Biz Kırım’dan Çıkkanda (Ağıt)

“Biz Kırım’dan Çıkkanda” (Kırım Tatarca: Biz Qırım’dan Çıqqanda), Kırım Tatarlarının İkinci Dünya Savaşı yıllarında yurtlarından ayrılış sürecinde maruz kaldıkları kayıpları ve felaketi konu edinen, halk hafızasında anonimleşmiş bir ağıttır. Eser, resmî tarih anlatılarının ve kayıtlarının dışındaki bireysel tanıklıkların, yaşanan acıların ve tarihî gerçekliğin halkın kendi anlatımı ve duygusal algısıyla dile getirilmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Zamanla ferdî üretim boyutunu aşarak topluluğun ortak mülkü hâline gelen ağıt; ezgili ve kalıp sözlere dayalı yapısıyla kuşaktan kuşağa aktarılan, Kırım Tatarlarının toplumsal bütünlüğünü, ortak kimliğini ve hafızasını canlı tutan temel bir sözlü kültür belgesi niteliği taşımaktadır.

İkinci Dünya Savaşı sürecinde Kırım Yarımadası, Mihver ve Müttefik devletler arasındaki stratejik çatışma alanlarından birini teşkil etmiştir. Haziran 1941’de Alman ordularının Sovyetler Birliği topraklarına taarruz etmesinin ardından Ekim 1941’de Kırım işgal edilmiş ve yarımada yaklaşık iki buçuk yıl boyunca Alman askeri kontrolü altında kalmıştır. İşgal idaresi, Slav nüfusa ve Rus partizan gruplarına karşı denge kurmak amacıyla Kırım Tatarlarının okul, cami ve süreli yayın faaliyetlerine izin vermiş; ayrıca yerel Rus çetecilere karşı yaklaşık on bin gönüllü Kırım Tatarından müteşekkil "Nefsi Müdafaa Taburları" adı verilen milis birlikleri teşkil etmiştir. Buna karşılık harp öncesinde 302 bin olan Kırım nüfusunun 18 yaş üstü 95 bin erkek nüfusunun 53 bini Kızılordu saflarında Alman ordusuna karşı muharebelere katılmış, 12 bini yer altı direniş hareketlerinde yer almış ve bu nüfusun 30 bini savaş meydanlarında hayatını kaybetmiştir.^【1】

1943 senesinde askerî üstünlüğün el değiştirmesiyle Alman kuvvetleri Kırım’dan çekilmeye başlamış, 10 Nisan 1944 tarihinde ise Kızılordu birlikleri yarımadaya yeniden giriş yapmıştır. Sovyet yönetimi, Kızılordu saflarında çarpışan, aralarında nişan ve madalya sahibi askerlerin de bulunduğu 53 bin Kırım Tatarını dikkate almamış; Kırım Tatarlarını bütünüyle Nazi Almanyası ile iş birliği yapan unsurlar olarak tanımlamıştır. Yarımadanın kontrolünün sağlanmasını müteakip Akmescit (Simferopol) caddelerindeki ağaçlara ve direklere infaz edilen insanların asıldığı, köylerde kadın, çocuk ve yaşlı ayrımı gözetilmeksizin yargısız idamların tatbik edildiği ve bir ayı aşkın süre devam eden bir "askerî terörizm devresi" yürütülmüştür.^【2】

Kırım Tatarlarının 1943 ve 1944 yıllarında vatanlarını terk etme süreci birbirini takip eden iki ayrı aşamada cereyan etmiştir. Birinci aşama, 1943 yılının Ekim ayından 1944 yılının Nisan ayına kadar süren ve yaklaşık on bin Kırım Tatarının Sovyet idaresinin cezalandırma operasyonlarına maruz kalmamak maksadıyla geri çekilen Alman kuvvetleriyle birlikte batı yönünde gerçekleştirdiği muhacerettir. Kitleler hâlinde yaya, tren ve deniz yoluyla yürütülen bu intikal boyunca kafileler havadan bombardımana, karadan top ateşine ve partizan saldırılarına uğramıştır. Avrupa içlerine intikal eden bu kitleler için Almanya’daki Türk-Tatar Komitesi aracılığıyla Almanya’da Mittenwald, Avusturya’da Landek ve Alberschwende kampları teşkil edilmiş; İtalya’da toplanan muhacirlerin bir kısmı Sovyet makamlarına teslim edilirken bir bölümü teslim olmamak amacıyla Drau Nehri’ne atlayarak yaşamına son vermiştir.^【3】

