Biyolojik Silahlar Sözleşmesi (BSS)

Biyolojik Silahlar Sözleşmesi (BSS) (Biological Weapons Convention–BWC), biyolojik ve toksin silahlarının geliştirilmesini, üretilmesini, edinilmesini, stoklanmasını ve elde tutulmasını yasaklayan çok taraflı uluslararası bir silahsızlanma antlaşmasıdır. Sözleşme, biyolojik ve toksin silahlarının ortadan kaldırılmasını hedefleyen ilk uluslararası hukuki düzenleme olmasının yanı sıra, bir kitle imha silahı kategorisini tamamen yasaklayan ilk çok taraflı antlaşma olarak kabul edilmektedir. ^【1】

Biyolojik silahların uluslararası hukuk kapsamında sınırlandırılmasına yönelik ilk kapsamlı düzenlemelerden biri, I. Dünya Savaşı sırasında kimyasal silahların yaygın kullanımının ardından hazırlanan 1925 tarihli Cenevre Protokolü olmuştur. Bu Protokol, boğucu ve zehirli gazların yanı sıra bakteriyolojik savaş yöntemlerinin kullanımını yasaklamış; ancak biyolojik silahların geliştirilmesi, üretilmesi ve stoklanmasına ilişkin hükümler içermemiştir. Bu eksikliğin giderilmesi amacıyla 1969-1972 yılları arasında yürütülen müzakereler sonucunda hazırlanan Biyolojik Silahlar Sözleşmesi, 10 Nisan 1972 tarihinde imzaya açılmış ve 26 Mart 1975 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme, biyolojik ve toksin silahlarının yalnızca kullanımını değil; bunların geliştirilmesi, üretilmesi, edinilmesi, stoklanması ve muhafaza edilmesini de yasaklayarak uluslararası silahsızlanma rejiminde önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur. ^【2】

^{Biyolojik Silahlar Sözleşmesi (BSS) Temsili (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Biyolojik Silahlar Sözleşmesi'nin temel amacı, biyolojik ve toksin silahlarının tamamen ortadan kaldırılması ve bu silahların yeniden geliştirilmesinin önlenmesidir. Bu kapsamda taraf devletler, koruyucu, savunmaya yönelik veya diğer barışçıl amaçlarla gerekçelendirilemeyecek tür ve miktardaki mikrobiyolojik veya diğer biyolojik ajanlar ile toksinleri geliştirmemeyi, üretmemeyi, edinmemeyi, stoklamamayı ve muhafaza etmemeyi taahhüt etmektedir. Aynı şekilde bu ajanların düşmanca amaçlarla kullanılmasına yönelik silahların, ekipmanların ve taşıma sistemlerinin geliştirilmesi ve bulundurulması da yasaklanmaktadır. Sözleşme ayrıca taraf devletlerin mevcut biyolojik silah stoklarını, ilgili ekipmanlarını ve dağıtım sistemlerini belirli süre içerisinde imha etmelerini veya yalnızca barışçıl amaçlarla kullanılacak şekilde dönüştürmelerini öngörmektedir. Bunun yanında taraf devletler, biyolojik silahların başka devletlere veya aktörlere transfer edilmemesini sağlamak ve bu tür faaliyetlere doğrudan ya da dolaylı destek vermemekle yükümlüdür. ^【3】

Biyolojik Silahlar Sözleşmesi, taraf devletlerin ulusal düzeyde gerekli hukuki ve idari düzenlemeleri yapmasını öngörmektedir. Ayrıca biyoteknolojinin ve yaşam bilimlerinin barışçıl amaçlarla kullanımına yönelik uluslararası teknik ve bilimsel iş birliğini teşvik etmektedir. Taraf devletler arasında ortaya çıkabilecek uygulama sorunlarının istişare ve iş birliği yoluyla çözülmesi öngörülmekte, gerekli görülen durumlarda Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne başvurulabilmektedir. Sözleşmenin dikkat çeken özelliklerinden biri, Kimyasal Silahlar Sözleşmesi'nde olduğu gibi uluslararası bir doğrulama teşkilatı veya bağlayıcı bir doğrulama mekanizması içermemesidir. Bu nedenle taraf devletler arasında şeffaflığın artırılması amacıyla Güven Artırıcı Önlemler (Confidence-Building Measures–CBMs) uygulanmaktadır. Bu önlemler; yüksek güvenlikli laboratuvarlar, biyolojik savunma araştırmaları, bulaşıcı hastalık salgınları, ulusal uygulama tedbirleri ve ilgili bilimsel faaliyetlere ilişkin bilgi paylaşımını kapsamaktadır.

Biyolojik olayların doğal yollarla mı, kazara mı yoksa kasıtlı olarak mı meydana geldiğinin belirlenmesinin güç olması nedeniyle sözleşme kapsamında uluslararası koordinasyon ve çok sektörlü iş birliği önemli bir unsur olarak değerlendirilmektedir. Hastalık gözetim sistemlerinin güçlendirilmesi ve biyolojik risklere yönelik hazırlık kapasitesinin artırılması, hem kasıtlı saldırıların hem de doğal salgınların yönetilmesine katkı sağlayan tamamlayıcı mekanizmalar olarak kabul edilmektedir.^【4】

Türkiye, Biyolojik Silahlar Sözleşmesi'ne 1974 yılında taraf olmuştur. Türkiye, biyolojik ve toksin silahlarının üretimi ve kullanımının yasaklanmasını desteklemekte ve sözleşmenin güçlendirilmesine yönelik uluslararası çalışmalara katılım sağlamaktadır. Aralık 2022'de gerçekleştirilen son Gözden Geçirme Konferansı'nda, bir sonraki Gözden Geçirme Konferansı'na kadar sözleşmenin güçlendirilmesine yönelik çalışmaların yürütülmesini öngören bir yol haritası kabul edilmiştir. ^【5】