Çorum Ulu Camii

Selçuklu devrinden günümüze uzanan Çorum Ulu Camii (Murad-ı Râbi Ulu Camii, Sultan Alâeddin Camii veya Câmi-i Kebîr), tarihî Çöplü Mahallesi'nde yer alır; kentin simge yapılarından biridir.^【1】Yapı, 21 Ocak 1983 tarih ve A-4063 sayılı tescil kararıyla anıtsal kültür varlığı statüsüne alınmıştır.^【2】Asırlarca yıkıcı depremler, hükümdar müdahaleleri, ayan ailelerinin imar faaliyetleri ve kapsamlı restorasyonlar geçiren cami; Selçuklu ahşap işçiliği, klasik Osmanlı kâgir mimarisi ve geç Osmanlı bağdadi tavan estetiğini bir arada sunan bir mimari eser niteliğindedir.^【3】

Çorum Ulu Camii’nin ilk inşa tarihini kesinleştiren özgün bir yapım kitabesi günümüze ulaşmamıştır. Bununla birlikte arşivlerdeki hurufat defterleri ve vakıf kayıtları, yapının ilk olarak XIII. yüzyılın sonlarında Anadolu Selçuklu Sultanı III. Alâeddin Keykubad’ın azatlı kölesi (ütekasından) Hayreddin Bey (Hayreddin Hazır) tarafından inşa ettirildiğini ortaya koymaktadır.^【4】Cami içerisindeki ahşap minberde yer alan H. 706 (M. 1306-1307) tarihi de yapının Selçuklu son devrindeki varlığına işaret eden en somut tarihî vesika kabul edilir.

^{Çorum Ulu Camii (}Çorum İl Kültür ve Turizm Bakanlığı⁾

Caminin adlandırılması, Osmanlı iktidarının taşradaki himaye ve meşruiyet pratiklerine bağlı olarak tarih boyunca evrilmiştir:

• Sultan Alâeddin Camii / Câmi-i Kebîr: İlk banisine ve Selçuklu sultanına atfen bu isimlerle anılmıştır.
• Sultan Murad-ı Sâlis Camii: XVI. yüzyıldaki deprem tahribatının ardından Sultan III. Murad döneminde Mimar Sinan tarafından gerçekleştirilen esaslı ihya sonrası bu adı almıştır.
• Sultan Murad-ı Râbi Camii: Sultan IV. Murad’ın 1635 yılındaki Erivan Seferi esnasında Çorum’un Bağzık (Boğacık) köyünde konakladığı zaman yapıyı tamir ettirmesi, etrafına medreseler ile akarat bağışlaması neticesinde Evkaf Dairesi sicillerine bu resmî adla kaydedilmiştir.

Çorum Ulu Camii, geçirdiği dönüşümler sonucunda Klasik Osmanlı planı ile Geç Osmanlı ahşap-kâgir yapım tekniklerinin kaynaştığı bir forma ulaşmıştır. Yapı kompleksi; ana ibadet mekânı (harim), üç tarafı kapalı iki katlı cemaat yeri, kuzeydeki revaklı avlu, şadırvan ve yapıya bitişik türbe biriminden oluşmaktadır.

^{İç Mekân (}Çorum İl Kültür ve Turizm Bakanlığı⁾

• Beden Duvarları ve Malzeme: Caminin beden duvarlarında düzgün kesme taş bloklar kullanılmıştır. Bu duvar örgüsünün aralarında Roma devrine ait devşirme mimari parçalara ve yazıtlı taşlara da rastlanmaktadır.
• Harim ve Gizli Bağdadi Kubbe: Enlemesine dikdörtgen planlı harimin merkezinde, 12 adet serbest ahşap sütun üzerine oturan ve birbirine basık kemerlerle bağlanan büyük bir bağdadi kubbe yer alır. Dış cepheden bakıldığında bu kubbe doğrudan algılanmaz; yapının üst örtüsü bütünüyle dört yöne meyilli, alaturka kiremitli ahşap bir kırma çatı içerisine gizlenmiştir. Kubbenin dışında kalan tavan bölümleri ise ahşap tavanlarla örtülmüştür.
• Son Cemaat Yeri ve Girişler: Camiye girerken kuzey, doğu ve batı olmak üzere üç anıtsal kapıdan geçilir. Doğu ve batı kapıları doğrudan harime açılırken kuzey kapısı son cemaat yerine geçit verir. Kapıların her birinin üstünde sundurma bulunur; kuzey girişi kesme taş sütunlu çapraz tonozludur, doğu ve batı sundurmaları ise ahşap tavanlıdır. Son cemaat mahalli iki katlıdır; alt katı düz ahşap tavanlıdır. 1911 yılı onarımında eklenen üst katı ise beş kubbelidir. Tavanlar geleneksel çıtakâri baklava dilimleri ve tezyini ahşap göbeklerle bezelidir. Harim kapısı üzerinde 1911 onarımını belirten kitabe ile 1225 (1810) tarihli İhlas Suresi levhası yer alır.
• Çifte Minare: Son cemaat yerinin iki köşesinde kesme taştan inşa edilmiş, silindirik gövdeli ve birer şerefeli iki minare bulunmaktadır. Doğu köşesindeki ikinci minare, yapıya 1911 yılındaki tadilatta ilave edilmiştir.

