Duende

Duende, İspanyol, Portekiz ve Filipin folklorunda yer alan, ormanların ve evlerin koruyucusu sayılan peri/cin benzeri mitolojik bir varlığı tanımlayan; sanatta ve özellikle flamenko geleneğinde ise icracının izleyiciyi etkisi altına almasını sağlayan gizemli, manyetik ve büyüleyici yaratıcı gücü ifade eden kavramdır. Zaman içinde terim, folklorik doğaüstü varlık anlamının ötesine geçerek bir sanatçının sahip olduğu karşı konulamaz çekim gücünü, karizmayı ve icra anındaki büyüleyici performansı tanımlamak üzere mecazi bir nitelik kazanmıştır.

^{Bir Duende (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Duende kelimesi, İspanyolcadaki "dueño de casa" (veya duen de casa - "evin sahibi") tamlamasının zamanla kaynaşmasıyla meydana gelmiştir. İspanyolcada sözlük karşılığı olarak "hayalet" (ghost) veya "cin/goblin" (goblin) anlamlarına gelmektedir.

Peri Irkı Sınıflandırması: İber Yarımadası halk inançlarında duendeler; ormanların, doğanın ve canlıların koruyucusu kabul edilen temel peri ırkının (raza elemental feérica) bir parçası sayılır. Elf, trol ve perilerle (hadas) aynı mitolojik düzlemde yer alırlar.

Fiziksel Özellikler ve Mizaç: Halk anlatılarında genellikle küçük yapılı, grotesk görünüşlü, hareketli, gürültücü, alaycı, şakacı ve oyun oynamaya yatkın yaratıklar olarak tasvir edilirler.

Benzer Varlıklar: İspanya'nın çeşitli yörelerinde aynı veya benzer varlıklar için "trasgo" veya "familiares" isimleri de kullanılır.

Şekil Değiştirme (Metamorfosis): Antonio de Torquemada (Jardín de flores curiosas), bu varlıkların keşiş/rahip (fraile), köpek veya maymun kılığına bürünebildiklerini belirtir. Fernán Caballero da (La gallina duende) onların dönüşüm yeteneklerini halk masallarına taşımıştır.

Görünüm ve Giysi: Extremadura bölgesindeki inanışlarda (Publio Hurtado aktarımı) sıklıkla manastır giysisi veya rahip cübbesiyle tasvir edilirler.

Hazine Koruyuculuğu: Duendelerin yer altındaki gizli defineleri koruduğuna inanılır. Tirso de Molina'nın eserlerinde ve Las Hurdes efsanelerinde geçtiği üzere, insanların sahiplenmeye çalıştığı duende altınları ve hazineleri, ele geçtiği anda kömüre dönüşmektedir.

Mekân: İnanılana göre yerleri Galiçya’nın Atlantik kıyılarında (Corme bölgesindeki Osmo plajı) yer alan ve yerel dilde furna olarak bilinen deniz varlıklarıdır. Halk inanışına göre bu varlıklar, mağaraların içinde altın şamdanlar, zümrütler ve incilerle dolu gizli bir dünyada yaşarlar.

Eylemleri: Denizde bir balık gibi hızla yüzer, ateş etrafında dans ederler. Balıkçı kendilerini üç kez adıyla çağırdığında ağlarını envaiçeşit balıkla doldurur; buna karşılık sağlık, servet ve bilgelik vadeden tılsımlı altın paralar sunarak insanların ruhunu takas etmeye (ele geçirmeye) çalışırlar.

Özellikleri: Beyaz tenli, yeşil gözlü, küçük yapılı varlıklardır. Dikkat çekici parlak kırmızı ve yeşil giysiler giyerler. Şeytani derecede zeki, kurnaz ve inatçıdırlar; istediklerini alamadıklarında ya da teklifleri reddedildiğinde büyük bir öfkeye kapılırlar. Doğalarında insanlara özgü "merhamet/karşılıksız iyilik" (caridad) erdemi bulunmaz.

Lazarillo de Tormes anonim anlatısında cimri rahibin geceleri evde "trasgo gibi gezindiği" kaydedilir.^【1】

Cervantes, El viejo celoso adlı ara oyununda hizmetçi Cristina aracılığıyla ev sahibinin gece boyunca "trasgo gibi dolaştığını" ifade eder.^【2】

Lope de Vega, La burgalesa de Lerma adlı eserinde duendeleri "en karanlık yerlerde ikamet eden iblisler" olarak betimler.^【3】

Calderón de la Barca'nın La dama duende adlı komedisi, İspanya'daki duende inancını ve bu doğaüstü varlıklara dair kabulleri itibarsızlaştırmaya en çok katkı sağlayan eserlerden biri olmuştur.^【4】

Federico García Lorca, 1930'lu yıllarda verdiği konferanslarda duendeyi halk inancındaki bir cinden evrensel bir sanat ve estetik kuramına taşımıştır:

^{Federico García Lorca} (BIBLIOTECA DIGITAL HISPÁNICA)

• Tanımı: Goethe'nin Paganini tahlilinde geçen "Herkesin hissedebildiği fakat hiçbir felsefenin açıklayamadığı gizemli güç" sözünü esas alarak duendeyi bir teknik veya kavram değil; "bir güç ve mücadele" olarak tanımlar.^【5】
• "Kara Sesler" (Sonidos Negros): Flamenko ustası Manuel Torres'in "Kara sesleri olan her şeyde duende vardır" sözünü aktarır; duendenin boğazdan değil, insanın içinden, ayak tabanlarından ve toprağın derinliklerinden yukarı fışkırdığını belirtir.^【6】

Melek (Ángel): Dışarıdan gelir, ışık saçar ve zarafet bağışlar.

İlham Perisi (Musa): Dışarıdan gelir, akla seslenir; biçim, kural ve form kazandırır.

Duende: Duende, dışsal ilhamı veya kurallara dayalı estetik formları reddederek doğrudan insanın içinden ve tutkusundan beslenir; yaratıcıyı acı ve mücadele yoluyla köklü bir dönüşüme uğratır. Duende, ancak ölüm olasılığının ve yok oluş riskinin bulunduğu sınırlarda ortaya çıkar. İspanyol sanatının (Pastora Pavón "La Niña de los Peines" icrası, boğa güreşi ritüeli, resim ve şiir) temelinde ölümle kurulan bu doğrudan mücadele ve yüzleşme yer alır.