Gürcü Kapı (Ali Ağa) Camii

Erzurum’un Gürcü Kapısı semti, Ali Ağa Mahallesi’nde yer alan Gürcü Kapı (Ali Ağa) Camii, Klasik Osmanlı mimarisinin şehirdeki örneklerinden biridir. Yapı, Erzurum’da görev yapan Yeniçeri ağalarından Zakreci (Zahreci) Ali Ağa tarafından inşa ettirilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde bulunan 1608 (H. 1017) tarihli vakfiye, caminin yapım tarihini ve banisini teyit etmektedir. Ali Ağa Camii adıyla da bilinen yapı, mimari açıdan Osmanlı tek kubbeli cami tipolojisi içerisinde değerlendirilmektedir.

Mimari Yapı ve Plan Özellikleri

Yapı, kare planlı bir harim ile üç gözlü bir son cemaat yerinden oluşmaktadır. Ana mekânın üzeri, iki kademeli sivri kemerli tromplarla geçişi sağlanan sekizgen kasnaklı merkezi bir kubbe ile örtülüdür. Kasnağın her yüzünde alçı şebekeli birer aydınlatma penceresi yer alır. Taşıyıcı duvarlar köşelerde düzgün kesme taş, aralarda ise moloz yonu taş ile inşa edilmiş; duvar kalınlığı yukarıya doğru kademeli olarak daraltılmıştır. Kuzey cephesindeki son cemaat yeri, mukarnas başlıklı dört sütuna oturan sivri kemerli üç kubbe ile örtülüdür. Bu örtü sistemi dıştan konik bir çatı ile kapatılmıştır.

İç Mekân ve Tezyinat

Caminin iç kısmındaki güney duvarında, düzgün kesme taş malzemeli, sade nişli ve profilli silmelerle kuşatılmış bir mihrap; kuzeyinde ise sekiz ahşap destek üzerine oturtulmuş mahfil yer alır. Yapının aydınlatma düzeni alt sırada altı adet dikdörtgen formlu mazgal pencere, üst sırada ise sivri kemerli alçı şebekeli pencerelerden oluşmaktadır. Giriş kapısı basık kemerli olup iki kademeli sivri kemerli bir niş içerisine alınmıştır. Kuzey duvarında, son cemaat yerine açılan pencerelerin alınlıklarında ibadet içerikli hat örnekleri bulunmaktadır.

Minare ve Onarımlar

Yapının kuzeybatı köşesinde yer alan minareye cami içerisinden ulaşılmaktadır. Kesme taş malzemeli kübik bir kaide üzerine oturan minare, tuğla örgülü silindirik gövdeye sahiptir. Şerefe ve şerefe altı bölümlerinde taş malzeme kullanılmış; şerefe altı bölümü iki sıra taş profil kuşağı ile dekore edilmiştir. 1859 (H. 1276) depreminde hasar gören yapı, bir hayırsever tarafından onarıma alınmıştır. Bu onarımı belgeleyen mermer kitabe giriş kapısı üzerinde yer almaktadır. Yapı, 2006 yılında kapsamlı bir restorasyon geçirmiştir.

Konumu itibarıyla kentin tarihî giriş noktalarından biri olan Gürcü Kapı semtindeki sosyo-kültürel hareketliliğin merkezinde yer alan yapı, Erzurum’un Osmanlı dönemine ait önemli kamusal yapılarından biridir.