Birleşmiş Milletler 81. Genel Kurulu Yüksek Düzeyli Haftası

Birleşmiş Milletler (BM) 81. Genel Kurulu Yüksek Düzeyli Haftası, BM üyesi devletlerin ve gözlemci statüsündeki devlet ile kuruluşların devlet ve hükümet başkanlarının, Amerika Birleşik Devletleri'nin (ABD) New York kentindeki BM Genel Merkezi'nde bir araya gelerek yıllık genel görüşmelerde bulundukları toplantılar dönemidir. BM Genel Kurulunun 81. dönemi 8 Eylül 2026 tarihinde resmen açılmış olup, dünya liderlerinin konuşmalarına ev sahipliği yapacak yüksek düzeyli hafta, 22-28 Eylül 2026 tarihleri arasında "Güveni Yeniden Tesis Etmek, Dönüşümü Yönetmek: Herkes İçin Sonuç Veren Bir Birleşmiş Milletler" temasıyla gerçekleştirilecektir.^【1】

BM Genel Kurulunun 81. dönemi, Halilur Rahman'ın (Khalilur Rahman) başkanlığında 9 Eylül 2026'da düzenlenen ilk oturumla açılmıştır. Bangladeş Dışişleri Bakanı Rahman, 2 Haziran 2026'da Genel Kurul başkanlığına seçilmiş ve 9 Eylül sabahı yemin ederek görevine başlamıştır. Saygı duruşuyla başlayan açılış oturumunda konuşan Rahman, sorumluluklarını adalet, bağımsızlık ve dürüstlük ilkeleri doğrultusunda yerine getirme sözü vermiştir.^【2】

Rahman, konuşmasında şu ifadeleri kullanmıştır: "BM, bizden beklenenleri çoğu zaman karşılayamadı. Çatışmalar büyük insan acılarına yol açmaya devam ediyor. Kalkınma kazanımları zayıf ve kırılgan kalıyor. İklim etkileri yoğunlaşıyor. Bu zorlukların tümü, çok taraflılığa olan güveni büyük bir baskı altına soktu." Genişleyen güven açığının uluslararası kurumlara ve kolektif eyleme olan güveni sınadığını belirten Rahman, sözlerini şöyle sürdürmüştür: "Bu açığı, diyalog, yenilenmiş işbirliği ve sonuç odaklı çalışma yoluyla kapatmalıyız. Gerçekten de güven, ulaştığımız her anlayışın, imzaladığımız her anlaşmanın ve kabul ettiğimiz her kararın ardındaki sessiz güçtür."^【3】

BM, 1945 yılında 51 kurucu üyeyle kurulmuş ve üye sayısı zamanla 193'e ulaşmıştır. Üye olmayan gözlemci devlet statüsündeki Vatikan (Holy See) ve Filistin Devleti ile gözlemci üye statüsündeki Avrupa Birliği de Genel Kurul'da söz hakkına sahiptir.^【4】

Yüksek düzeyli hafta 22-28 Eylül tarihleri arasında gerçekleştirilecektir. Bu hafta, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres'in görev süresinin sona ermesinden önce katılacağı son yüksek düzeyli hafta olacaktır. 1955 yılından bu yana sürdürülen geleneğe göre, açılış konuşmacılarının ardından ilk sözü Brezilya, ardından ev sahibi ülke Amerika Birleşik Devletleri alacaktır.^【5】

Brezilya'nın ilk konuşmayı yapması geleneği, BM'nin kuruluşunun ilk yıllarında diğer ülkelerin konuşma sırasını almakta isteksiz olduğu dönemde Brezilya'nın öne çıkmasına dayanmaktadır.^【6】 Brezilya ve ABD'nin ardından konuşma sırası; devlet başkanları, devlet başkanı yardımcıları ve veliaht prensler, hükümet başkanları, bakanlar ve daha alt düzeydeki heyet başkanları şeklindeki hiyerarşiye ve genel olarak ilk gelen ilk konuşur ilkesine göre belirlenecektir. Liderlerden gönüllülük esasına dayanan 15 dakikalık konuşma süresine uymaları istenmektedir. BM kayıtlarına göre, Genel Kurul'daki en uzun konuşmalardan biri 1960 yılında Fidel Castro tarafından yapılan ve yaklaşık 4,5 saat süren konuşma olurken, Muammer Kaddafi 2009 yılında 1,5 saatten uzun konuşmuştur.^【7】

BM 81. Genel Kurulu'nun yüksek düzeyli haftasının ilk günü olan 22 Eylül'de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın dördüncü sırada söz alması öngörülmektedir.

ABD Dışişleri Bakanlığı, savaşın sürmesine rağmen, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi dahil üst düzey İranlı yetkililer ile diplomatlara, New York'taki BM Genel Kurulu yüksek düzeyli haftasına katılmaları için vize onayı verildiğini 17 Eylül 2026'da açıklamıştır.^【8】 Konuya yakın bir kaynak, vize onayının Pezeşkiyan, Erakçi ve heyetin temel personelini kapsadığını ve heyetin yüksek düzeyli haftaya bizzat katılacağını doğrulamıştır.

ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü konuya ilişkin açıklamasında, "Ev sahibi ülke yükümlülüklerimiz doğrultusunda, İran rejiminin çekirdek heyeti BM Genel Kurulu Yüksek Düzeyli Haftasına katılabilecektir." demiştir. ABD'li yetkili, yalnızca küçültülmüş bir heyete izin verileceğini ve heyetin "politikaları gereği" daha sıkı seyahat kısıtlamaları ile lüks tüketim malı ithalatı yasaklarıyla karşılaşacağını belirtmiştir.^【9】

İran basınında bu gelişme, İran ile ABD arasında altı ayı aşkın süredir devam eden çatışma, Hürmüz Boğazı konusundaki anlaşmazlığın çözülememesi ve İran'ın nükleer programına ilişkin görüşmelere geri dönülmesine yönelik herhangi bir işaret bulunmaması nedeniyle "alışılmadık bir durum" olarak değerlendirilmiştir. Gelişme, ABD'nin İran destekli olduğunu öne sürdüğü Yemenli Husilerin Kızıldeniz'deki saldırılarının arttığı bir döneme de denk gelmiştir. BM toplantılarına ev sahipliği yapan ABD'nin yabancı liderlerin New York'taki BM Genel Merkezi'ne gelmesini engelleme konusunda sınırlı yetkisi bulunmakla birlikte, geçmişte aktif çatışma içinde olduğu veya dış politika anlaşmazlığı yaşadığı ülkelerin liderlerine vize vermeyi reddettiği durumlar olmuştur.^【10】

81.BM Genel Kurulu, iki ülke arasında Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması veya Washington-Tahran görüşmelerinin yeniden başlatılmasına yönelik net bir yol bulunmayan askeri çıkmazın sürdüğü bir ortamda gerçekleştirilecektir. Küresel deniz yoluyla gerçekleştirilen enerji taşımacılığının yaklaşık yüzde 20'sini taşıyan Hürmüz Boğazı'ndaki aksamanın küresel petrol fiyatlarının yükselmesine yol açtığı aktarılmıştır.^【11】

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın 23 Eylül Çarşamba günü Genel Kurul'a hitap etmesi planlanmaktadır.^【12】

ABD Dışişleri Bakanlığı, 16 Eylül 2026'da, Filistin Yönetimi (FY) yetkilileri ile Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) üyelerine yönelik vize yaptırımlarını uzatacağını açıklamıştır. Karar, Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas'ın BM Genel Kurulu'na hitap etmek üzere New York'a seyahat etmesini üst üste ikinci yıl engellemiştir. Dışişleri Bakanlığı açıklamasında şu ifadeler yer almıştır: "Reform yapmadaki başarısızlıkları, ABD'ye verdikleri taahhütlere aykırı olarak, ve barış beklentilerini baltalayan devam eden faaliyetleri nedeniyle, ABD, FKÖ üyelerine ve FY yetkililerine vize vermeyi reddeden yaptırımları uzatacaktır."^【13】

Dışişleri Bakanlığı, FY'nin Filistin devlet statüsünün doğrudan müzakereler dışında uluslararası tanınmasını takip ederek, İsrail ile anlaşmazlığını uluslararası mahkemelere taşıyarak ve ABD ile İsrail'in "mahkum saldırganlar" olarak nitelendirdiği kişilere ve ailelerine ödeme yaparak ABD yasalarını ihlal ettiğini iddia etmiştir. Filistin heyetinin BM nezdindeki misyonunun, BM Merkez Anlaşması kapsamındaki muafiyetini koruduğu ve bireysel yetkililer ABD'ye giriş yasağıyla karşılaşırken düzenli personelin BM'deki çalışmalarını sürdürebildiği belirtilmiştir.

BM Genel Kurulu, 17 Eylül 2026'da, ABD'nin vize vermediği Abbas'ın Genel Kurul'a önceden kaydedilmiş video ile hitap etmesine izin veren kararı 3'e karşı 152 oyla kabul etmiştir.^【14】 Filistin tarafından sunulan tasarının oylamasında ABD, İsrail ve Paraguay "hayır" oyu kullanırken, Kolombiya, Honduras, Panama ve Peru çekimser kalmıştır. Kararın ardından Filistin'in BM Büyükelçisi Riyad Mansur, lehte oy kullanan ülkelere teşekkür etmiş ve Filistin yönetiminin, Abbas başkanlığındaki Filistin heyetinin BM toplantılarına katılma hakkının engellenmesini reddettiğini ve kınadığını söylemiştir.^【15】

Kabul edilen karar ayrıca Filistin temsilcilerinin belirli üst düzey BM toplantılarına video konferans veya önceden kaydedilmiş video açıklamalarla katılmasına olanak tanımıştır. Ancak karar yalnızca Genel Kurul'un 81. oturumu için geçerli olacak ve gelecekteki genel görüşmeler veya zorunlu üst düzey toplantılar için emsal teşkil etmeyecektir.

