Kars Ulu Camii

Kars ili Kaleiçi Mahallesi'nde yer alan, kökeni 17. yüzyıla dayanan ve geçirdiği tarihsel olaylar nedeniyle toplumsal hafızada bir yere sahip olan tarihi bir ibadethanedir.

Caminin inşa süreci Osmanlı İmparatorluğu dönemine rastlamaktadır. Yapı, ilk olarak 16. yüzyılda Sultan III. Murat adına inşa ettirilmiş olsa da, bu ilk yapı İran saldırıları sırasında Şah Abbas’ın orduları tarafından yıkılmıştır. Günümüze ulaşan asıl yapı ise 17. yüzyılda, Sultan İbrahim döneminde Kars Beylerbeyi Dilaver Paşa tarafından yaptırılmıştır. Caminin inşasının 1643 yılında tamamlandığı belirtilmektedir. Mimari olarak kare planlı bir şemaya sahip olan cami, kesme bazalt taşları kullanılarak tek katlı biçimde inşa edilmiştir ve tek şe​refeli iki minaresi bulunmaktadır.

^{Kars Ulu Camii (}Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı⁾

Cami, inşa edildiği tarihten itibaren çeşitli savaşlar ve işgaller sırasında hasar görmüş veya amacı dışında kullanılmıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Kars'ın Rus işgaline uğramasıyla birlikte yapı tahribata uğramıştır. İşgal yıllarında Ruslar, bölgedeki Müslüman nüfusun azlığını gerekçe göstererek veya savaş koşulları nedeniyle camiyi ibadethane statüsünden çıkarıp depo, özellikle de silah deposu olarak kullanmışlardır. Rusların bölgeden çekilmesinin ardından yapının kontrolü bir dönem Ermenilere geçmiştir.

Kars Ulu Camii, I. Dünya Savaşı'nın sonlarında yaşanan can kayıpları ve şiddet olaylarıyla anılmaktadır. 1918 yılında Ermeni çeteleri, şehirdeki Türk halkını anlaşma veya toplantı yapma vaadiyle camiye çağırmış ve içeride toplanan 286 kişiyi diri diri yakarak öldürmüştür. Bu olay sırasında cami büyük ölçüde tahrip olmuş ve kullanılamaz hale gelmiştir.

Gerçekleşen bu olay nedeniyle yöre halkı tarafından camiye "Yanık-Yağlı" ismi verilmiştir. Cami duvarlarında, o dönemde öldürülen insanlara ait olduğu belirtilen kan ve yağ izlerinin günümüzde de, özellikle minberin yan tarafındaki duvarlarda ve ayakkabılık bölümünde görülebildiği ifade edilmektedir.

^{Kars Ulu Camii İle İlgili Görsel (}Atatürk Kültür ​​Merkezi Başkanlığı⁾

Uzun yıllar harabe halinde kalan veya hasarlı olan yapı, 20. yüzyılın sonlarına doğru kapsamlı bir onarım sürecinden geçmiştir. Restorasyon çalışmaları kaynaklara göre 1997 yılında veya 2000 yılında başlatılmış ve yapı orijinal mimarisine sadık kalınarak yenilenmiştir. Günümüzde ibadete ve ziyarete açık olan cami, aynı zamanda 1918 yılında yaşanan olaylara dair belgelerin ve fotoğrafların sergilendiği bir mekan işlevi de görmektedir. Yapılan restorasyon sonucu caminin giriş kısmında farklı taşların kullanıldığı da görülmektedir.