Caminin sanat tarihi literatüründeki en öne çıkan unsuru, harimde yer alan ve deprem yıkımlarından hasar almadan kurtulan tarihî ahşap minberidir.

^{Minber (}Çorum İl Kültür ve Turizm Bakanlığı⁾

• Kündekâri Ahşap Minber (1306): Sert ve kıymetli abanoz ağacından imal edilen minber, çatma kündekâri tekniği ve derin oyma işçiliğinin Anadolu Selçuklu sanatındaki örneklerindendir. Üzerindeki sülüs hatlı kitabeye göre H. 706 (M. 1306) tarihinde Davutoğlu Ahmed’in (Ahmet bin Davut) emriyle, Ankaralı sanatkârlar Davud bin Abdullah (Abdullah oğlu Davut) ve Muhammed bin Ebubekir (Ebubekir oğlu Muhammed) tarafından yapılmıştır. Minberin yan aynalıklarında yıldız ve çokgen geçmeli geometrik ağlar yer almakta, geometrik bölümlerin içleri zarif rumi ve palmet motifleriyle dolgulanmaktadır. Dilimli kemerli kapısı burmalı köşe sütunçeleriyle çevrelenmiş olup taht kısmı dört ahşap sütun üzerine oturan külahla taçlandırılmıştır. Sanat tarihçisi Haluk Karamağaralı, kitabe tarihindeki uyumsuzlukları değerlendirerek minberin başka bir Selçuklu camisinden nakledilmiş olabileceğini belirtmiştir.
• Mermer Mihrap: Kıble duvarındaki dikdörtgen çerçeveli mermer kaplama mihrap, Barok üslubun geç dönem etkilerini taşır. Yanlarda pilastırlar, akant yaprakları ve üstte istiridye kabuğu motifiyle sonlanan niş kompozisyonu dikkat çeker.

^{Minber İşlemeleri (}Çorum İl Kültür ve Turizm Bakanlığı⁾

• Kalem İşi Süslemeler: Merkezî bağdadi kubbe, kalem işi bordürlerle 20 eşit dilime bölünmüş ve bu dilimlere Esmâ-i Hüsnâ (Allah’ın güzel isimleri) nakşedilmiştir. Kasnaklarda, pandantiflerde ve kemer yüzeylerinde natüralist çiçek motifleri, madalyonlar ve Cihar-ı Yâr-i Güzîn (dört halife) hatları yer almaktadır.

^{Şadırvan (}Çorum İl Kültür ve Turizm Bakanlığı⁾

Caminin kuzeyinde yer alan geniş avlu, kentsel doku ile mabet arasındaki geçişi sağlar. Avlunun merkezindeki sekizgen şadırvan, on dört köşeli mermer teknesi ve geniş saçaklı ahşap tavanıyla yapının estetik tamamlayıcısıdır. Şadırvanın tavanı sekiz ahşap sütun üzerine oturmakta olup içten kubbe, dıştan basık külah formundadır. Kıble yönündeki kitabesine göre H. 1172 / M. 1758 yılında Abdurrahman isimli hayırsever tarafından yaptırılmış, kubbe içi zengin kalem işleriyle süslenmiştir. Cami avlusunun kuzey ve doğu kesimlerinde yer alan ahşap medreseler ile Hacı Hasan Paşa tarafından yaptırılan kâgir kütüphane, Cumhuriyet devrinde yıkılarak günümüze ulaşamamıştır. Ayrıca son cemaat yeriyle bağlantılı türbe bölümünde, Çorum’un manevi hafızasında yer tutan sahabeler Hz. Suheyb-i Rûmî ve Hz. Ubeyd-i Gazi’ye nispet edilen makam sandukaları yer almaktadır.^【5】

Kuzey Anadolu fay kuşağında yer alan Çorum’da meydana gelen sarsıntılar, caminin mimari formunu periyodik olarak değiştirmiştir:

1446 ve XVI. Yüzyıl Depremleri (Mimar Sinan Onarımı): Erken dönemdeki ahşap direkli ve toprak damlı cami, II. Bayezid döneminde ve takip eden dönemlerdeki depremlerde ağır hasar görmüştür. III. Murad devrinde Mimar Sinan tarafından cami, yeniden ayağa kaldırılmıştır; nitekim Sinan’ın eserlerini listeleyen Tezkiretü’l-Ebniye’de yapının "Çorum’da Alâeddin Camii’ni müceddeden (yeni baştan) tamir ve inşa ettiği" kaydı mevcuttur.^【6】 Evliya Çelebi de eseri "Çarşı içinde Mimar Sinan Ağakâri olup cemaati çoktur" sözleriyle aktarır.^【7】

