Çarpana Dokuma

Çarpana dokuma, Anadolu’nun geleneksel dokuma kültürü içerisinde yer alan, dar enli ve çoğunlukla bant biçiminde üretilen bir dokuma tekniğidir. Tekniğin uygulanmasında, üzerinde delikler bulunan dörtgen veya çokgen biçimli kartlar ile dokuma sırasında atkı ipliğini yerleştirmeye ve sıkıştırmaya yarayan kılıç, temel araçlar arasında yer alır. Çarpana dokumalar çözgü yüzlü dokumalardır; bu nedenle dokumanın desen karakterini esas olarak çözgü iplikleri belirler.

Çarpana dokumanın başlangıç tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte arkeolojik buluntular, tekniğin M.Ö. 3. binyılda kullanıldığını göstermektedir.^【1】Çeşitli kazılarda farklı malzemelerden yapılmış çarpana araçlarına rastlanmıştır. En eski örneklerden biri, İran’daki Susa Mabedi’nin temelinde bulunan ve M.Ö. 3. binyıla tarihlenen çarpana dokumaya ait bir bant parçası olarak belirtilmiştir.^【2】

Çarpana adı, çözgü ipliklerinin geçirilmesi için kullanılan, köşeleri veya belirli noktaları delinmiş kartlardan türemektedir. Bu kartlar deri, ince ağaç levha, fildişi gibi çeşitli malzemelerden hazırlanabilmektedir. Kartların biçimi, üzerlerindeki deliklerin sayısı ve çözgü ipliklerinin bu deliklerden geçirilme düzeni, uygulanacak dokuma tekniğinin oluşumunda belirleyicidir.

Çarpana dokumada çözgü ipliklerinin kartlara geçirilmesinden sonra, kartların kendi eksenleri etrafında döndürülmesiyle yeni ağızlıklar oluşturulur. Kartların yön ve konumlarının değiştirilmesi, çözgü ipliklerinin farklı biçimlerde hareket etmesini sağlayarak çeşitli desen ve dokuların meydana gelmesine imkân verir. Geleneksel uygulamalarda kartların hareket biçimleri ve bu hareketlerin adlandırılması yörelere göre farklılık gösterebilmektedir. Örneğin bazı bölgelerde kartların ileri veya geri döndürülmesi “döndürme”, Antalya Döşemealtı-Çığlık köyü ve Fethiye çevresinde ise “yuğma” olarak adlandırılmaktadır. ^【3】Kartların konumlarının değiştirilmesi hareketi ise bazı yörelerde “çevirme” olarak ifade edilmektedir.

Dokuma sırasında kullanılan başlıca araçlardan biri de kılıçtır. Kılıç, atkı ipliğinin dokuma içerisine yerleştirilmesi ve sıkıştırılmasında kullanılır. Çarpana dokuma, günümüzde de diğer birçok dokuma tekniğinden farklı olarak elle uygulanmaktadır; tekniğin kendine özgü araçları ve uygulama biçimi henüz makineleşmemiştir. Çarpana dokumalar çözgü yüzlü olduğundan desenler çözgü iplikleri aracılığıyla meydana gelir. Atkı ipliği çoğunlukla kenar çözgü iplikleriyle aynı renkte kullanılır ve dokuma yüzeyinde belirginleşmesi engellenir. Bununla birlikte atkının farklı renkte kullanılması, dokumanın görsel etkisini değiştirebilir. Kenar çözgü ipliklerinin farklı renklerde düzenlenmesi de yüzeyde çeşitli görsel etkilerin oluşmasına olanak sağlar.

^{Çarpana Dokuma Süreci (}Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü⁾

Çarpana dokuma teknikleri, çözgü ipliklerinin kartlara geçirilme biçimleri ve kartların çevrilme yönü ile çevrilme sayısına göre farklılaşmaktadır. Afyonkarahisar yöresinde başlıca fitilli, saç örgüsü, tel örgü, pirinç, susma ve daldırma teknikleri yer almaktadır. Tekniğin desen oluşturma olanakları, kartların yönlerinin ve konumlarının değiştirilmesine bağlı olarak oldukça çeşitlidir. Kartlardaki deliklerin bir bölümünden çözgü geçirilmemesi, farklı kalınlıktaki atkı ve çözgü ipliklerinin kullanılması ya da atkı olarak çeşitli lif ve ince çubuklardan yararlanılması, farklı dokusal ve dekoratif etkilerin elde edilmesini sağlar.

