinliklerinden ve destek hizmetlerden yararlanmasına, ayrıca ailelerle etkili iletişim ve iş birliği kurulmasına bağlamaktadır.^【74】 Millî Eğitim Bakanlığı kılavuzu ise bütün bu düzenlemelerin dayandığı ilkeyi, programların merkezinde öğrencinin kendisinin bulunması biçiminde ifade eder.^【75】