İkinci aşama, Sovyet lideri Josef Stalin’in gizli kararnamesi doğrultusunda 18 Mayıs 1944 sabaha karşı yürürlüğe konan kitlesel sürgündür. Sovyet İçişleri Halk Komiserliği (NKVD) bünyesindeki 32 bin kişilik güvenlik gücü marifetiyle icra edilen harekâtta, çoğunluğu yaşlılar, kadınlar ve çocuklardan meydana gelen yaklaşık 250 bin Kırım Tatarı, kapılarına gelen silahlı askerler tarafından on beş dakika içerisinde yataklarından kaldırılmıştır. Eşyalarını almalarına müsaade edilmeksizin doğrudan istasyonlara sevk edilen nüfus; havasız, susuz ve kapalı hayvan nakil vagonlarına yüklenerek Orta Asya ve Urallar bölgesine nakledilmiştir. Bu nakil süreci ve yerleştirildikleri çalışma kamplarındaki asgari barınma imkânlarının yokluğu, açlık, soğuk ve salgın hastalıklar neticesinde nüfusun en az 150 bini hayatını kaybetmiştir.^【4】

“Biz Kırım’dan Çıkkanda”, 1943 yılının Ekim ayı ile 1944 yılının Nisan ayı arasında vatanlarını terk etmek zorunda kalan Kırım Türkleri tarafından meydana getirilmiş bir Akyar (Sivastopol) türküsüdür. Eser; aileleriyle kaçabilen, yakınlarını yanlarına almaya fırsat bulamayan veya arkalarında katledilmiş akrabalarını bırakarak liman ve intikal hatları üzerinden ayrılmak mecburiyetinde kalan fertlerin maruz kaldıkları şartlar içinde şekillenmiştir. Doğuş zeminini doğrudan bu tahliye ortamındaki acı olaylardan alan metin, felaket anlarının bireyler üzerindeki doğrudan tesirini yansıtan mahalli bir sözlü aktarım ürünüdür.

Yazılı kaynaklar arasında eserin doğrudan hangi tarihsel vakaya dayandığı konusunda bir ayrışma bulunmaktadır. Akademik incelemelerde türkünün/ağıdın hava bombardımanı, Akyar Limanı ve Karadeniz unsurları üzerinden 1943–1944 kaçış muhaceretinde doğduğu belgelenirken; süreli yayın ve basın metinlerinde eser doğrudan 18 Mayıs 1944 tarihinde tren vagonlarıyla icra edilen kitlesel sürgünü ve soykırımı anlatan bir ağıt olarak konumlandırılmaktadır. Bu durum, yerel bir tahliye esnasında ortaya çıkan anlatının, zamanla tüm 1944 Kırım trajedisini temsil eden anonim ve kapsayıcı bir ortak hafıza metnine dönüşmesiyle açıklanmaktadır.^【5】

“Biz Kırım’dan Çıkkanda”, Türk halk edebiyatı nazım geleneklerine uygun biçimde dörder dizelik üç bentten (dörtlükten) oluşan manzum bir yapıya sahiptir. Eserin dili Kırım Tatar Türkçesi olup anlatım doğrudan birinci tekil ve çoğul şahıs ağzından kurgulanmıştır. Kaynaklarda yer alan özgün metin ve Türkiye Türkçesi karşılığı şu şekildedir:

Biz Qırımdan çıqqanda

Qar yağmadı qan aqtı

Anam, babam, qız qardaşlarım

Qözleri tolu yaş qaldı.