1786–1793 Depremleri ve Çapanoğlu İmarı (1801–1810): XVIII. yüzyılın sonundaki şiddetli depremlerle yıkılan cami, sekiz yıl harabe hâlinde kalmıştır.^【8】Çorum halkının davetiyle Yozgat Ayanı Çapanoğlu Abdülcabbarzade Süleyman Bey 1801’de onarımı başlatmış; vefatının ardından oğlu Abdülfettah Bey 1810 yılında yapıyı tek bağdadi kubbeli ve ahşap taşıyıcılı günümüzdeki temel formuyla tamamlamıştır.

1905–1911 Düzenlemeleri: Mutasarrıf Celal Bey’in öncülüğünde ve halkın desteğiyle cemaat yeri yenilenmiş, 1911’de üst kat beş kubbeyle tamamlanarak doğu minaresi eklenmiştir.

Zamanla taşıyıcı strüktüründe yorgunluk ve nem hasarları oluşan cami, Tokat Vakıflar Bölge Müdürlüğü koordinasyonunda Kasım 2022’de kapsamlı bir restorasyona alınmış ve yaklaşık 1,5 yıllık çalışma sonucu 8 Mart 2024’te cuma namazıyla yeniden kullanıma açılmıştır.^【9】Yaklaşık 22 milyon TL bütçeyle yürütülen bu restorasyon sürecinde önemli müdahaleler yapılmıştır:^【10】

• Özgün Katmanların Açığa Çıkarılması: Beden duvarlarına önceki yıllarda tatbik edilen ve taş dokuyu tuzlandırarak çürüten niteliksiz çimentolu harçlar tamamen raspalanarak temizlenmiştir.
• Kök Boya Kalem İşlerinin İhyası: Ana kubbede, kasnaklarda, pandantiflerde ve ahşap tavan göbeklerinde geçmiş tadilatlarda sürülen sentetik yağlı boya tabakaları neşter raspasıyla sökülmüş; altındaki 200 ila 250 yıllık orijinal Osmanlı kök boya kalem işleri ile Cihar-ı Yâr-i Güzîn yazıları sağlamlaştırılarak ihya edilmiştir.
• Strüktürel Koruma ve Donatı: Yağlı boyanın ahşap lifleri havasız bırakması sebebiyle oluşan böceklenme ve kurtlanmalar giderilmiş, çatı örtüsü yenilenerek ahşap taşıyıcı sisteme su sızması engellenmiştir. Yapıya yerden ısıtma, aydınlatma ve ses sistemleri entegre edilmiştir.

Çorum Ulu Camii, kurulduğu ilk günden itibaren kentin morfolojik gelişimini ve gündelik ritmini belirleyen çekirdek odak olmuştur. Klasik Türk-İslam şehir dokusuna uygun şekilde caminin çevresi; geleneksel esnaf arastaları, çarşılar, ticaret hanları ve meydanlarla kuşatılmıştır. Cami, kent merkezindeki tarihî Saat Kulesi ile mekânsal bir aks kurarak Çorum’un zamansal ve toplumsal merkezini teşkil eder. 1940’lı yıllara ait tarihî fotoğraflarda da görüldüğü üzere yapı, kentin kolektif hafızasının, bayramlaşmalarının ve sosyal dayanışmasının gerçekleştirildiği yerdir. Aynı zamanda genç nesiller için mimari estetiğin, oran bilincinin ve kültürel sürekliliğin aktarıldığı açık bir okul dışı öğrenme mekânıdır.

^{Avlu (}Çorum İl Kültür ve Turizm Bakanlığı⁾

Bunun yanı sıra Ulu Cami, bölge mimarisi için öncü bir tipolojik model vazifesi görmüştür:

• Çorum Kulaksız Camii (1814-1815): Kare planlı hariminin 12 ahşap sütuna oturan bağdadi kubbesi ve çıtakâri tavan düzeniyle Ulu Cami’nin ölçek olarak küçültülmüş bir benzeri olarak tasarlanmıştır.^【11】
• İskilip Ulu Camii (1841): Mimar Çördükoğlu Hasan tarafından inşa edilen yapı; iç mekândaki gizli bağdadi kubbe organizasyonu ve ahşap işçiliğiyle doğrudan Çorum Ulu Camii şeması örnek alınarak yapılmıştır.^【12】
• Bölgesel Kalem İşi Geleneği: Ulu Cami ve Kulaksız Camii’nde uygulanan kalem işi nakış üslubu, Mecitözü merkezindeki Elvan Çelebi Zaviyesi ile Alören, Doğla, Çıkrık ve İbek köy camilerine kadar uzanarak bir dönemin estetik anlayışını bölgesel bir mimari karaktere dönüştürmüştür.^【13】