Bitlis İhlasiye Medresesi

İhlasiye Medresesi, Bitlis kent merkezi Gökmeydan Mahallesinde yer alan, Selçuklu mimari geleneklerinin etkilerini taşıyan ve Şerefhanoğlu hanedanlığı döneminde önemli bir onarım görerek bugünkü formunu kazanan bölgenin en kıymetli eğitim yapılarından biridir. Şehrin en eski yapılarından biri olarak kabul edilen medrese, Selçuklu üslubuyla inşa edilmiş bir 13. yüzyıl eseri niteliği taşısa da üzerinde o döneme ait bir inşa kitabesi bulunmamaktadır. Yapı hakkındaki en erken yazılı veriler, taçkapısı üzerindeki tamir kitabesi ve Bitlis emiri V. Şeref Han’ın bizzat kaleme aldığı Şerefnâme adlı eserdir. Dönemin ilim ve kültür merkezi olan bu anıtsal yapı, günümüzde kentin tarihsel çekirdeğinde, Bitlis Kalesi’nin karşısında konumlanmaktadır.

Tarihsel Arka Plan ve İnşa-Tamir Tartışmaları

Medresenin kökenleri mimari özellikleri bakımından Selçuklu dönemine (13. yüzyıl) işaret etse de tarihsel belgeler yapıyı 16. yüzyıl sonuna bağlamaktadır. Yapının taçkapısında bulunan iki satırlık Arapça kitabede şu ifadeler yer almaktadır:^【1】

1- İhlâsiye adı verilen bu şerefli Şerefiye Medresesi’nin yapılması güzel Allah’ın huzurunda iyi niyetle emredildi.

2- En büyük, ulu, âdil ve bilgili emîr merhum Şemseddin Han oğlu Emîr Şeref Han tarafından 997 yılı Zilhiccesinde (Ekim 1589) inşâ edildi.

Ekim 1589 tarihine tekabül eden bu kitabe bir "inşa kitabesi" üslubuyla yazılmış olsa da yapıdaki Selçuklu tezyinatı ve plan anlayışı, bu eylemin bir sıfırdan inşa değil, kapsamlı bir tamir ve yenileme olduğunu göstermektedir. Nitekim V. Şeref Han, ünlü eseri Şerefnâme'de; Hatibiye, Hacı Begiye, Şükriye, İdrisiye ve İhlâsiye medreselerini kendisinin yaptırdığını ifade etmiştir. Ancak Hacı Begiye ve İdrisiye gibi diğer medreselerin de daha erken tarihlerde mevcut olduğu bilinmektedir. Bu durum, Şerefhanoğulları döneminde yapılan faaliyetlerin, Selçuklu mirasını ihya eden köklü bir onarım süreci olduğunu kanıtlar niteliktedir.

Mimari Yapı ve Mekânsal Kurgu

İhlasiye Medresesi, iki katlı, açık avlulu ve dört eyvanlı bir plan şemasına sahiptir. ^【2】Selçuklu medrese mimarisinin klasik özelliklerini taşıyan yapı, Bitlis’in yerel taş işçiliğinin en zarif örneklerini sergiler. Yapının giriş kapısı (taç kapı), geometrik ve bitkisel motiflerle bezeli olup oldukça anıtsal bir görünüme sahiptir.

Avlunun etrafında dizilen müderris ve öğrenci odaları, revaklı bir yapıyla birbirine bağlanmaktadır. Alt katta kışlık derslikler yer alırken, üst katta daha ferah ders çalışma alanları bulunmaktadır. Yapının güney cephesinde yer alan mescit kısmı, iç mekan süslemeleriyle dikkat çeker. Medrese binasıyla bir bütünlük oluşturan bahçede; II. Şerefhan, V. Şerefhan, Nuşirevan Bey ve Ziyaeddin Han’a ait dört adet türbe yer almaktadır. ^【3】

Restorasyon Çalışmaları ve Akademik Destek

Yapı, zamanla maruz kaldığı doğa şartları nedeniyle yıpranmış, bu durum çeşitli dönemlerde restorasyon ihtiyacını doğurmuştur. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen restorasyon süreçlerine Bitlis Eren Üniversitesi (BEÜ) bünyesindeki akademisyenler teknik ve bilimsel destek sağlamıştır. Restorasyon sırasında yapının özgün taş dokusunun korunması ve statik sorunların giderilmesi hedeflenmiştir. BEÜ’nün çalışmalarıyla, medresenin tarihsel misyonuna uygun şekilde bir kültür merkezi veya yaşayan bir müze-medrese olarak işlevlendirilmesi yönünde projeler geliştirilmiştir.

Günümüzdeki Durumu ve Turizm Potansiyeli

Günümüzde İhlasiye Medresesi, Bitlis Kültür ve Turizm Müdürlüğü envanterindeki en önemli ziyaret noktalarından biridir. Yapı, Bitlis Valiliği binasının yakınında bulunması nedeniyle kenti ziyaret eden turistlerin odak noktası konumundadır. Medresenin bahçesi, Selçuklu ve Osmanlı dönemi mezar taşları ve türbeleriyle bir açık hava müzesi görünümündedir. Bitlis’in "beş minaresinden" sonra kentin en güçlü sembolü kabul edilen bu yapı, tarihi dokusuyla ulusal ve uluslararası turizm rehberlerinde sıklıkla kendine yer bulmaktadır.