Filistin Dışişleri ve Muhacirler Bakanlığı, kararı memnuniyetle karşıladığını açıklayarak bunun "Filistin'in katılımını engelleme girişiminin kırılmasını temsil ettiğini" ifade etmiştir. Bakanlık, Abbas'ın hitabının planlanan saat ve tarihte televizyon yayınıyla gerçekleştirileceğini açıklamış; oylamanın "Filistin sesinin varlığının altını çizdiğini" ve Filistin'i ve davasını "devre dışı bırakma" girişimlerinin başarısız olduğunu ifade etmiştir. Abbas'ın bu yılki konuşmasında, geçtiğimiz yıl Birleşik Krallık, Fransa, Kanada ve diğer bazı Batılı hükümetlerin gerçekleştirdiği tanıma dalgasının ardından Filistin devletinin uluslararası tanınması ve iki devletli çözüme yönelik yeniden ivme kazandırılması çağrısında bulunması beklenmektedir. Konuşmada ayrıca Gazze'deki insani durum ile işgal altındaki Batı Şeria'daki İsrail yerleşimlerinin genişlemesi ve yerleşimci saldırılarının gündeme gelmesi beklenmektedir.^【16】

Avrupa Birliği Dış İlişkiler Servisi (EEAS), 19 Eylül 2026'da yaptığı yazılı açıklamada, Filistin heyeti üyelerine art arda ikinci yıl giriş vizesi verilmemesi kararından üzüntü duyduğunu ifade ederek ABD'yi kararı yeniden değerlendirmeye çağırmıştır. Açıklamada, kararın Filistin heyetinin New York'ta düzenlenecek BM 81. Genel Kurulu'na katılımı öncesinde alındığına dikkat çekilerek, ABD'nin BM ile mevcut merkez anlaşmaları ve ev sahibi ülke olarak yükümlülükleri hatırlatılmıştır.^【17】

BM Genel Sekreteri Antonio Guterres de 18 Eylül'de Washington'ın kararına ilişkin üzüntüsünü dile getirerek, kararın "Filistin Devleti'nin Birleşmiş Milletler çalışmalarına tam olarak katılma yeteneği" üzerindeki etkisinden endişe duyduğunu ifade etmiştir.^【18】

Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran, 19 Eylül 2026'da yaptığı açıklamada, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın, BM 81. Genel Kurulu genel görüşmelerine katılmak üzere 20-23 Eylül 2026 tarihlerinde ABD'yi ziyaret edeceğini açıklamıştır. Erdoğan'ın ziyaret kapsamında BM Genel Sekreteri ve çeşitli ülkelerin devlet ve hükümet başkanlarıyla ikili görüşmeler gerçekleştirmesi, ayrıca ABD'de yaşayan Türk vatandaşlarının temsilcileri, Türk-Amerikan iş çevreleri ve düşünce kuruluşlarının temsilcileriyle çeşitli programlara katılması planlanmıştır.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, 20 Eylül 2026'da "TUR" uçağıyla ABD'nin New York kentine hareket etmiştir. Erdoğan'ı İstanbul Atatürk Havalimanı Devlet Konukevi'nden Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, İstanbul Valisi Davut Gül ve AK Parti İstanbul İl Başkanı Abdullah Özdemir uğurlamıştır. Erdoğan'a heyetinde eşi Emine Erdoğan'ın yanı sıra Adalet Bakanı Akın Gürlek, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran, Cumhurbaşkanı Dış Politika ve Güvenlik Başdanışmanı Akif Çağatay Kılıç ile Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Aksakallar Konseyi Başkanı Binali Yıldırım eşlik etmiştir.^【19】

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın BM Genel Kurulu'na 16'ncı kez hitap etmesi ve yüksek düzeyli haftanın ilk günü olan 22 Eylül'de dördüncü sırada söz alması planlanmıştır. Erdoğan'ın konuşmasında İsrail'in Gazze'deki eylemleri, Filistin'in devlet olarak tanınması ve uluslararası alanda İsrail'e yönelik atılabilecek adımların öne çıkması beklenmektedir. Erdoğan'ın Gazze'deki duruma dikkat çekmesi ve üye ülkelere İsrail'in saldırılarına karşı tutum almaları çağrısında bulunması beklenmektedir. Zirve kapsamında devlet ve hükümet başkanlarıyla görüşmeler gerçekleştirecek olan Erdoğan'ın, 23 Eylül'de BM Genel Sekreteri İklim Etkinliği'nde konuşma yapması planlanmıştır.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ve eşi Emine Erdoğan, 21 Eylül 2026'da John F. Kennedy Uluslararası Havalimanı'ndan New York'taki Türkevi'ne geçmiştir. Türkevi girişinde kendisini bekleyen vatandaşlarla sohbet eden Erdoğan, burada çeşitli kişilerle kısa süreli görüşmeler gerçekleştirmiştir.

Yüksek düzeyli hafta boyunca Gazze, Ukrayna, İran, yapay zeka, iklim değişikliği, Sudan ve BM Genel Sekreterliği seçimi başta olmak üzere çeşitli uluslararası meselelerin ele alınması beklenmektedir.