Ebu Derda Türbesi

Ebu Derda Türbesi (Ebu Derda Hazretleri Makamı), İstanbul'un Eyüpsultan ilçesi, Nişanca Mahallesi, Zal Paşa Caddesi üzerinde konumlanan ve Sahabe-i Kiram’dan Ebu’d-Derda’ya nispet edilen tarihi bir makam-kabir yapısıdır.^【1】

Yapı, Eyüpsultan sınırları içerisinde, Zal Paşa Caddesi üzerinde yer almaktadır. Mekansal olarak Cezeri Kasım Paşa Camii ile Zal Mahmud Paşa Camii arasında bir konuma sahiptir. Türbenin ön cephesinin tam karşısında Evronos Dede haziresi, arka tarafında ise Şah Sultan Türbesi bulunmaktadır.^【2】

Dikdörtgen plan şemasına sahip olan türbe, kesme taş malzeme kullanılarak inşa edilmiştir. Yapının caddeye bakan cephesinde iki adet hacet penceresi ve bir giriş kapısı yer almaktadır. Yapının orijinalinde var olduğu düşünülen ahşap çatısı günümüzde mevcut değildir. Türbe içerisinde, üzerinde yazı bulunmayan iki adet kabir bulunmaktadır; bu kabirlerden birinin Ebu’d-Derda makamı, diğerinin ise bir türbedara ait olduğu bilgisi mevcuttur.^【3】

Eyüp, Zalmahmutpaşa bölgesinde yer alan bu yapı, 1835 (Hicri 1251) yılında Osmanlı Sultanı II. Mahmud tarafından tamir ettirilmiştir. Yapının giriş kapısı üzerinde, bu onarımı belgeleyen altı sıra halinde hazırlanmış bir kitabe bulunmaktadır. Kitabenin üst kısmında Sultan II. Mahmud’a (Mahmud-i Adli) ait tuğra yer almaktadır. Söz konusu manzume, 1848 (Hicri 1264) tarihinde vefat eden Sahhaflar Şeyhi-zade Es’ad Efendi tarafından kaleme alınmıştır.^【4】

Türbe kapısı üzerindeki kitabede, Sultan II. Mahmud'un himmetiyle mülk ve milletin her yönden düzene girdiği, çeşitli kale ve mekanların imar edildiği, sahabeye nispet edilen bu meşhedin (şehitlik/makam) önceki dönemlerde gerekli ilgiyi görmediği ancak Sultan'ın ziyareti ve fermanı ile ihya edildiği anlatılmaktadır. Ayrıca yapı içerisinde yer alan sahabeler levhasında Ebu’d-Derda’dan şefaat talep eden dört mısralık bir kıta bulunmaktadır. Türbe içinde yer alan yeşil mezar taşında da ayrıca bir kitabe mevcuttur. Kitabe ise şu şekildedir:

^{Türbe Girişi} (Eyüpsultan Belediyesi)

Şâh-ı âlem himmetiyle hak bu kim bulmaktadır.

Mülk ü millet zahir ve bâtında ahsen-i intizâm

Bir taraf dan her kıla' ve bir taraftan her bikâ'

Nev-benev ihya pezîr olmakda ber-vefk-i meram

İşbu meşhed işde olmuşken Sahâbıye muzâf

Olmamışdı ahd-i sâbıkda karin-i ihtimam

Eyledi inşâsını ferman ziyaret eyleyüb

Ömrü efzûn olsun ol Hâkân-ı irfan irtisam

Kıldı mi'mâr-ı kalem târihinin inşâ Es'ada

Yapdı şeh Mahmud Ebû'd-Derdâ içün ra'nâ makam.^【5】

Burada adı geçen Ebu’d-Derda’nın asıl ismi Üveymur b. Malik b. Kays b. Ümeyye’dir. İslamiyet'in ilk yıllarında şecaati ve bilgeliğiyle tanınan Ebu’d-Derda, Hz. Ömer döneminde Şam’a kadı olarak atanmış ve bu bölgenin ilk kadısı olmuştur. Kur'an-ı Kerim hafızı olan ve hadis kaynaklarında kendisinden 179 hadis rivayet edilen bu sahabi, Hicretin 32. (Miladi 652) yılında Şam’da vefat etmiştir.

Tarihi kaynaklar, Ebu’d-Derda’nın asıl kabrinin Medine’de veya Şam’da olduğunu, Eyüpsultan’daki bu yerin bir "makam" niteliği taşıdığını belirtmektedir. Eyüp’teki bu kabrin aynı ismi taşıyan farklı bir sahabeye veya bir tabiin mensubuna ait olma ihtimali de değerlendirilmektedir. Ebu’d-Derda’ya atfedilen diğer makamlar Üsküdar (Karacaahmet) ve Konya Ereğlisi’nde bulunmaktadır.^【6】