Atkı ipliklerine boncukların dizilmesiyle takı niteliğinde ürünler de oluşturulabilmektedir. Çarpana dokumada desen, yalnızca tek bir uygulama biçimine bağlı değildir. Aynı çözgü seti üzerinde farklı desenlerin oluşturulabilmesi, dokuyucunun teknik bilgisi ile tasarım tercihlerini bir araya getirmesine olanak verir. Bu yönüyle çarpana dokuma, yalnızca işlevsel bir üretim tekniği değil, aynı zamanda desen ve yüzey tasarımına imkân veren bir el sanatı niteliği taşımaktadır. Anadolu’daki çarpana dokumalarda kullanılan renk ve motifler de yöresel özellikler göstermektedir. Afyonkarahisar örneklerinde bordo, siyah, beyaz, eflatun, sarı, açık yeşil, tarçın yeşili, nefti ve saks mavisi gibi renkler kullanılmaktadır. Kompozisyonlarda üçgen, yaprak, muska, V, çift V ve balıksırtı gibi geometrik formlara yer verilmektedir.

Çarpana dokumalar, tarih boyunca farklı toplumsal ve günlük ihtiyaçlara bağlı olarak çeşitli alanlarda kullanılmıştır. Anadolu’da bu dokumalara çuval, sepet ve heybe saplarında; topakevin birleştirilmesinde, hayvanların koşum takımlarında; araba ve develerin baş süslemelerinde rastlanmaktadır. Kadın giyiminde başa takıların tutturulmasında, önlük ve elbise kuşaklarında kullanılırken çocuk kundağı ve beşiklerde de değerlendirilmiştir. Erkek giyiminde ise barutluk, fişek çantası ve kılıç askısı gibi kullanım alanları bulunmaktadır. Bunun yanında Kur’an bağı, çorap ve tozluk bağı, takunya ve terlik bandı gibi çeşitli işlevlerde de kullanılmıştır. Giysilerin bedene oturtulmasını sağlayan bağlar olarak da kullanılan çarpana dokumalar, işlevsel özelliklerinin yanı sıra birleştirici ve estetik özellikler taşımaktadır. Çarpana bantların kullanım alanları, malzemeleri, desenleri ve renkleri toplumsal yaşam biçimine göre değişiklik göstermektedir. Köylerde kullanılan bantların özellikleri, şehir ve saray yaşamında kullanılan bantlardan farklılaşmaktadır. Topkapı Sarayı Müzesi koleksiyonunda bulunan örneklerde kullanım alanlarının çeşitliliğinin yanı sıra farklı sayıda deliğe sahip çarpanaların kullanıldığı görülmektedir. Anadolu’da dört delikli çarpanalarla dokuma yapılırken saray çevresinde dört, altı ve sekiz delikli çarpanalarla bantlar dokunmuştur.

Çarpana dokumanın işlevsel niteliği, çuval kulplarında da görülmektedir. Çuvalların iki tarafına dikilen çarpana bantlar, taşıma işlevini yerine getirirken aynı zamanda çuvalın görünümünü tamamlayan unsurlar olarak kullanılmıştır. Kullanım amacına göre malzeme, desen ve renklerin değiştiği; özellikle değerli eşyaların konulduğu ala çuvallarda desen ve renkler daha gösterişlidir. Çarpana bantların yalnızca taşıyıcı veya birleştirici unsurlar olarak değil, yazılı yüzeyler olarak da kullanıldığı örnekler bulunmaktadır. Topkapı Sarayı Müzesi’nde bulunan bir Kur’an bağında Bakara suresinin, diğer adıyla Ayetel Kürsi’nin tamamının dokuma yoluyla yazıya aktarıldığı; bağın başlangıcında dokuyucunun adı ve tarih bilgisinin, uçlarında ise “mübarek bad” ifadesinin yer aldığı bilinmektedir. Bu örnek, çarpana dokumanın teknik özelliklerinin yanı sıra yazı ve anlam aktarımına da olanak sağladığını göstermektedir.

^{Çarpana Dokuma ile yapılan ürünler (}Anadolu Ajansı⁾

Çarpana dokumaların sanatsal niteliği, dar bir yüzey üzerinde farklı desenlerin ve dokusal yapıların oluşturulabilmesinden kaynaklanmaktadır. Dokuyucu, kartların yönünü, konumunu ve deliklerdeki çözgü düzenini değiştirerek aynı çözgü seti üzerinde farklı kompozisyonlar oluşturabilmektedir. Farklı kalınlıktaki ipliklerin ve çeşitli malzemelerin kullanılması da dokusal çeşitliliği artırmaktadır. Çarpana dokuma bantlarında canlı renklerin kullanılması, dokumanın dekoratif işleviyle ilişkilidir. Bununla birlikte renk, desen ve malzeme seçimleri, kullanım alanına ve yaşam biçimine göre farklılık göstermektedir. Anadolu’daki halk dokumaları ile şehir ve saray çevresinde kullanılan bantlar arasındaki farklılıklar, çarpana dokumanın tek bir biçimsel karaktere ve kullanım alanına indirgenemeyeceğini göstermektedir.