Kökten uçqan uçaqlarınıñ

Qanetlerini kim yazğan

Şu Qırımda ölgen gencecik cigitleriniñ

Cenazelerini kim qılğan.

Qaçar edim meñ Aqyardan

Qaradeniz bolmasa

Asar edim öz özümni

Annem, babam bolmasa.^【6】

Biz Kırım’dan ayrılırken

Kar yağmadı, kan aktı

Anam, babam, kız kardeşlerim

Gözleri dolu dolu yaş kaldı.

Gökte uçan uçakların

Kanatlarını kim yazdı

Bu Kırım’da ölen gencecik yiğitlerin

Cenazelerini kim kıldı.

Kaçardım ben Akmescit’ten (Akyar)

Karadeniz olmasa

Asardım öz kendimi

Annem, babam olmasa.^【7】

Ağıdın birinci dörtlüğünde geçen “Qar yağmadı qan aqtı” mısrası, mevsimsel bir tabiat hadisesi ile insan kırımını karşı karşıya getirerek yaşanan şiddetin ve dökülen kanın boyutunu somutlaştırmaktadır. İkinci dörtlükte yer alan gökyüzünde uçan uçaklar tasviri ise tahliye güzergâhlarındaki sivil halkın havadan yapılan bombardımanlara ve makinalı tüfek ateşine maruz kaldığını doğrudan yansıtmaktadır. Eser, savaşın ve katliamın yarattığı fiziksel yıkımı mecazi süslemelere başvurmadan, doğrudan can kayıpları ve kan dökülmesi üzerinden aktaran çıplak bir şiddet tablosu çizmektedir.

Metinde yöneltilen “Cenazelerini kim qılğan” sorusu, savaş ve kaçış kaosunda hayatını kaybeden gençlerin cenaze namazlarının kılınamamış olmasının doğurduğu derin dini ve vicdani ızdırabı dile getirmektedir. Kırım Tatar toplumunun İslami inanç ve geleneklerinde cenazenin yıkanması, kefenlenmesi ve cemaatle namazının kılınarak toprağa verilmesi zorunlu bir dini vecibe niteliği taşımaktadır. Kaçış güzergâhlarında veya sürgün yollarında katledilenlerin sahipsiz kalması, kefensiz ve duasız biçimde açıkta bırakılması, geride kalanların hafızasında telafisi imkânsız bir manevi yara olarak kayda geçirilmiştir.

Üçüncü dörtlükteki “Qaçar edim meñ Aqyar’dan / Qaradeniz bolmasa” dizeleri, Karadeniz’i hem aşılması gereken zorlu bir fiziki engel hem de kurtuluşa açılan bir sınır olarak konumlandırmaktadır. Kırım Tatarları için denizin karşı kıyısında yer alan Türkiye ve Anadolu coğrafyası, tarihsel ve kültürel bağlar sebebiyle güvenli bir sığınak ve hürriyete kavuşma kapısı olarak tasavvur edilmektedir. Ancak deniz vasıtalarının yetersizliği ve limandaki kuşatılmışlık, Karadeniz’i bu güvenli alana ulaşmayı imkânsız kılan aşılmaz bir bariyere dönüştürmüştür.

Ağıtta yer alan “Asar edim öz özümni / Annem, babam bolmasa” ifadesi, bireyin karşı karşıya kaldığı felaket ve çaresizlik karşısında ölümü bir kurtuluş alternatifi olarak düşünecek psikolojik sınıra geldiğini göstermektedir. Buna karşılık anne ve babaya duyulan sorumluluk bilinci, ailevi bağlılık ve onların bakımını üstlenme zorunluluğu, bireyi intihar düşüncesinden uzaklaştırarak hayata bağlayan temel ahlaki dayanak olmuştur. Birinci dörtlükteki geride kalan akrabaların gözyaşı motifiyle birleşen bu durum, ailenin dağılma ve yok olma tehlikesi karşısında toplumsal dayanışmayı ve yaşama tutunma iradesini diri tutan yegâne unsur hâline geldiğini belgelemektedir.